HERDERS BRENGT MELK EN SOETIGHEYD De lantaren van Mary Gate D e dag voor Kerstmis lag de sneeuw dik over de wereld. Het kluizeke van Greccio, enige huttekes van gevlochten riet, stond op de kop van een hoge rots, ineen donker eiken bos. Ge hadt er een plechtig uitzicht. D’een rots stond schouder aan schouder nevens d’ander zover ge dat zien kost. En dat was ver. Beneden inde vallei waar Greccio lag, liep er een zwarte rivier als een barst door die sneeuw, en aan de andere kant van die vallei, bonkte er een andere wereld van pieken en rotsen de hemel in. En alles besneeuwd, dik en puur. De zon ging onder, lijk uitgegoten bloed. Daarna kwam de donkere met grote sterren, heel, heel hoog boven de bergen. De stilte en de koude maakte ze nog groter. Heilige dingen. En inde nacht kwam er hier en daar, in het dal een lichtje te voorschijn; stillekens aan meer en meer, en die klommen allemaal naar boven, ’t Waren de mensen van daaronder, die met ’n fakkel of een lantaarn bij, Kerstmisnacht kwamen vieren naar het kluizeke. Franciscus zou hun daar iets schoons ten beste geven. In dat eiken bos was een grot, en in die grot stond een kribbeke, met aan de ene kant een levende witte Os met rosé snuit en gele horens, en aan de andere kant een klein Ezeltje, dat op zijn kniekens zat. Het stalleke van Bethlehem, zeien de kinderen vol bewondering. En juist boven dat kribbeke was een auterke gemaakt voor de Mis. De Broers uit de andere grotten en kluizenkens van de omtrek zijn er ook. Zie de kinderen, die van voor mogen staan, hoe ze met hun grote ogen naar het kindeke Jezus zoeken. De moeders zijn vertederd. En zie, die boeren met gezichten gelijk stukken rots, hoe die hun grote, donkere handen vouwen. Ze zien allemaal vroom naar ’t kribbeke, waar alleen wat strooi in ligt. Het was hevig koud, de oren tintelden er van en de kinderen hunne neuskens waren rood en nat. Het licht van de fakkels, die in de spleten van de rotswanden staken, waggelde over de gezichten en deed hun ogen blinken. Er was een stilte, waarin iets schoons verwacht wierd. Dan klonk er een belleke, en van achter het auterke kwam er een broer in miskleed met Franciscus, ’n misdiener. De Mis begost en iedereen ging op zijn knieën zitten. Alleman zag naar Franciscus. Hij volgde mee de Mis met de grootste aandacht, maar iedere keer zag hij eens naar ’t kribbeke en dan lachte hij zalig. Het evangelie kwam en Franciscus nam dat heilig boek en zong het Evangelie: God die arme mens wordt ineen stalleke geboren. Het allerschoonste vertelsel, dat er bestaat. IK weet niet, hoe lang het alles geleden is, wat ik vanavond vertellen wil en evenmin weet ik waarom ik het vertel. Er zijn misschien veertig, misschien ook vijftig jaar overheen gegaan, allemaal eendere jaren met zomers vol zon en winters die lang en donker waren, vol sneeuw net als deze. Het enige, wat ik weet, is dat het in December gebeurde, inde tijd, dat de kinderen langs de deuren trekken om te zingen voor appels, die zij dan op Kerstmisavond voor het vuur leggen om ze zacht en warmte laten worden en geurig: in die tijd was het: nu herinner ik het me weer alsof het gisteren was.” Bedachtzaam knikte de oude John White en over zijn bril keek hij naar mij, of ik wel luisterde naar wat hij vertelde. Het vuur brandde laag en een licht ros schijnsel van steeds kleiner wordende vlammen scheen over zjjn handen. Het was een van die avonden, waarop ik de oude man ging bezoeken, omdat ik wist hem daar een genoegen mee te doen. Hij woonde alleen in