Terugblikken op de vroegere Peel Dwaallichtjes en andere mysteries Een zwerver aan de galg voorspelde zandverstuiving Legenden en sagen over spoken, heksen, vuurinannen, watergeesten, weerwolven enz. hebben van ouds her een grote rol in Peelland gespeeld. In dat opzicht betoonde het land tussen Maas en Dommel zich goed Frankisch, zoals het Rijnland, waarvan de Grubbenvorster rector H. Welters In 1876 schreef: Aan elk ridderslot, aan elke ruïne, aan elke rots in Rijnland is een sage verbonden. In de Peel speelden vooral de vuurmannen, als wrekers van de ongerechtigheid een rol. Hoe kwamen de arme, eenzame, onwetende, totaal onontwikkelde mensen in deze streek op de gedachte, dat zij vuurmannen zagen verschijnen? Men moet wel bedenken, dat die verlaten schepsels zich vaak machteloos en hulpeloos voelden overgeleverd aan onbegrepen angstaanjagende natuurkrachten. Zoals de bange verbeelding van de bevolking in vroegere perioden van de geschiedenis bliksem en donder beschouwden als uitbarstingen van woede van een dreigende god, zag de Peelbevolking in haar ontzette verbeelding dreigende gevaren van verwoesting en dood in het landschap rondom. Men zag in de duisternis dansende lichtjes, zwevende vuurvonken, welke bewogen en dus leefden. Maar ze hadden geen lichaam, dus moesten het geesten zijn. En dan konden het vanzelf geen andere dan kwade geesten zijn, want waar brandde diep onder de grond vuur, behalve in de hel? 0 ja, ook in het vagevuur. Dus waren het de geesten van doden, die geen rust konden vinden, maar terugkeerden naar de aarde en wel naar die streek, waar zij in hun aards bestaan nog niet vergeven misdaden hadden bedreven. Paarden steigerden angstig bij de „spookplaatsen" Daar hadden zij zich schuldig gemaakt aan erge onrechtvaardigheden. Aan overschrijding van de eigendomsgrenzen, aan bedriegelijke verplaatsing of verwijdering van grensstenen. Zij, die zich daaraan schuldig hadden gemaakt en werden betrapt, werden soms vreselijk zwaar gestrai t. Levend rechtop in 't veen begraven met het hoofd precies boven de grond uitstekend, waarna een wild gemaakte stier met een ploegijzer achter zich aanslepend op hen aan werd gejaagd. Dergelijke verhalen waren wel voldoende om de mensen de doodschrik op het lijf te jagen en het bijgeloof wortel te doen schieten in de geesten. Des te heviger naarmate er altijd wel waren, die „op de Plaats dood wilden blijven" als hun niet voor waarheid war verteld, dat de vuurmannen 's nachts door de schouw waren binnengezweefd in de hut van Janus en :n die van Peer, die ook grenspalen hadden verplaatst en zelfs grensstenen in de diepe Peelplassen .adien gesmeten. De mensen wisten daar niet —an, maar de vuurmannen wel, en die waren wraak komen nemen. Ze hadden in de hutten van Janus en Peer bar huisgehouden, tot wijd en zijd moet het gekerm en gehuil in de nacht te horen zijn geweest. GEHEIMZINNIGE DUISTERNIS Eerst toen einde vorige eeuw de fabrieksterreinen van Griendtsven baadden in electrisch licht, dat men in Venray duidelijk tegen de hemel afgetekend kon zien en toen de een de ander kon inlichten, dat die dwaallichtjes niet anders waren dan glimwornen in de moerasdampen of gassen, of glinsteringen van verrottend hout, begon het schrikbewind van de vuurmannen in de Peel af te nemen. Maar verdwenen was het bijgeloof nog allerminst en zo heb ik van mijn leven heel wat over heksen, weerwolven, tovenarij, de kwade hand, verzonken schatten, geheimzinnige macht in eigenaardige mannekes en vrouwkes om ziekten te genezen, het onheilspellend luiden van ongewijde in de diepte verzonken klokken enz. gehoord. Voor en ter tijde van het ontstaan dezer verhalen leefde de