carillon Van Abbemuseum vat artistiek tijdsbeeld samen Keerpunten in veertig jaar schilderkunst Verwarrend, ontbindend en boeiend Na leerzame eenzijdigheid aanduiding van nieuwe synthese? Voor de schilderijententoonstelling „Keerpunten" in het van Abbemuseum te Eindhoven is een embleem ontworpen, dat een naar binnen wendende spiraal voorstelt, die afbreekt, zich in tegengestelde richting weer terugwendt, en eindigt op dezelfde hoogte waarop ze is begonnen. Het is een symbool, dat op verschillende wijzen van toepassing is op deze tentoonstelling, waarop een reeks belangrijke stromingen worden getoond uit de ontwikkeling der schilderkunst tijdens de laatste 40 jaar in Nederland. Het teken slaat op de vele verwarringen uit die periode, die elkaar doordrongen en zich verder van elkaar afwendden. Het teken kan tevens slaan op de ontwikkeling van het eenzijdig-verstandelijke element in de moderne schilderkunst, die in deze periode een nieuw toppunt bereikte; het „Apollinische" element, om die Nietzscheaanse term nog maar eens te gebruiken. Met tegenover deze naar evenwicht en harmonie zoekende stroming: het explosieve verzet van de emotionele geladenheid, de „Dionysische" richting, even extreem gelovend in instincten en het gevoel als de andere richting verstard raakte in het pragmatisme. En die nu samen naar een punt hebben gevoerd, waarop men aarzelena een nieuw begin zou willen vermoeden, niet zonder verwantschap met het oorspronkelijke uitgangspunt. Op deze „Keerpunten"-tentoonstelling hadden wij een of andere ordening verwacht van de veelheid der huidige kunstvormen, die men tegenwoordig al levende ontmoet. Zulke ordenende lijnen vindt men er ook wel, maar ze tonen alleen maar opnieuw hoe ‘,erward onze tijd is, en hoe hachelijk het blijft voor een tijdgenoot er een steungevende contour in ta herkennen. Het begin van de tentoonstelling is gemakkelijk op te nemen. In de eerste zaal vindt men het uitgangspunt: het expressionisme, dat tijdens het begin der veertig jeren die deze expositie omvat nog overtuigd werd beoefend. Men ziet er een paar imponerende schilderijen van Sluyters. Vooral een daarvan, de „Staphorster boerenfamilie", en nog veel meer de prachtige „Comtesse de Noailles" vn van Dongen leveren niet enkel een waardige representatie van de toen eigenlijk al voorbije tijd van het expressionisme, maar geven tevens het tijdkarakter aan waarin deze stijl ontstond en leefde; en waarop zeer veel van nu nog is terug te voeren, al is het in totaal verschillende vormen. Inderdaad heeft die stijl echt geleefd. De vlammende zilver en grijze „Comtesse" van van Dongen is vurig en koel, aristocratisch en fel hartstochtelijk. Dit schilderij is een indrukwekkend beeld vzn de tijd, die zijn hoogtepunt vond rond de eeuwwisseling, en die intens leefde, uitbrandend als een fakkel, naar een decadent einde maar niet zonder waardigheid. Dit is het uitgangspunt van deze expositie; het was een gelukkige keuze. Daarna treft men aanduid•ngen van de richtingen waarin het expressionisme zich snel ontwikkelde. Het vermengde zich met zijn reeds lang aanwezige tegenpcol, het cubisme; van Gogh en Cézanne waren de geestelijke vaders van deze twee stromingen waarvan onze jaren de extreme uitlopers hebben gezien. Aan de ene kant de intense levensdrift, die de waarheid van het leven zucht in geestdrift en roekeloos;leid; een neiging die een grote rol heeft gespeeld in de „fin de s'ècle", en die zich schilderkunstig uitleefde in een vernieuwde vlakcompositie en sterke kleurencontrasten; daarom heeft dit in Frankrijk de naam „fauvisme" gekregen, omdat de mens de culturele decadentie wilde afschudden en van voren af aan wild en dierlijk nad willen zijn.... Maar aan de andere kant stond het verzet van het cubisme, intelligent en ascetisch zoekend naar de strakste vormen, het meest wezenlijke van de schilderkunst, het blijvende, omwille waarvan de cubisten hun felheid bedwongen in strakke wetmatigheid van vorm en constructie. Bij het ontwijken van de expressionistische buitensporigheid kwamen zij tot een uiterste berekening van het tweedimensionale schildervlak. Twee oorspronkelijk verwante stromingen waren hiermee uiteen gegroeid tot elkaars tegendelen. En waarvan men een latere vermenging even ziet aangeduid op deze tentoonstelling; in een portret en een landschap van Wiegers, om maar één naam te noemen. Expressionisme dat abstraheert, en zich tevens nog zoekt uit te leven. * * * Dan komt een nieuwe splitsing