en van die kleine huizen die typisch zijn voor Devonshire: wit gekalkt met donkere houten balken in het muurwerk. „Luister je, John O’Mary?” vroeg hij herhaaldelijk, wanneet hij vertelde en dan knikte ik, zonder iets te zeggen, waaruit hij dan wist, dat ik hem begreep. Zo was het ook deze avond: de oude man leefde op in zijn verhalen overeen tijd, die voor de mijne lag, maar er was iets vreemds aan hem nu: zijn handen lagen onrustig op zijn knieën en af en toe trok hij zijn vingers samen, wanneer hij vertelde. Ik wachtte tot hij weer zou beginnen: van buiten klonk het doffe stappen vaneen paard en het rinkelen van bellen aan de haam. Hij wachtte tot het voorbij was en dan ging hij verder, zijn ogen sloot hjj half en ik hoorde hem zeggen: „Luister vanavond goed, John O’Mary, want dit verhaal vertel ik maar eens: nog nooit heb ik het verteld en ik zal het na deze avond niet meer vertellen. Jij alleen zult weten hoe het is gegaan.” Ik knikte en verwonderde mij over het vreemde gedrag van de man die ik niet anders kende dan een rustige oude heer: nu was hij gejaagd en zijn stem had ’n vreemde klank. Alsof er iets gebarsten was, zo klonk hei»‘ toen hij zei: „Ik zal een jongen geweest zijn als jij nu bent, vooraan inde twintig, toen ik werkte op Mary Gate. Het was een oud buitengoed ergens in Lancashire: het bestaat nu niet meer, want het verviel later met de dag en een van de katoenkoningen heeft het af laten breken toen hij daar inde buurt een fabriek bouwde. Ik was er eigenlijk staljongen, maar ik deed er van alles. Dan op die avond waarover ik je vertellen veilde, was het licht van de buitenpoort uitgewaaid en een van de jongens, James Coogey heette hij, zou samen met mij naar buiten gaan om het weer aan te steken. Juist die avond moest het licht branden, omdat de graaf gasten verwachtte De tranen schoten ervan in zijn ogen, die nog altijd zweerden, verschrikkelijk om te zien. Dan kuste hij het boek, hij kuste het met lijf en ziel; hij ging ervan op zijn tenen staan. Zijn hart brandde en doorspoelde hem vol licht. Hij stond te zien en te zuchten naar dit leeg kribbeke, met zijn handen open. Hij hervoelde lijk toen, te Bethlehem, het heilig uur over hem komen. Hij zag het visioen opnieuw, het deed hem smilten. Hij was verpletterd van de overvloed van liefde: over goten, doorgoten van zalig geluk. Want het lag daar, het kindeke Jezus; hij zag het daar liggen in zijn kribbeke, een wezentje van licht. Het pakte naar hem en hij bukte zich en streelde met zijn kraakdunne vingeren over de rosé kaarskens en door die gouden krullekens en hij nam het voorzichtig op, dat wicht, dat kindeke van voor Kerstmis: een meisje, waarmee hij in Londen had kennis gemaakt, toen hij daar een paar weken geweest was om wat verzet te zoeken na een eentonige zomer op Mary Gate. We gingen dan samen naar buiten. Coogey droeg de ladder, terwijl ik hem voorlichtte: vreemd, dat men zich die dingen zo goed herinneren kan, nietwaar, John O’Mary?” Ik knikte. „Het had gesneeuwd, Coogey gleed uit, en vloekte een paar keer. Over de sneeuw lag een blauwe schijn als de maan tussen kapotte wolkenrepen scheen, en inde hoeken van het poorthuis had zich de sneeuw opgehoopt in grote kussens. Af en toe waaide het even en dan knarste de dode lantaren in haar verroeste hengsels. Coogey zette de ladder tegen de hoge inrijpoort: voorzichtig had hij eerst een niet zo gladde plaats uitgezocht, opdat ze niet uit zou schieten als ik er bovenop stond. De lantaren knerpte op en neer met af en