massa in geestelijke duisternis. En iedereen weet, dat de dingen in de duisternis onder invloed van de verbeelding al spoedig een geheimzinnige gedaante aannemen. De vormen vervagen, doezelen uit, zodat de dingen veel groter schijnen dan ze in werkelijkheid zijn. Een wachelenholt (jeneverbes)struik langs de weg lijkt een monsterlijke gedaante. Een te drogen hangend hemd op de zolder schijnt een grote spookgeest. Door het geheimzinnige Werden de mensen altijd bang. Ze waren bang voor het lijk van een De trobosies, die ender de lijkkist op de kar hadden gelegen tegen het schokken werden na terugkeer van de begrafenis neergelegd op een kruispunt van wegen, bij voorkeur bij een kapelletje of een wegkruis, zoals in Venray bijvoorbeeld bij het kruispunt van de stationsweg en de weg van Boshuizen naar 't Brukske. Ze moesten er blijven liggen en door de natuurwerking vergaan, anders zou de geest van de dode daar komen spoken. Niemand had het hart ze aan te raken, hoeveel baldadigheid er ook , werd uitgevoerd. De keuze van dat kruispunt was geheimzinnige symboliek: waar zou de geest (de ziel) heen gaan? Menigeen knielde daar neer, zolang de bosjes er lagen, om een onze vader te bidden. Dat heb ik zelf meermalen gezien. ,POOKPLAATSEN. Al het onbegrepene in de natuur vertoonde zich in een waas van geheimzinnigheid en deed , vijandig aan. Ik heb in mijn jonge jaren meermalen sterke mannen in de volle kracht van hun leven horen vertellen hoe zij met kar en paard in de donkere laatavond een eenzame spookplek meestal een dichte groep struikhout rondom een hoge boom voorbij moesten. Het paard wilde niet, 't begon angstig te steigeren. De voerman greep 't houweel, sloeg het paard, rukte aan de leidsels, maar het deed geen stap voorwaarts, totdat het plotseling met een sprong zwenkte en het veld opholde. Daarmee was dan de ban van de spookgeest verbroken. Voor geen geld zou zo'n voerman er nog ooit toe te bewegen zijn daar in het duister nog eens langs te gaan. Zo ken ik in het Venrayse land verschillende plekken, waar zeer velen niet durfden te passeren, zodra de duisternis was ingevallen. Kerkhoven hadden in dit opzicht ook een slechte faam en werden eveneens gemeden. De angst is een slechte raadgeefster. Het moet zelfs gebeurd zijn, dat volwassen mensen in 't maanlicht doodangstig op de vlucht gingen voor hun eigen schaduw en het nog heviger te pakken kregen, toen zij plotseling door een scherpe draai in de weg het „spook", dat hen begeleidde, uit het oog verloren. GEVLOEKT ZAND. Over de zandverstuivingen, waarop niets groeien kan, en die I bij stormwind wolken zand laten uitwaaieren over akkers, weiden en hutten, hoorde ik eens het ' volgende verhaal. Heel lang geleden, niemand weet voor hoeveel honderd jaar, heeft ergens in de Peel een hut gestaan, waarvan de bewoner op zekere dag een arme man voor z'n deur aantrof. De bewoner droeg de vreemdeling, die doodziek en uitgehongerd scheen te zijn, binnen bij het plaggenvuur, gaf hem bijenmede te drinken en honing te eten. Daarna genas de verdwaalde spoedig. Op diens dringend verzoek te mogen blijven en door te werken om zijn dankbaarheid te kunnen tonen, nam de bewoner hem in dienst. Weldra had deze laatste alle reden om dit besluit te prijzen. De vreemdeling zwoegde voor twee, zodat de welvaart steeg. De hutbewoner kon zich een betere en grotere woning bouwen, verschafte zich paard en kar en vergrootte steeds meer zijn bezit. Onderwijl groeiden zijn zoons op tot sterke mannen en de dag kwam, waarop de hutbewoner meende het nu wel met eigen volk af te kunnen, vooral ook omdat de vreemdeling oud was geworden en sterk begon te verminderen in kracht. Terwijl hij