JOODSE GEMEENTEN STER VEN UIT De SJOFAR klinkt nog over Nederland (Van een medewerker) irENDE week beginnen weer de Joodse Hoge Feestdagen. Ik schrijf V°T^ oudergewoonte met hoofdletters — maar waarschijnlijk is in onze uwste spelling daarin niet maar voorzien — zoals ook onze jlfernie n oor i 0 gse maatschappij met deze feestdagen eigenlijk geen ""^fmeér weet. r 1940 betekende Rosj Hasjana en Jom Kippoer altijd weer, dat fl nk stuk Nederlands leven even stil kwam te liggen. In Amsterdam et een Joodse bevolking van ruim 10% was het hele stadsbeeld " m der d maar ook elders werd bij tal van activiteiten — zowel zakelijk veran het ' gebied van het ontspannings- en verenigingsleven — met deze als — de kalender rekening gehouden. In Amerika en in Engeland — dagen waar van de Joodse gemeenschappen ongeschonden konden voortbestaan — ^dat Trouwens nog altijd het geval. In sommige zakagenda's en op een le kalender staan ze nog vermeld: Isr. Nieuwjaar, op 29 en 30 sepe " Ier. Grote Verzoendag (Isr.), 8 oktober en in de weken daarop Loofwtonfeest Slotfeest en Vreugde der Wet — trouwhartig gevolgd door Hervormingsdag (pr.) en Allerheiligen (R.K.). . I I Trnliw aan de vaderen • irOUWaaii^vuv^^, HET heeft geen zin om over alles vat verdween nostalgisch door te ■T.i. .— „ hm mot »vin „ümeren. Het was een tijd met zijn ii„ charmes en met zijn eigen, vaak 'L kwalen. De kwalen zijn anders Lorden, de charmes zijn bijna verdwenen Bijna, omdat kleine resten van eens zo stralend Jodendom ook in Nederland, ondanks alles, zijn blijven voortbestaan. Met grote hardnekkigheid vaak met grote opofferingen en •en'soms moeilijk voorstelbare trouw M n de voorvaderen, is er op dikwijls „„verwachte plaatsen een stukje Nederlands -Joodse orthodoxie in leven gebleven dat juist in de komende weken zijn hoogtepunt zal bereiken. Over dit stukje Joodse leven en de meestal eeuwenoude geschiedenis die er aan vooraf ging, begon de heer M. Gerstenfeld ongeveer een jaar lang geleden een serie artikelen in het Nieuw Israëlitisch Weekblad waarin hij — door Nederland reizend — vertelt over de historie van deze oude gemeenten en een beeld geeft van de huidige toestand. Inmiddels zijn er veertien afleveringen van zijn artikelenreeks verschenen — waarvan er twee gewijd waren aan de nauw met Nederland verbonden Joodse gemeente van Antwerpen. Drs, Gerstenfeld heeft zijn onderwerp keer op keer met grote zakelijkheid, en zonder emoties benaderd. Hij speurt hij luistert, hij rapporteert en constateert, maar nimmer jammert hij, nimmer beklaagt hij of klaagt hij aan. Omdat het kleine Nieuw-Israëlitisch Weekblad deze grote serie publikaties niet uit het normale budget kon bekostigen, heeft men een „sponsor-systetm" gezocht waartoe telkens weer plaatselijke bedrijven en instellingen om steun gevraagd wordt, zonder dat de geldgevers enige invloed hebben op de redactionele inhoud. Er zijn altijd nog Joodse bedrijven die gaarne hun hulp geven, maar ook tal van andere bedrijven en sommige gemeenten hebben belangrijke steun verleend. Met ere moge in dit verband de gemeentebesturen van Deventer en Zwolle worden genoemd, die de publikaties over hun steden mogelijk maakten. ' Vergeten Mediene T) E heer Gerstenfeld noemt zijn serie ..De vergeten Mediene". Zoals Amsterdammers over de rest van Nederj spreken, zo hadden de Amsteramse Joden het over de „Mediene", «edinath is eigenlijk het Hebreeuwse joon) voor „staat", maar in dit ver, geeft het woord „provincie" bee r de juiste betekenis weer. T ' Iet uitzondering van de drie grote J gemeenten — Amsterdam, Den a S en Rotterdam, die ieder een ein opperrabijn hebben, ressorteert de j. . v . an Joods-kerkelijk Nederland onr een opperrabbijn, de