toe het kleppen van het opengeslagen luikje. Ik veegde er de ingewaaide sneeuw uit en stak haar weer aan: ze tekende een zachte gele kring op de sneeuw beneden, waar Coogey middenin stond te tieren omdat ik sneeuw op zijn hoofd had gegooid. Ik stak een nieuwe pen in het luikje, zodat het niet meer kon open waaien en terwijl ik dat deed, voelde ik dat de ijzeren arm, waaraan de lantaarn hing, los zat inde muur. „We zullen daar morgen naar moeten kijken,” riep ik naar Coogey en hij knikte: samen droegen wede ladder terug inde stal, na de buitenpoort weer gesloten te hebben en verkleumd als we waren gingen we naar de zaal waar het personeel van de graaf ineen wijde kring om het vuur zat. * * * Graaf Ambrose was die avond ongedurig. Hij had elk van ons opdracht gegeven niet naar bed te gaan voor zijn gasten op Mary Gate zouden zijn en herhaaldelijk kwam hij tegen zijn gewoonte in kijken of wij ons aan zijn opdracht hielden. Om een uur stond hij bij ons en keek de kring eens rond, dan ging hij weer weg naar de bibliotheek, waar hij gewoon waste zitten wanneer hij iemand verwachtte. Even later belde hij om whiskey. De groep inde bediendenzaal zat te slapen eer het een uur verder was, en ik even zo goed. Het zal ongeveer drie uur geweest zijn toen ik wakker werd: mijn voeten waren koud en het vuur was uit. Alleswas stil rondom. Zonder gerucht te maken ging ik naar boven waar de bibliotheek was; op mijn kloppen kreeg ik geen antwoord. Ik duwde de eiken deur open en zag de graaf zitten bij het vuur: licht. Hij bracht het naar zijn gezicht, en ’t kindeke streelde aan zijn harde baard, en in zijn holle bleke kaken. En een van die vrome mensen zag door wondere genade het echt kindeke werkelijk inde handen van Franciscus. De andere zagen het ook, maar niet met hun ogen, met hunne geest. Schonekes lei hij ’t weerom, bleef het half geknield, lachend bezien en hij begost er tegen te spreken. Hij swenst al eens naar de mensen en naar de verwonderde ogen van de kinderen. Hij sprak over de schoonheid en over de oneindige goedheid van het kindeke. God, die een kind van arme mensen wordt. En met zijn sterke stem, zijn zachte stem, zijn klare stem, zijn schone stem, zo zeggen de boeken, sprak hij langzaam en getrokken, alsof hij dooreen harp begeleid werd. leder woord was doorlicht, ieder woord een boek lag naast zijn easy chair op de grond opengevallen, de band naar boven. Hij sliep. Zachtjes riep ik hem, maar ik kreeg geen antwoord. Ik deed een paar stappen naar hem toe, en kuchte, en toen hij nog niet bewoog, klopte ik op zijn schouder. Zijn arm viel slap langs de stoelleuning, zijn pijp kletterde in tweeën op de haardtegels. Graaf Ambrose zou mij niet meer horen. Ik bleef verwonderlijk kalm, toen ik terugging naar de zaal. Een paar waren er wakker geschoten toen ik binnenkwam en keken me aan met kleine slaapogen: verwonderd om mijn plotseling verschijnen. En zonder dat ik het zelf eigenlijk hoorde, zei ik: „De graaf is dood”. Stoelen werden achteruitgeschoven, een van de meisjes gilde. En onder het tumult dat plotseling losbrak, hoorde ik de grote bel van de buitenpoort. * * * Ik ging naar buiten en op de binnenplaats, waar alles stil was, drong het eigenlijk tot mij door wat er gebeurd was. Ik voelde me opeens moe en ellendig, en ik wist niet wat ik zeggen zou tegen de mensen die buiten de poort stonden. Het was me vreemd geen geluid te horen: aan de andere kant van de poort was het verwonderlijk stil. Ik wist niet, of ik het wel goed gehoord had, dat