voortdurend met z'n gedachten bij de vraag was hoe hij zich van de oude man zou kunnen ontdoen, vond de bewoner op zekere dag een prachtig bewerkte zilveren ruiterdolk. Hij , toonde het wapen aan z'n zoons, en deze werden door een hevige begeerte aangestoken, zodat zij , ruzieden wie het kostbare stuk na vaders dood zou erven. Maar niet lang daarna was de fraaie dolk spoorloos verdwenen. De zwerver moest hem heimelijk gestolen en ergens begraven hebben. Wie anders immers had er weet van, dat hij bestond? Met deze verdenking vond men de beschuldiging ten volle bewezen. En hoezeer de oude man ook zijn onschuld bezwoer, niets baatte. Men sleepte hem voor het gerecht en allen getuigden tegen hem, zodat de schepenen hem ter dc od veroordeelden. De galg werd opgericht en van wijd en zijd stroomden de mensen toe om de uitvoering van het vonnis te zien. Maar eer de oude man zijn ziel aan de Schepper zou geven, sprak hij langzaam deze woorden: „De rechtvaardige God weet, dat ik onschuldig ben, en dat de schuldige behoort tot de familie, voor wie ik gewerkt heb tot haar bloei, zonder andere beloning dan een bete brood. Nu mijn krachten verzwakken door ouderdom, wensten zij zich van mij te ontdoen. Maar deze onmenselijke hebzucht zal vreselijk gewroken worden. Deze gronden zullen verwaaien, velden en akkers zullen bedolven worden onder dor zand, evenals die woning, die eerst slechts een ellendig krot was, en haar bewoners zullen de verstikkingsdood sterven". En plotseling stak er een orkaan op. Zware wolken van grauw zand verhieven zich aan de hemel en vielen in de omtrek neer, alles verwoestend. Velen vluchtten weg, maar voor sommigen was het te laat. Zij werden nooit meer teruggevonden, evenals van de zwerver ieder spoor verdwenen was. Maar op de plaats van de hut , lag enkele dagen later naast wat voddige kleren van een der zoons ide fraaie zilveren dolk te blinken in het zonnelicht, dat schijnt over rechtvaardigen en onrechtvaardigen. H. H. J. MAAS. Nieuwe boerderijen in de Pee/ --- Vogelschieten in Tegelen TEGELEN Onder vrij grote belangstelling werd Zondag door Schutterij St. Martinus te 'regelen 't jaarlijkse koningvogelschie ten geheuden nabij café Wed. Leenen. Om drie uur werd in groot ornaat met de oude koning in het midden een rondgang gemaakt door de straten van Tegelen ter aankondiging van het festijn. Om half vier arriveerde schutterij aan de schietboom, waarop de sterke doorgewaterde eiken knoest prijkte. Na het gebruikelijke gebed tegen de ongelukken begon de strijd op de surrogaatvogel. Reeds spoedig vlogen de spaanders naar beneden en het haveloze dier begon na plm. 50 loden voltreffers een wankelende houding aan te nemen. Toch duurde het nog tot de 80ste kogel eer de resten van de vogel naar beneden kwamen. De 22jar1ge schutter Th. van Oyen was de gelukkige en inderdaad: hij werd er bleek van, toen hij het restant zag neerkomen. Als eerste offreerde een blonde schone de nieuwe vorst een koningsdronk en ' als toegift een klinkende zoen. Voorzitter M. Dekkers bracht gelukwensen uit en hing de nieuwe koning het oude zilver om. Hierna werd aangetreden en gezamenlijk toog de schutterij met slaande trom door de straten van Tegelen. Aan het patronaat Spoorstraat werd halt gehouden. Daar werd de nieuwe koning gefeliciteerd en toegesproken door de Zeereerw. heer Pastoor Stoot. Deze buiten- , gewone hartelijke ontvangst besloot de eerwaarde met het aanbieden van een rokertje en een biertje aan alle leden, die deze geste op prijs wisten te stellen. Vervolgens trok de schutterij nog door verschillende straten onder commando van de 78-jarige W. Bongaarts en de 79-jarige officier J. Verbong. 