heer E. Ber,J er ' ' e in Utrecht de zetel van zijn v an de Hij is de °PP err abbijn Itiinri , Medlene - wiens ressort niet ten te!t r. n der ^ en kerkelijke gemeenGemeenten die meestal weer omvel» a —"'cci.icu uie meestal JJri? 6 ". en steden beslaan - Eetrnm, T®' 3 slechts één of twee wets2n n e J °odse gezinnen in een plaats met to er ^ even . Kleine gemeenten fraafnu t s y n agogen, met grote behcei P '.' atsen : met grote zorgen, met hv inti? „' m 5 j° n S e mensen tussen de deren " derti g en met weinig kinte voedit ónderen in Joodse geest op den en ?■ moe ten bergen verzet worleraren 7 Jn de opperrabijn en enkele ^ ren feg in dag uit op reis. Verloren Synagoges ^ daar" 611 ( ' IS ' Gerstenfeld hier en «int i n Tu P Zijn tocht v °lgen. Hij be^'industrie i ~ waar met de tex " !ü° dse bevnVUi 6en vri;) belan grijke ^hede in u , 8 ? groe P zi ch vestigde. ? e Wmstè t , e g' n van de 19e eeuw S kende K°K Se gemeente die ons n de mm e ^° ort nu tot de grootste. °° rl °? zijn ev --a°° leden van voor de De Joo d ® .° 50 teruggekeerd. ' teun van ril evolkin g ondervond veel ! erd voor ®iï! let " Joodse bevolking. Er „ Cr M en on en voor bonkaarten ge' et '® voorgekome* 13 ^ elders haast Zelfs in Enschede, dat nu een goed godsdienstig en Joods verenigingsleven kent bujft de afbrokkeling voortduren Emigratie en een snel verouderen van de overgebleven bevolkingsgroep heeft gemaakt dat met de omliggende plaatsen meegerekend de gemeente nu een kleine 300 leden telt. Er is een kosjere slager, er is zelfs een zeer typisch Joodse industrie — de matsebakkerij van Hollandia en ook in regionaal verband wordt zeer veel gedaan om de onderlinge band te behouden. Maar met de oorspronkelijke 600 plaatsen is de synagoge veel te groot geworden en ook hier doet zich het verschijnsel voor dat overal elders gesignaleerd zal worden : ten koste van alles wil men de „sjoel" bewaren. Het instand willen houden van wat door vorige generaties werd overgegeven is een dermate sterk sentiment dat allerlei andere praktische en zakelijke argumenten erdoor worden verdreven. Hier is dan ook nog wat te bewaren. In heel wat andere plaatsen bleken na de oorlog de synagoges te zijn verwoest, leeggeplunderd of in andere handen te zijn overgegaan. De stichtingsvorm, thans algemeen toegepast, was vroeger minder bekend en in vele kleine plaatsen stonden synagoge en begraafplaats op naam van een vooraanstaand kerkbestuurder. Soms ook, zoals in Oldenzaal, konden burgelijke gemeentebesturen door zelf de kerkgebouwen in gebruik te nemen ontheiligen door de nazi's voorkomen. Maar de gemeenteleden waren na de oorlog te gering in aantal om hun sjoel weer te herstellen: in ruil voor het eeuwigdurend onderhoud van de begraafplaats werd het gebouw overgedragen. Het is thans een gemeentegarage. • Verwaarloosde graven HET onderhoud van de Joodse begraafplaatsen baart zeer vele zorgen. Volgens de Joodse voorschriften mogen de graven niet geruimd worden. Moet dat om de een of andere reden toch gebeuren dan volgt herbegrafenis van de stoffelijke overschotten op een andere Joodse begraafplaats. Nu er in veel plaatsen geen Joodse gemeenschap meer is die de zorg voor de kerkhoven op zich kan nemen, tracht men soms tot een overeenkomst met de lokale autoriteiten te komen. In sommige plaatsen zijn de gemeentelijke overheden of andere instellingen — vaak in ruil voor de overdracht van bezittingen — daartoe bereid gevonden. Er zijn plaatsen waar men dit deed uit piëteit tegenover de uit de plaats gedeporteerden. In het laatste jaarverslag van het Nederlandsch-Israëlitisch Kerkgenootschap wordt er over geklaagd dat (nog geen twintig jaar na de bevrijding) verschillende besturen zich aan hun