luiden van de bel, het zou even zo wel iets anders geweest kunnen zijn. Maar terwijl ik mij bukte om de benedenste grendel weg te schuiven, hoorde ik de bel vlak boven mij: men had er een korte ruk aan gegeven, want zij sloeg niet door: een klank gaf zij die langzaam wegtrok en verwoei tussen de sneeuwvlokken. Toen ik de zware poort open trok zag ik tot mijn niet kleine verbazing, dat er geen koets was en geen paarden: inde gele kring van de lantaren stonden twee zielige figuurtjes, nietig ineen wereld van witte grootsheid. Het waren twee vrouwen: een leek mij een dame rond de vijftig, de andere was een jong meisje, dat schuin achter de eerste stond, een valies droeg ze in haar hand, een halsdoek was om haar hoofd getrokken. Ze zagen er erbarmelijk uit en wisten met -alles bijna geen raad. Ik stond hen verwonderd aan te zien en blijkbaar waren zij even verbaasd als ik. De oude dame noemde mij „Sir” en zweeg toen, het meisje maakte een soort reverence en zei: „De graaf verwacht ons”. Ik had de moed niet om direct te zeggen wat er gebeurd was; en enkel kon ik hen vragen om mij te volgen. De twee waren doornat en koud, ze tilden hun doorweekte rokken even op toen was een ster, ieder woord lekte van zoete zaligheid. En als hij het woord Bethlehem zei, dan zei hij dat meer met zijn hart dan met zijn mond, dan deed hij lijk een schaapke na; dan bibberde dat woord zo lijk het zacht gebleet vaneen schaapke. En iedere keer als hij ’t woord „Jezuke” zei, dan sloeg de vlam van de liefde door zijn bloed. Dan bezweek hij bijna van veel te veel geluk. Dat woord hield hij aan, lang en zuiver als een orgelklank, en daarna likte hij met z’n tong over zijn lippen om de zoetheid en de wijding te smaken, die dat woord daarop gelaten had. Nu en dan, zo onder het spreken, nam hij opnieuw dat onzichtbaar kindeke weer eens in zijn handen, streelde het, lachte en sprak en zong er tegen en lei ’t weer vroom en voorzichtig terug. De fakkels schenen op de verwonderde gezichten en ze achter mij aan liepen over de binnenplaats. Een jongen reed ons voorbij op een paard en ging door de poort die ik opengelaten had, naar buiten: hij was waarschijnlijk om een dokter gestuurd en om de pastoor. Inde hall stond eender meisjes aan wie gewoonlijk de zorg voor de gasten werd toevertrouwd: ik bedacht iets om tijd te winnen en vroeg aan de oudere dame of zij misschien eerst wilde rusten, dan zou ik de graaf van haar komst verwittigen. Ze knikte wezenloos en het meisje ging vlak bij haar staan, alsof zij niet wist wat te zeggen. Zelden had ik zo’n hulpeloos wezentje gezien. Ik riep het kamermeisje en fluisterde haar gehaast toe: „Zeg in ’s hemelsnaam niets” Daarna liet ik haar de zorg voor het tweetal over en ging naar de bibliotheek”. „Luister je goed, John O’Mary?” vroeg de oude man, toen hij even ophield met vertellen. „Zeker,” antwoordde ik en schoof een nieuw houtblok in het vuur. Nu viel mij op hoe vreemd John White er uitzag. Zijn ogen stonden dof en hij vermeed het om naar mij te kijken. Het was even stil en ik hoorde, hoe zijn adem moeilijk ging. Dat verschrikte mij en ik wilde proberen hem even te laten zwijgen, door zelf iets te vertellen, maar het lukte niet. Hij viel me telkens inde rede wanneer ik begon over Londen, met een vreemde stem. Het verse houtblok siste, een vlam sloeg er omheen en tekende er gloeiende randen aan. „Ik ging van dat meisje houden, John O’Mary, met de dag meer. Het was een eenvoudig kind, dat op een of andere vreemde manier met de graaf in contact