's Avonds was er koningsbal in Zaal Rooskens, waar tevens bekend werd gemaakt, dat er een loterij wordt voorbereid om de onkosten te bestrijden van de nieuwe uniformen. Na afloop van het bal werd de nieuwe koning, die door zijn verloofde werd vergezeld, door bestuur en leden naar zijn residentie gebracht, waar zij vriendelijk onthaald werden. —o— Sovjet-Unie zal binnenkort belangrijke orders plaatsen bij de grootste West-Duitse werven om eventuele orders voor de E.V.G. onmogelijk te maken, aldus is Zondag in Hamburgse rederskringen vernomen. Verscheidene West-Duitse werven voerden thans onderhandelingen met de Russen. --- De wetten zijn er niet voor niets Economische delicten voor Venray's rechter VENRAY, 30 April. Echte imisdaden kon men het niet noemen, waarvoor enkele Noord-Limburgers in Venray terecht moesten staan. Het was n.l. een zitting van de economische rechter, die geflankeerd door officier en griffier recht sprak over z.g. economische delicten. Hij deed dat met veel wijs beleid, waarlijk gentleman-like en liet zoveel mogelijk hen die terecht stonden, zelf tot de ontdekking komen, dat zij ernaast waren. Het verhandelingen over het maatschappelijk bestel met het waarom en hoe gaven de ~beklaagden" uiteindelijk meestal een juist inzicht, waarom de rechter hen (tot zijn spijt) moest ,eroordelen. Zo was daar een schoenwinkelier uit Gennep die zijn zaak dreef zonder de vereiste vergunningen allemaal voorhanden te hebben. De man moest over vier maanden wel examen doen, doch intussen adverteerde hij lustig, verkocht nieuwe collecties en liet de wetgever zo voor de buitenwereld een „modderfiguur" slaan, zoals de rechter het uitdrukte. De man was al meer geverbaliseerd, doch hij zeide telkens, dat hij geen andere uitweg had of zag om in zijn levensonderhoud te kunnen voorzien. Bij vorige veroordelingen was hij al in hoger beroep gegaan, zelfs in cassatie,, doch niets had hem geholpen en toch „kon hij niet anders". Uiteindelijk veroordeelde de rechter hem tot f 25 Ook in Ottersum wist een inwoner niet, hoe hij de kost moest verdienen, behalve in zijn maat.- kleermakersbedrijf, al had ook hij niet alle vergunningen. De rechter maakte echter korte metten, zei hem, dat hij dan maar moest zien, bij een andere kleermaker in loondienst te komen en veroordeelde hem tot f 25 en een week voorwaardelijke gevangenisstraf. „Op slot van zaken", zei hij, zijn die vestigingswetten er niet voor niets". Een Siebengewalder was zijn vader indertijd in het bedrijf opgevolgd, doch ook hij had nog niet alle vergunningen bij elkaar. De rechter kende echter ook hier geen pardon, want, zo zei hij, iedereen wist, dat die vader niet het eeuwige leven had, dat de zoon dus t.z.t. zou moeten opvolgen, en de 17 jaar, dat hij bij zijn vader gewerkt had, had hij genoeg tijd gehad om hierover na te denken. f 75 boete, waar- van echter f 50 voorwaardelijk, was het gevolg. Een Venray's meisje was bij haar werkgever weggegaan, nadat zij hem een week van te voren opgezegd had, doch zij was niet in het bezit gekomen van de vereiste vergunning van het arbeidsbureau. De rechter legde haarfijn uit, aan welke formaliteiten in zo'n geval allemaal moet voldaan zijn, mede om te bewijzen, dat er van goede wil sprake moet zijn en veroordeelde haar daarna tot f 20. lemand, die goederen gesmokkeld had voor een totale waarde van f 250 kreeg f 50 boete. Tenslotte stonden nog twee landbouwers terecht, de ene had een knecht niet het vereiste loon volgens de C.A.O. gegeven en een opsporings-ambtenaar, die een en ander wilde uitvissen aan de deur gezet. De boer verklaarde dat hij met de vader van zijn knecht had afgesproken dat hij niet het wettelijke