verplichtingen onttrekken — of door ze helemaal niet na te komen of door slechts de allernoodzakelijkste werkzaamheden — bv. één keer per jaar het gras en onkruid maaien — te laten verrichtten. Er worden nog altijd nieuwe begraafplaatsen ontdekt. In de oorlog namen sommige NSB-boeren deze vaak kleine stukjes land in bezit, verwijderden de grafzerken. Wanneer er geen nabestaanden kwamen opdagen bleef dit vrijwel onopgemerkt. De Tien HET Joodse voorschrift dat voor een normale synagoge-dienst ten minste tien kerkelijk meerderjarige mannen (van 13 jaar of ouder) aanwezig moeten zijn, maakt dat in de meeste van de synagogen in de „Mediene" alleen nog maar op speciale Sabbathdagen of Feestdagen „Minjan" (het tiental) aanwezig is. Dat maakt ook dat in heel wat plaatsen Joodse mannen, die al lang zeer liberaal zijn toch van tijd tot tijd ter kerke gaan uit eerbied voor de traditie en om het de anderen mogelijk te maken de dienst volgens de voorschriften te houden. In plaatsen waar dat niet mogelijk is wordt veelal bij een familie thuis godsdienstige bijeenkomsten georganiseerd. Soms echter moet het voor de overgeblevenen een voortdurende pijn zijn om hun synagoge thans in gebruik te zien als stal — zoals in Holten het geval is. Of als in Denekamp — waar de sjoel werd afgebroken en de gevelstenen met de woorden: ,,Dit is de poort van de Eeuwige, rechtvaardigen zullen er binnentrekken", nu met de andere stenen heeft dienst gedaan voor de bouw van een kapel. Leeuwarden was eens het centrum van en sterk Joods leven; men leze er bv. de memoires van Alexander Cohen, de anarchist van weleer maar eens op na. Ook de socialist Sam de Wolff komt uit deze stad waar het Jodendom enkele typisch Friese trekjes vertoonde. De weinige Joodse gezinnen die over zijn, leven er nu wat geïsoleerd van de rest van Joods Nederland, met een veel te grote synagoge en enkele kerkschatten die tot de mooiste van Nederland behoren. Zo kan men doorgaan. Het is geen vrolijk verhaal al is het ook niet zo somber als het thans — geëxtraheerd — de indruk geeft te zijn. Met een opmerkelijke i ^vensdrang maakt men er overal het beste van en is daar dankbaar voor. Familieband EIND december telde het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap ruim 17.000 leden. Daarvan wonen er meer dan 10.000 in Amsterdam, 1700 in Den Haag en bijna 800 in Rotterdam. De rest is verdeeld over 51 gemeenten, waarvan Arnhem, Enschede en Haarlem met 300 of iets minder de grootste zijn. Zestien gemeenten hebben nog geen 25 zielen. Het gevoel van „verlatenheid" is juist onder deze mensen dan ook groot. Wel krijgen zij regelmatig bezoek van een ambtenaar van het Kerkgenootschap, maar juist hier blijven de gaten, geslagen in de rijen van hen die vroeger het godsdienstig leven meebeleefde schrijnender dan elders, open. Soms vindt men wegen — gebruikmakend van moderne middelen — toch mee te doen. In Nijkerk is een familie die van tijd tot tijd met een caravan naar Amersfoort gaat om daar, in familieverband — de kerkdienst bij te wonen. Maar oudere mensen en de Joodse gemeenschap in Nederland bestaat voor een belangrijk deel uit ouderen, missen dit aanpassingsvermogen. Wanneer het kan, volgen zij de weg die hun overgebleven kinderen vaak al eerder gingen en herenigen de gezinnen zich in Israël. Maar zelfs in het land der Vaderen kan een oude boom vaak niet meer wortel schieten en in de harten blijft veel gespletenheid en heimwee wonen. De Hoge Feestdagen naderen weer. In synagogen over heel Nederland zullen de kaarsenkronen weer ontstoken worden om voor een enkele keer opnieuw hun glans te doen stralen. Er zullen meer lege plaatsen zijn dan gelovigen in de banken. En wanneer de voorzanger het