was gekomen en nu rustig op Mary Gate bleef tot iemand haar weg zou jagen, en dat gebeurde niet. Zij had het moeilijk gehad in die vreemde omgeving, de eerste dagen toen alles onszelf vreemd was in het buitengoed. Daags voor Kerstmis praatte ik met haar over van alles waar jonge mensen maar overpraten kunnen: toen vroeg ik haar. Dat werd de grootste teleurstelling van mijn leven. Ze lachte me uit en liep weg naar buiten. Die Kerstmis was voor mij een verschrikking, John O’Mary, en werd dat nog meer toen ik het meisje zag, samen met Coogey. Dat was inde kerk, waar ze zaten inde bank van de graaf. Ik ben toen weggegaan naar buiten. Coogey was in mijn ogen een dief, John O’Mary, en ik zocht naar een middel om die twee weer van elkaar te scheiden, zo gauw als ik kon. Daags voor Nieuwjaar viel de dooi in. Het zowel op de gezichten van de kir..leren, a’s op die van jaren, zaagt ge de tranen lopen als een licht, ’s Anderendaags met Kerscms scheen de zon vinnig over de sneeuw. Inde bleke, blauwe lucht stond hier en daar een pluimwolkske. ’t Was of er deze nacht engelen door de lucht gevlogen waren die in 't vliegen enige pluimkens verloren hadden. Franciscus stond aan de rand van het bos, zag naar de verte en de diepte en hij riep naar broer Leo die ginder aankwam: Lammeke Gods komt zien, de natuur zelf heeft haar zuiverste dingen aangetrokken, komt zien hoe schoon zij is ter ere van God. Het is het feest der feesten. Vandaag is God kind geworden. Hij kuste Broer Leo. Er streek een klad kraaien al krassend inde bomen. Onze pikzwarte zusterkens komen bedelen, rap! naar Broer kok om veel brood! Broer Leo liep, dat de sneeuw rond hem opstoof. Franciscus vertelde swenst in hevige en zoete gebaren tegen de kraaien over het schoon kindeke Jezus. Broer Leo kwam ginder al aan met een brood en hij riep van verre: Zet uw kap op vader Franciscus want aldat licht is niet goed voor uwe ogen. Franciscus deed het. En hij begost het brood te verbrokkelen en Leo trapte de sneeuw plat. De kraaien vlogen rond hunne kop en ze vielen gulzig op het uitgestrooid eten. Maar seffens waren er honderd andere vogels bij, zonder van de mussen te spreken. Andere Broers kwamen dat nazien en ineens riep Franciscus: Als ik ooit bij de keizer moest komen, dan zou ik hem vragen een bevel de wereld in te zenden, dat elkendeen, die inde gelegenheid is, op Kerstmis verplicht wordt van veel zaad op de wereld te strooien, als tractatie voor onze zusterkes de vogels. Och Broeders, op zo een schone dag zouden de rijke mensen de arme mensen aan een goed gedekte tafel moeten brengen, en vandaag zouden de ossen en de ezels meer hooi moeten krijgen dan anders. De Broers begosten de dankbaarheid te zingen, tot ’t klokske voor ’t eten klepte. Onder ’t eten werd er nog eens over de Heilige Kerstdag gesproken. Franciscus luisterde. Er was daar een oude Broeder, en die wist zo levendig de armoe van Jozef en Maria voor te stellen, hoe arm ze waren. Ze hadden geen doekske, noch gene lepel om te eten, noch geen kruikske om uitte drinken. Franciscus begost ineens te snikken. Hij stond op, nam zijn brood en zijn kaas uit de telloor en zette zich op de blote grond: Wat is ’t? vroegen ze allen tegelijk. Ik wil niet beter zijn dan Maria en Jozef zeide hij. En ze kwamen allemaal nevens hem uit hun hand zitten eten. was buiten modderig en de gesmolten sneeuw werd een bruine massa, die koud maakte en nat door de schoenen trok. Die dag ging ik met Coogey naar de lantaren: hij droeg weer de ladder, ik