loon zou geven, want „dat zat er niet aan". Omdat de knecht intussen elders werkte en dus van „voortzetting van het misdrijf" geen sprake was, luidde de boete vijftig gulden. De ambtenaar had op de achterdeur geklopt en toen hij geen gehoor had gekregen, was hij maar naar binnen gestapt om aan de keukendeur te kloppen. Toen was de boer naar buiten gekomen en had hem kort en bondig eruit gezet met de woorden: „ik heb nu geen tijd". De rechter vond het gedrag van de ambtenaar wel wat al te vrijmoedig, doch de overigens onverstaanbare officier merkte op, dat hier in Limburg alles wat gemoedelijker gaat. Resultaat was daarna een boete van vijf en twintig gulden. Een Bergense boer had 250 are boerenkool en spruitenkool geteeld zonder daarvoor vergunning te hebben. Hij vertelde echter dat een en ander niet voor menselijke consumptie bestemd was, doch bij wijze van experiment aan zijn vee gevoederd werd. Dit had hem tot nog toe zeer goede resultaten opgeleverd en daarom kweekte hij de kool als tweede gewas na het koren, zodat hij voor menselijke consumptie toch niet geschikt was. De rechter bleek veel sympathie te hebben voor dergelijke pioniers, die zelfstandig durven te experimenteren en adviseerde hem daarom de benodigde vrijstelling bij het wettige gezag zo spoedig mogelijk aan te vragen. Intussen moest hij toegeven, dat er groente gekweekt was die formeel geschikt was voor menselijke consumptie, al was het dan ook niet „opzettelijk" gebeurd. En hij sprak dus een veroordeling uit van vijftig gulden. --- Het kwam toevallig zo uit Attlee tekent rozetten terwijl om hem heen de messen blinken LONDEN, eind April (Van onze redacteur). „Zoals het gebeurde", is de droge titel die de leider van de Britse socialisten zijn eigen levensbeschrijving heeft gegeven: As it happened. Dezelfde woorden betekenen in het dagelijks spraakgebruik: het kwam toevallig zo uit. Deze laatste vertaling geeft klaarblijkelijk het best de bedoeling van de heer Attlee weer. Hij had als jongeman niet verondersteld dat hij socialist zou worden, en zelfs nu hij sinds bijna twintig jaar aan het hoofd staat van de Labour Partij is hij nog niet vergeten dat hij tot zijn vijftigste jaar niet verwacht had op de bok te zullen komen; Monument van bescheidenheid naast Churchills Memoires Dit laatste kon hij niet nalaten herhaaldelijk duidelijk te maken en hij eindigt er zijn boek mee: „Ik ben een zeer gelukkig en fortuinlijk man, omdat ik zo lang mag leven en in het prachtigste land van de wereld, en omdat ik een gelukkig gezinsleven heb en de gelegenheid heb gekregen te dienen in een levensstaat waartoe ik nooit verwacht had geroepen te zullen worden". VERMOGEN OM ZICH TE HANDHAVEN. Onder leiding van Clement Attlee zijn in het Verenigd Koninkrijk maatschappelijke hervormingen doorgevoerd, die in beperkte zin een revolutie ge-. noemcl mogen worden En in dezelfde regeringsperiode heeft hij het Britse keizerrijk in Azië onafhankelijkheid geschonken, een van de belangrijkste gebeurtenissen van deze eeuw. Tegelijkertijd en tot nu toe heeft hij zich gehandhaafd boven grotere figuren in zijn partij, ondanks voortdurende spanningen. Door welke kwaliteiten? Hij is geen redenaar, geen schrijver, geen magneet. Hij is nooit een revolutionair geweest, en draagt noch „de lidtekens van de arbeid", noch de mantel van een profeet of zelfs maar het stokje van een goochelaar. Zijn stijl maakt de indruk dat hij schrijft met zorgvuldig van de kop ontdane lucifers en waterige inkt. Gevoelens uit hij maar zelden, felheid nooit, en vervoering lijkt in zijn nabijheid belachelijk. Bescheidenheid is de deugd die hij het duidelijkst lijkt te bebeoef enen (hij heeft