Kol Niddrei aanheft, zal menig vroom en anders opgewekt mens door droefheid bevangen worden. Nog klinkt de Sjofar over Nederland, de ramshoren, waarmee de gelovigen worden opgeroepen zich gereed te maken voor Gods Rechterstoel te verschijnen. Maar zwakker wordt het signaal en steeds minder verzamelen zich om er naar te luisteren Het Nederlandse Jodendom — eens een krachtig element in de diaspora, verdwijnt. Langzaam, maar afschuwelijk zeker. Het geluid van de sjofar (Ramshoorn) kondigt in de synagoge het Nieuwjaar aan. --- Advertentie f/ntiez meded -advertentie) Joo,ïl* nu COBOUW (Het vakdagblad voor de bouwwereld) - n ^9[atis proefabonnftmi»nt COBOUW. POSTBUS 1067. DEN HAAG --- Schout bij nacht Reeser bevorderd Bij K.B. zijn met ingang van 1 oktober de kapitein ter zee, tijdelijk schout bij nacht, L. E. H. Reeser, en de kapitein ter zee, tijdelijk commandeur, P. Cool, bevorderd tot schout bij nacht. Beiden blijven hun functie bekleden van respectievelijk commandant strijdkrachten Nieuw-Guinea en plaatsvervangend stafofficier materieel koninklijke marine. --- Verbetering van ons onderwijs Prof. Idenburg: Wij zullen de blik ook naar buiten moeten richten MET een rede over het ideaal van de optimale ontwikkeling der talenten en de pedagogische structuur van ! liet schoolwezen heeft prof. dr. Ph. J. Idenburg hedenmiddag het nieuwe studiejaar van het Nutsseminarium voor Paedagogiek aan de Universtiteit van Amsterdam geopend. Dit seminarium kent thans tien gedifferentieerde pedagogische opleidingen met zeventig decenten. Er is zojuist een organisatieleider benoemd om een en ander te coördineren. Ook de indeling der studie werd aan nieuwe behoeften aangepast. --- Vergelijkende opvoedkunde MET grote nadruk bepleitte prof. Idenburg in zijn rede de studie der vergelijkende opvoedkunde, die in ons land nog slechts een bescheiden begin toont. Het streven naar welvaart staat thans nog het besef in de weg, dat ook het volkswelzijn aan de orde moet komen. De spanning tussen individueel en sociaal belang doet zich overal ter wereld bij het onderwijs gelden. De leus van „gelijke kansen" vraagt de correctie van een verantwoorde „manpower planning". Het streven naar optimale ontwikkeling der talenten zal invloed moeten hebben op de gehele pedagogische structuur van het schoolwezen. --- Twee vragen DE twee vragen die op het ogenblik over de gehele wereld in de hervorming van het onderwijs een grote rol spelen, zijn de vraag naar de duur van het basis-onderwijs en de vraag waarop de differentiatie over verschillende schooltypen berust. Voor een verantwoorde differentiatie over verschillende schooltypen zullen de leerlingen gedurende een langere dan de tot nu toe gebruikelijke periode gemeenschappelijk onderwijs moeten volgen, zo concludeerde prof. Idenburg uit de ervaringen in Engeland opgedaan. De „comprehensive school" als zodanig biedt de oplossing nog niet. Dit hangt af van hetgeen er binnen de „scholengemeenschap" gebeurt aangaande leerplan en didactiek. Ook de „brugklassen" zullen geen belangrijke verbetering kunnen brengen, daar zij de neiging getoond hebben, het karakter aan te nemen van de school waaraan zij zijn verbonden. Dichter bij een oplossing komt men, zo meent prof. Idenburg, met een zelfstandige tussenschool die voor alle leerlingen onmiddellijk op het basis-onderwijs aansluit en het gehele proces van determinatie omvat. --- Vanochtend 7 uur in St &ttOD Weer»gesteldh. Si V <- 7) r Temp. ó ÏS S e - -~ r - Sg Helsinki Stockh. Oslo Kopenh. Aberdeen Londen Schiphol Brussel Luxem'b. Pariis Bordeaux O-renoble NSce Berlijn Frankf. Winchen 7ürich ^enève Locarno Wenen T nnsbri)Ck ^rip-rado *thpne Rome Aiaccio Madrid Major ca Lissabon