droeg de gereedschapsbak, om de ijzeren arm weer vast inde verweerde voegen van de muur te zetten. Hij zette de ladder tegen het poortgebouw, ik klom er op, terwijl hij beneden bleef”. John White zweeg. Het vuur was bijna uitgegaan en ergens ver weg begon een klok te luiden. John White luisterde er naar tot de laatste klank wegwaaide inde avond. „Nu is het gauw verteld,” zei hij. „Luister, John O’Mary”. Zijn stem zette zich uit tot een bijna nodeloze sterkte, het was alsof hij schreeuwen wilde, maar zijn woorden waren bijna onverstaanbaar. Ik trachtte hem te kalmeren, maar hij wilde door vertellen met de koppigheid vaneen oude man: „Laat me even,’’ vroeg hij. Ik knikte. Zijn hoofd hing bijna voorover, zijn handen gingen onrustig heen en weer. „Ik stond op de ladder,” zei hij, „Coogey stond beneden me te vloeken omdat ik de lantaren scheef hield, zodat het smeltwater naar beneden liep in zijn hals. Hij stond voorover gebogen. Toen heb ik de lantaren afgehaakt en laten vallen”. Zijn stem stokte. „Ze viel goed. Coogey viel voorover in het drabbige smeltwater. Het was een ongeluk, zeiden de mensen en daar was ik blij om. Niemand heeft ooit geweten, dat het geen ongeluk was, behalve ik. Nu weet jij het ook, John O’Mary ’. Zijn stem stokte. Het laatste gloeien van het vuur was weggetrokken ineen dofzwart van verkoold hout. Er klonken vlugge passen buiten, kinderstappen inde sneeuw. Een kort belletje tingelde door de kleine gang. White wuifde even met zijn hand om mij te beduiden de deur open te doen. Drie kinderen stonden op de stoep te kleumen en toen ze mij zagen zongen ze een liedje. Ik gaf hen een penny en ze trokken verder: zachtjes deed ik de deur dicht en ging terug naar de kamer. John White staaroogde naar de lege stoel waar ik gezeten had. De klok luidde weer, ergens ver weg. Het zou het laatste zijn wat White ooit op deze wereld horen zou. Het was Kerstavond, toen ze hem kwamen halen, vier mannen die hem wegdroegen op een brancard. Wat buurvrouwen kwamen aanlopen, een troepje kinderen bleef staan. Ze droegen een ster aan een lange stok en hadden papieren kronen op hun kleine hoofden. Ze keken naar de mannen die met de brancard weggingen en zwegen even, tot een van hen zich omkeerde en wegholde. Om de hoek zongen zij weer en ik ben altijd blijven geloven dat hun ijl „Holy Night” de engelenzang was, waarmee het eeuwige Kerstfeest van John White is begonnen. JOHN FARWISE. Herders, brengt melk en soetigheyd, Den lieven Jesus ligt en schreyi Hangt uwen lankrock voor de wind, Den voedstervader zorgt voor bet Kind, Maria geeft bem suykerpap. En Josepb brengt den windellap, Den Lieven Jesus kryt van dorst, Zijn Moeder geeft Hem baere borst De logt vol schoone engels vliegt, Een engel met Maria wiegt, Daer Josepb werckt den beele nacbt En wascbt de luyers inden gracbt. Nu maeckt bij vier, dan raept bij bout Want met den winter is bet kout. Maar Josepb die was beel verblyd, Om dat bet ktnd niet meer en kryt, Slaept Jesus, slaept Emanuel, Slaept grooten prins van Israël Duyst en duyst zielen zijn verblyd Om dai Gy nu gebooren zyt. Den goeden Godin d hemelpoort En is op ons niet meer gestoort, Want Jesus brengt den olyf mee, Het Kind dat brengt ons peys en vree, Zoo Maria baer heilige kind Voor bet vier in verscbe doeken wind, Zijn banden spelen bier en daer Van baere borst tot in baer bayr. Uit Jesus wesen vloeyt een soet, Een soet dat myn siel leven doet, Segge ik nog Bethleem, ik mis, Want nu den stal een hemel is. \ (Oud Vlaams kersllied) ---