veel om bescheiden over te zijn, moet ,Churchili ooit hebben gezegd), en oorspronkelijkheid is voor hem een van de hoofdzonden. Maar hij moet grote kwaliteiten hebben, anders had hij zich niet gehandhaafd. Vooral de marxisten, zijn tegenstanders in de partij, vragen zich af waar ze de verklaring moeten zoeken. Hij is bij hen niet geliefd. Ze zien hoe hij de kleinburgerlijkheid vertegenwoordigt. En, zeggen ze, hij kan zo bescheiden niet zijn, of hij heeft genoeg aan zijn eigen redeneringen en geen behoefte om te luisteren naar partijgenoten, die zich er rekenschap van geven hoe een werkelijk socialisme in Engeland zou kunnen worden gevestigd. Hij laat links en rechts in de partij die hij leidt de ideologische en persoonlijke strijd woeden en zit knappe rozetten te tekenen (goed als ontwerpen voor behangselpapier), terwijl om hem heen de messen blinken. Intussen is hij -echter geestelijk allerzei, al zou er met belangstelling naar geluisterd kunnen worden wanneer het de herinneringen van Opa Klijzing waren. Toen Attlee minister-president was, ontving hij eens een paar Burmese bezoekers in zijn ambtelijk buitenhuis Chequers. Korte tijd later maakte een van de Burmezen de andere van kant. Hij deed het gelukkig niet bij Attlee in huis en zelfs niet in het Verenigd Koninkrijk, maar de gebeurtenis trok toch de aandacht van Attlee, en hij merkt op: „Mijn vrouw had niet kunnen denken dat ze een toekomstig moordenaar en zijn slachtoffer te gast had". GEEN THEORETICUS. Toch is Attlee uit maatschappelijk meegevoel en niet als koud theoreticus socialist geworden. Met theorieën heeft hij het Britse socialisme nooit verrijkt. Hij heeft niets nieuws toegevoegd aan de ideeën waarop de grootste partij van een groot land teert. Zijn socialisme is practisch en zeer beperkt. Het wil de beginselen van het kapitalisme niet aantasten, maar eenvoudig de Staat voldoende macht geven over de koopkracht van de natie om de armoede uit te bannen. Attlee is maar juist socialistisch genoeg om de katholieke leer te verwerpen over de geneigdheid van de mens tot het kwade. In Marxistische ogen gaat hij echter lang niet ver genoeg. Enige practische overwegingen zijn voor hem voldoende tot verdediging van elementaire nationalisatie-maatregelen, die nog maar weinig bestrijders vinden. Veel verder wenst hij blijkbaar niet te gaan. Hij wantrouwt , de theoretici in de partij, of I maakt althans nu en dan die indruk. Ergens schrijft hij over „een stuk of wat van de intelligentsia die zonder mankeren het onjuiste standpunt innemen ten aanzien van elk onderwerp". MEDELIJDEN Sociale deernis kreeg hij uit het welgesteld ouderlijk gezin mee. Zijn verwanten waren conservatief zonder zich af te sluiten van de armen. Het was in zijn omgeving niet vreemd zich ernstig en ten koste van persoonlijke offers met maatschappelijk werk bezig te houden. De jongeman uit de gegoede middenklasse, die op een deftige school was geweest en te Oxford rechten had gestudeerd, , ging op een avond naar een Oost-Londense jongensclub om te zien wat van een dergelijke vereniging terecht werd gebracht Hij ging zich met de club bezighouden, liet de jongens voetballen en vroeg zich af waarom minst afwezig. Nadat het bloed gevloeid heeft, zit hij nog op zijn stoel. Hij weet wat hij doen moet om zich te handhaven, en kent het juiste ogenblik ervoor beter dan zijn ongeduldige critici. En hij weet wat de meerderheid wil. Hij weet wat hij met de arbeiderspartij kan doen. Pogingen om hem te wippen, zijn altijd mislukt. GEEN DRAMATIEK Attlee's boek brengt van dit alles weinig aan het licht. Het is zoals een van de natuurlijk zeer vele besprekers heeft gezegd alsof de tweede