grh. bew. zw bew. regren e:h. bew. repen onbew. zw. bew. repen b. repen hf. bew. zw - . bew. repen zw. bew. m. repen mist zw. bew. zw. bew. repen hf. bew. mast zw. bew. zw. bew. zw. bew. hf. bew. zw. bew. mist hf. bew. onbew. nno no ozo wnw w.stil z zzw zzw zw zzw w.stil n ozo zw zzw o w.stil w.stil w.stil w.stil w.stil o w.stil o w.stil w.stil w.stil 11 7 0 13 8 0 14 10 0.1 14 12 0.1 13 9 5 15 6 13 18 12 0.1 18 12 0.4 16 10 1 20 10 0.2 20 10 3 20 10 0.1 19 13 0 13 7 0.1 18 12 0 18 7 0 17 10 0.2 16 10 0.4 20 10 0 18 5 0 21 10 0.3 18 13 1 25 21 0 22 12 3 23 12 0 17 11 2 27 16 0 21 13 S --- Advertentie Golden Fiction Door Amerika's zachtste tabakken 10 stuks 50 ct / 20 stuks 1.- / Geschenkdoos 50 stuks 2.75 / EEN LAURENS PRODUCT --- LAATSTE NIEUWS ,Jachtclub' te Hollandia uitgebrand Vannacht is het enige vermaakscentrum van Hollandia, de z.g. ,,Jachtclub", door onbekende oorzaak in brand geraakt en geheel verwoest.. De Jachtclub was hét trefpunt van de Nederlanders in Hollandia en fungeerde als restaurant, bioscoop en watersportcentrum. De brand brak vannacht om drie uur uit, een half uur nadat de laatste bezoekers waren vertrokken. Naar de oorzaak wordt een onderzoek ingesteld, maar aangezien het gebouw volledig is uitgebrand verwacht men, dat de oorzaak niet zal kunnen worden vastgesteld. De voorzitter van de club, kapitein-ter-zee R. Eibers zei vanochtend dat een achteloos weggeworpen sigarettenpeuk de brand kan hebben veroorzaakt. Het bestuur weigert, te geloven aan sabotage. In een enige dagen geleden gehouden buitengewone ledenvergadering had men juist besloten, de contributie te verhogen met ƒ10.— . De vertegenwoordieing van de Verenigde Naties in NieuwGuinea had de jachtclub, die particulier bezit wac, willen overnemen. De Nederlanders, die in Hollandia blijven en de functionarissen van de VN zullen het thans in elk geval de eerste tijd zonder clubgebouw moeten doen. --- Weduwe uit Schinnen opgesloten Schimmen, 29 september Gistermiddag is de 51-jarige boerenweduwe M.-K. uit Schimmen, die in het begin van deze week werd gearresteerd als verdacht van ernstige verwaarlozing van haar 68-jarige knecht Th. Otten, die op 11 september jl. in het ziekenhuis te Sittard overleed, voorgeleid aan de officier van justitie te Maastricht. Op last van de rechter-commissaris is de vrouw hiema in het huis van bewaring opgesloten. --- Europees gezelschap ONDERZOEK en experiment en het bestuderen van de activiteiten buiten onze grenzen zijn een eerste vereiste voor Nederlands grootste onderneming. ons schoolwezen. Aldus prof. Idenburg. Volgend jaar zal, zo deelde de algemeen directeur van het Nutsseminarium nog mede, te Amsterdam de constituerende verga-lering van de „ComperatiVe Education Society in Europe" plaatsvinden waaroi] het Nutsseminarium als gastheer optreedt. --- Verlofregeling voor voor militairen uit Nieuw-Guinea Bij beschikking van de minister van defensie van heden is het volgende bepaald: Aan dienstplichtigen van de Koninklijke Landmacht, die vóór 19 april 1962 naar westelijk Nieuw-Guinea zijn uitgezonden zal met ingang van de dag, volgende op de laatste dag van het ontschepingsverlof, groot verlof worden verleend. Aan dienstplichtigen van de Koninklijke Landmacht, dié op of na 19 april 1962 zijn uitgezonden zal klein verlof worden verleend met ingang van de dag, waarop zij 16 maanden, specialisten en kader 19 maanden, werkelijke dienst hebben verricht in afwachting van groot verlof, dat zal ingaan na een totale eerste oefeningsduur van 22, specialisten en kader 23 maanden. Aan dienstplichtigen van deze categorie, die bij terugkeer in Nederland reeds 16, cq. 19 maanden werkelijke dienst kunnen aanwijzen, zal met ingang van