der wegen. Bij de „keerpunten" is ruim aandacht besteed aan de Stijlgroep, waarvan Mondriaan en van der Leek de meest bekende zijn. Verouderd als schilderkunstige vorm, kan men wel zeggen. De mathematisch-strakke compositiewetten die door deze stroming tot ontwikkeling zijn gebracht, en het even pragmatisch gebruik van pri, niaire kleuren, vindt men tegenwoordig terug in de typografie s'en reclamedrukwerk, of in de motieven van muurbehang en vloerbedekking. Maar het is zeer vt-el meer geweest dan dat. Deze formeel-abstracte schilders zochten naar de analyse van 't absolute naar het diepste dat ten grondslag ligt aan harmonie en evenwicht; zij wilden de wetten kennen die de kunst tot schoonheid maakten, zij bedoelden iets dat men kan aanduiden met „sacraal", iets dat nooit kon ondergaan. Hiertoe zagen zij af van elke uitbeelding van de werkelijkheid. Maar wat zij vonden, was zuiver statisch, het kon niet leven. Mondriaan wilde 'n zijn atelier ceen bloem. want die paste niet in dit door steriliteit bedreigde streven. Maar zinloos was dit streven heel zeker riet. * * * Een derde richting die op deze cxpositie met nadruk naar voren wordt gebracht, is het neo-realisme van Willink, Koch, Hynckes. Verouderd? Ja, zeker deze wel. Het was een uiterste uitloper van naturalistische uitbeelding, de laatste faze van realistische weergave, fotografisch scherp en daarmee tevens ten ondergang gedoemd in onze tijd, waarin de reproductietechniek veel te ver is ontwikkeld om de reproducerende mens nog een kans té geven. En toch is dit neo-realisme onemdig veel meer geweest dan alleen een poging tot reproductie. Met behulp van de realiteit wilden deze schilders een andere werkelijkheid weergeven, die achter elke zintuigelijke waarneming D- g. Wat zij maakten heeft de naam gekregen van „magisch rea-I,sme", men spreekt van surrealisme; deze schilders gaven in een uiterlijk-zakelijke trant iets weer als een „tweede gezicht". Er bestaat een band tussen deze stijl en de schijnbaar volkomen tegengestelde van Mondriaan. Maar er blijft dit wezenlijke verschil, dat in het „magische realisme" ongemerkt de skepcis ging overheersen en nog meer de angst, de somberheid. Voor wat? Er wordt gezegd, dat een schilder als Willink in zijn schilderijen onbewust de ondergangsdreiging weergaf van de naderende tweede wereldoorlog. Zou het niet nog veel dieper zitten? Deze eindfaze van onze Hollandse picturale copieerlust van de natuur was belast met de angst die elk eindpunt kenmerkt; en met de .ngst voor de natuur-zelf die men o haarscherp weergaf, voor het leven. In deze sfeer van een doodlopend artistiek steegje is wellicht de schilder Ket op deze tentoonstelling staat een zelfportret van hem nog de meest gave gebleven. * * * Daarmee sluiten dan de „Keerpunten" van voor de laatste wereldoorlog. Tot hier zijn de voornaamste ontwikkelingslijnen nog wel te volgen. Die van de verschillende varianten en vermengingen van expressionisme, formele abstractie en magisch-realisme. En dan begint de tweede helft van de getoonde veertig jaren: na 1940. Wat valt hier nog van samen te vatten? Het is mogelijk, een gtobale onderscheiding te maken, weer in drie groepen, maar alles wat men probeert daarbij in te delen, lijdt onmiddellijk aan een zekere vaagheid. Men kan wijzen up het tenminste duidelijke verschijnsel van wat tegenwoordig cmder het modewoord „abstracten" wordt gevat; ze worden ook „experimentelen" genoemd. Daarne ast zijn er de aansluitingen op de drie vooroorlogse stromingen, zo even genoemd. En dan vaag, onduidelijk wijzend op misschien een nieuwe stroming, een groep jangeren die weer een zekere plaats aan de figuratieve voorstellint willen geven, zonder terug te keren tot een directe uitbeelding , ‘.•an de natuur. De tentoonstelling onderscheidt deze groepen maar vaag, men moet er naar zoeken. Hoe kan het trouwens anders. De groep van de „abstracten", begonnen met de ~Cobra"-groep van direct na de bevrijding, springt wel zeer in het oog. Hoewel later aangevuld door een grote schare volgelingen geeft de stijl van Appel en Corneille in het van Abbemuseum nu wel sterk de toon aan. Hun streven is begrijpelijk. Na de wanhoop van de oorlogsjaren en wat daaraan vooraf ging, was een terugkeer naar een vroegere stijl uitgesloten. Er was behoefte aan vrijheid, aan een vernieuwd geloof in zichzelf et in het leven; er was een schreeuw om opnieuw te kunnen beginnen, om te mogen spelen, om de druk van het leven te mogen vergeten. Die