figuur in het huidige Britse politieke leven ál te nadrukkelijk wil berusten in zijn zeer matige gaven als schrijver, juist omdat Churchill zulke weergaloze literaire vermogens heeft en Attlee dus toch bij hem moet afsteken. Het boek is, vooral na de eerste hoofdstukken, zo nuchter en schraal-van-gevoel en zelfs skeletachtig. aat het niet kon ontkomen aan de opmerking slechts een uitvoerig opstel te zijn voor „Who's Who?". Het geeft gebeurtenissen, maar niet veel meer. Als Attlèe gevoel heeft voor dramatiek, heeft hij het grondig onderdrukt. Twee ernstige pogingen om hem het leiderschap te betwisten, geeft hij met een paar dorre woorden weer. Over de grootste gebeurtenissen van de oorlog en van zijn zesjarig premierschap daarna vertelt hij niets meer dan bekend is. Over zijn persoonlijke verhouding tot allerlei feiten laat hij ons nauwelijks iets anders weten dan dat hij vroeger niet gedacht had dat ze ooit zouden plaats vinden, of dat hij nooit had kunnen voorzien er een rol in te zullen spelen. Soms is het bijna pijnlijk dergelijke opmerkingen te moeten lezen. Ze klinken uit de mond van een man met zijn achtergrond onnoer onder de Cockneys zoveel armoede was. De levensomstandigheden waren verschrikkelijk. Hij zag de ondervoeding, de gruwelijke krotten, het verschil met zijn eigen jeugd. (Het verhaal is bekend dat Winston Churchill en Clement Attlee in hun jeugd dezelfde gouvernante hebben gehad; ze was eerst bij de Churchills geweest en kwam later bij de familie Attlee). Veertien jaar werkte Attlee onder de armen. Hij werd lid, in 1907, van de Labour Party. Eerst was hij secretaris geweest van de afdeling Stepney der Onafhankelijke Labour Party, die tegenwoordig nog maar heel weinig betekent en opvattingen huldigt ver van die van Attlee. Er zijn hem uit die jaren in Oost-Londen kleine voorvallen bijgebleven die de grote oprechtheid van zijn politieke aandriften duidelijk maken. „Ik ga naar huis voor thee", zei hij op een middag. Het was de gewoonst mogelijke opmerking; „thee" is in Engeland een maaltijd. Maar een klein meisje op blote voeten zei: ~Ik ga naar huis, kijken of er thee is". En Attlee vond het niet langer vanzelfsprekend altijd zijn maag te kunnen vullen, terwijl andere mensen honger leden. In de eerste wereldoorlog meldde hij zich als vrijwilliger en hij was een dapper soldaat. Bij Gallipoli werd hij gewond. Een van zijn broers was een principieel dienstweigeraar en onderging• gevangenisstraf. De beide mannen van karakter bleven elkaar waarderen. Na de oorlog werd Clement burgemeester van Stepney en vroeg in de jaren-twintig parlementslid. In die tijd, 1922, trouwde hij. Hij was negenendertig jaar oud. Het werd een gelukkig huwelijk, waaruit vier kinderen zijn geboren. TOEKOMST? Tien jaar was de Labour Party in een tragische positie door het verraad van McDonald. Sindsdien heerst in de partij achterdocht tegen uitblinkers. Een I voorzichtig man—van—hetmidden was nodig. Binnen enige jaren werd Attlee aan het roer geplaatst. Nu hij zijn zeventigste jaar voorbij is, heeft hij nog de leiding. En veel socialisten zien geen reden waarom het niet zo zou blijven zo lang hij over zijn krachten mag beschikken, Soms heeft hij ernstige critiek te verduren; een van de machtigste vakbondsleiders heeft ons voorgerekend wanneer Attlee 's hoofd zou moeten vallen, maar ondanks het gezag van de zegsman klopte de becijfering evenmin als de vele van andere zijden, die in de loop van bijna twintig jaar Fleet Street hebben bereikt. De „stoplap" heeft zeer bijzondere hoedanigheden. al blijkt daarvan weinig in hei boek dat hij heeft geschreven. De Vredepeel CLEMENT ATTLEE kijken of er thee is .... ---