de dag, volgende op de laatste dag van het ontschepingsverlof, terstond klein verlof, in afwachting van groot verlof worden verleend. VN nemen bankzaken waar Nu de enige bank in Hollandia, de Nederlandsche Handel-Maatschappg, volgende week enige dagen gesloten zal zijn om een administratieve achterstand weg te werken, heeft de vertegenwoordiging van de VN besloten, zelf bankfaciliteiten te verschaffen tijdens de dagen waarop de bank gesloten zal zijn. De inwoners van Hollandia kunnen voor het overmaken van bedragen naar het buitenland en voor het verkrijgen van buitenlandse valuta, terecht bij het kan toor van de VN te Hollandia. Men is hiertoe overgegaan om de bevolking te tonen dat de VN-vertegenwoordiging vast van plan is, alle normale voorzieningen tijdens het overgangsbewind van de eerste dag af normaal doorgang tp ^oen vinden. — Bij KB is aan f Kuindersma op zijn verzoek met ingans van 1 juni 1963 eervol ontslag verleend uit zijn ambt van notaris ter standplaats Joure (gemeente Haskerland). — Bij KB is aan de heer C. Slager op zijn verzoek met ingang van 1 november eervol ontslag verleend als burgemeester van de gemeente Zwollerkerspel met dankbetuiging voor de goede en langdurige diensten door hem als burgemeester bewezen. --- Amerikaanse minister van defensie: Ieder wapen" om toegang Berlijn te handhaven Robert McNamara, de Amerikaanse minister van defensie, die gisteren van een inspectiebezoek aan West-Duitsland in Washington is teruggekeerd, heeft gezegd, dat het de politiek van Amerika is, „ieder wapen" de gebruiken dat nodig is om de vitale belangen van het Westen te verdedigen. De toegang tot Berlijn noemde hij een van deze vitale belangen. De minister heeft in West-Duitsland speciaal de Amerikaanse eenheden bezocht die beschikken over kernwapens. De minister zei te menen, dat Moskou beslist niet in een betere positie is om het Westen in Berlijn te bedreigen dan een jaar geleden. De sterkte van de Amerikaanse grondstrijdkrachten was met 45 procent vergroot en de tactische luchtmacht was verbeterd. --- Familiebericht Cellist Max Orobio de Castro overleden Gisteravond is de cellist Max Orobio de Castro op vijfenzeventigjarige leeftijd overleden. Max Orobio de Castro werd op 4 april 1887 te Amsterdam geboren. Na zijn studie te hebben voltooid bij Isaac Mossel en bij Pablo Casals, is hij al spoedig benoemd als solocellist van de Berlijnse Philharmonie. In 1924 repatrieerde hij naar Nederland en volgde zijn leermeester Mossel op als hoofdleraar aan het Amsterdamse Conservatorium. Na de schrijnende oorlogsjaren werd hij in dezelfde functie benoemd aan het Haagse Conservatorium. Max Orobio de Castro heeft ook als cellist naam gemaakt. „Een dromer en tegelijk een vurige hidalgo, een bohémien en tegelijk een aristocraat"; zo heeft zijn vriend Willem Andriessen hem eens gekarakteriseerd. En hiermee is zijn kunstenaarschap treffend weergegeven. Max Orobio de Castro behoorde tot de romantische garde. Wat hij ook vertolkt heeft: zijn voornaam kunstenaarschap waarin het hart domineerde, kon en wilde hij niet verloochenen, hoeveel begrip hij ook had voor de nuchterder vertolkingstrant van de jongere generatie. --- Minuteman na de start vernietigd Gisteren is van de basis Vandenberg in Californië voor het eerst een intercontinentale raket van het type Minuteman „onder oorlogsomstandigheden" afgevuurd. De raket had een reis van «500 km moeten maken, maar moest na twee minuten Aan de grond af worden vernietigd omdat zij niet goed werkte. Een Minuteman weegt ruim 31 ton en heeft drie trappen. De snelheid is meer dan 24.000 km per uur. Het ligt in de bedoeling deze raket aan het eind van dit jaar aan de bewapening toe te voegen. ---