schreeuw werd een schreeuw om totale vrijheid, die ;n dit leven niet kan bestaan. De „experimentelen" wilden niet meer gebonden zijn aan een waarneembnre werkelijkheid, of aan artistieke wetten vooral niet aan een Mondriaan. Men wilde zich uitleven als een kind, spelen met kleuren en lijnen van uit een stemming, een instinct, zoals naar men meent ook primitieven doen. En wat men al schilderend deed, was elk redelijk element in de schilderkunst verwoesten. Niet uit vernielzucht, maar uit behoefaan leven, aan zichzelf zijn. Daarom mocht een schilderij niet meer worden opgebouwd, het moest worden „geleefd", men .schreeuwde zich uit in een vrije expressie van lijnen en coloriet. in een enorme vitaliteit die geen Ï-•,-idere regels erkende dan die van de levensdrift. Er zijn zonder twijfel schilderkundig begaafde figuren onder dere „abstracten." Om een naam te noemen: een schilderij als „Tragisch naakt" van de veelgesmade Appel toont ontegenzeggelijk aan, Cat hier een schilder aan het woord is. Men kan trouwens veel waarderen bij deze schilder. En bij Gregoor, bij Benner, bij Lataster, bij Ouborg, bij Corneille, en noem maar op. Er kunnen onderscheidingen worden gemaakt. Ouborg heeft in zijn stuk „Landschappelijk" op een herkenbare manier toch nog een compositie samengesteld, van kleuren zowel als vormen. Blijkt hij daarom in eeze groep een der zwakkeren? Men kan vraagtekens zetten, als bij grillige opvattingen van Wagemaker; of bij enkele doeken van Westerik, waarop de mensfiguren °oen denken aan surrealisme; maar dan komt de twijfel of dit nog wel schilderkunst kan zijn, or dit nog wel gezond kan worden genoemd. * * * De wirwar van de laatste tien jaren werkt vermoeiend, verwar,.end. Het is ook inderdaad verwarrend. Door al dit abstract-experimentele werk heen stuit men telkens o• brokstukjes van andere stijl-vormen. warrig en fagmentar:sch. Loont het de moeite die er uit te zoeken? De levensdrift die Her achter steekt ,is onloochenbaar. Maar elk schilderij lijkt een studie-object voor een psycholoog. Men kan soms de kleuren oprecht znooi vinden, of een lijnvoering. Maar als bij dit soort werk kan worden gesproken van een mededeling, die de kunstenaar doet aan de toeschouwer, dan is het een zo persoonlijke gevoelsontlading, dat de vraag zich voordoet of dit nog wel echt-mededeelbaar is. Mededeelbaar is immers alleen het gezamenlijk-menselijke. En wordt het aller-extreemst-persoonlijke dat iemand onbewust ondergaat – ell dat nauwelijks toegankelijk is voor anderen wel zo belangtijk door een paar artistieke elementen? Vol twijfels en vragen zal men c'eze tentoonstelling verlaten. Als tijdsbeeld is ze boeiend en interessz nt. Maar wat zij vertoont aan uitingen uit de laatste jaren van de „experimentelen" wekt de indruk van een atomische versplint( ring. Loop daarom tenslotte nog even binnen in de eerste zaal, en kijk nog eens naar de „decadenten" met hun expressionistische stijl uit het begin van deze eeuw. Na de kleurenchaos. het verwarde geweld van onze laatste jaren, zal net een verfrissing zijn. Men zal an houden van van Dongens ,Comtesse" en van de lang niet zo sterke ,Maternité" van Sluyters. Dit is voorbij voor ons; goed, maar dit intense individualisme had een grijpbare vorm, waarmee n en kan instemmen of die men kan verwerpen zonder af te dalen in een moeizame ontleedkunde die g.,ehalve onzekerheid ook wel eens een gevoel van onbescheidenheid duet opkomen. Toch is er helemaal op het einde van de rondgang nog een ander symptoom op te merken. Tussen de vormenveelheid van een aantal latere doeken vindt men er enkele waarbij de abstracties niet zonder meer het einddoel lijken te zijn; er zijn er bij, die hun abstractie, hun expressie, of welke andere stylering ook, toch duidelijk richten op een motief. Mag men daarbij spreken van een soort van „neo-expressionisme?" Zeker niet in de zin, alsof daarmee een terug keer wordt bedoeld naar iets dat voorbij is; het woord „neo" is zo belast met de betekenis van „navolging." Hier gaat het om een eindelijk-verwerkt-hebben van de schokkende maar sterk eenzijdige stromingen die vlak achter ons liggen. Het realisme zal in zijn vele vormen wel definitief hebben afgedaan. Maar de formele en de (Vervolg op Carillon pag. 3) Embleem van „Keerpunten" J. Wagemaker: Peau de vieux bateau, 1959 avionoriaan: Compositie, 1919 R. Hynckes: de drie schedels, 1934 K. van Dongen: portret van de Comtesse de Noailles, 1926 K. Appel: Tragisch naakt, 1956 ---