Lezing over Kiesrechtregeling van den Heer Mr. P. RINK op Woensdag 4 April. Vervolg. Van harte hoopt hij dat het Nederlandsche volk, dat a. s. Dinsdag uitspraak moet doen, het in dien geest zal doen dat eenzelfde ontwerp wet zal worden, dat er thans eene finale uitbreiding komt, zoodat een latere uitbreiding onder deze grondwet niet meer behoeft. Ja, spreker wenscht veel kiezers, hij gaat niet mede met hen die angstig zich afvragen hoe 't zal gaan met al die ongeschikte kiezers, 't Idee ▼an geschikt of ongeschikt is zeer relatief en velen zijn zoo licht geneigd, iemand ongeschikt te noemen, als hij niet zijne opinie vertegenwoordigt. Bij elke uitbreiding van kiesrecht is die angst er geweest en steeds is zij gebleken ongegrond te zijn geweest. Al heerscht bij een deel der nieuwe kiezers misschien een andere gedachtengang, wat nood, indien men met bewustheid een candidaat, in welke richting dan ook, wil kiezen, is dit slechts een kwestie van het gezond verstand, en dat bezitten onze arbeiders minstens in gelijke mate. Sommigen opperen de vrees, dat de nieuwe kiezers de oude zullen overstemmen en onderdrukken; ook daarvoor behoeft men geen vrees te hebben, baatzuchtig egoisme is volstrekt niet een eigenschap bij de lagere, onbemiddelde klasse; in andere landen is daar ook op dit punt geen voorbeeld van te vinden. Evenmin behoeft men bevreesd te zijn, dat de nieuwe kiezers de commando's van anderen zullen opvolgen, daarvoor heerscht ook bij hen evenzeer verschil van opinie, allen hebben er belang bij, dat de wetgeving rechtvaardig zij. Anderen weder beweren, de wensch naar uitgebreid kiesrecht is een relletje, het drijven van enkelen, het volk begeert het niet! Integendeel, het verlangen is viij'algemeen en in groote vereeriigingen van werklieden als Pu trimonium en de R. K. Volksbond meermalen uitgesproken, ook in de Noordelijke Provinciën. Doch 4 wat is het geval? Nu het volk kalm en waardig vraagt wat het toekomt, heet het onverschillig; vraagt het op heftige, rumoerige wijze, dan is het ook niet goed, en eindelijk wordt er zelfs door de pessimisten de anarchie bijgehaald, maar deze nemen in 't geheel geen notitie van de geschiedenis. Anarchie, burgeroorlog heeft niets te maken met finale kieswetuitbreiding, daarvoor zijn gansch andere oorzaken. Men heeft immers anarchie in Rusland en in Frankrijk, beide landen waar het kiesrecht in tegenovergestelde zin geregeld is. Neen, wees verstandig, als ge daarvoor bang zijt en geeft een ontevredene gelegenheid om iemand te kiezen, die zijn belangen kan steunen langs wettigen weg, en gij zult een veiligheidsklep geven voor alle agitatie. Dat is de waarheid. Op ons oordeel is van invloed de kring, waarin men is geboren en opgevoed ; onze ervaringen en onze levensrichting openbaart zich onze kiezers, gaat van daaruit langs den gekozene, over in de wet, en dat is gelukkig, want dan draagt de wet het stempel van algemeen inzioht, waardoor het gemakkelijker is de belangen tan allen naar eisch te behartigen. Jarenlang hebben wij veel te weinig notitie genomen van de economische zwakken, te veel is onbezorgd gebleven, wel is er in de laatste jaren eenige verbetering gekomen, maar toch, wij kunnen het verwijt niet ont gaan, te weinig voor de werkende klasse te hebben gedaan. Bij finale kiesrecht-uitbreiding zal niet dadelijk ae heilstaat geboren, doch evenmin zal de voorspelling der pessimisten bewaarheid worden. Spreker weigert het volk te verdeelen in twee helften: bekwaam en onbekwaam; hij heeft vertrouwen in de deugdzaamheid en gezond verstand van ons volk, hij heeft vertrouwen in de regeering, die vroeg of laat de uitbreiding tot stand zal brengen. Niemand weet wat thans de stembus brengen zal, maar dat staat vast, de wet zal en m^et er komen, nu of later. 't Is mogelijk, dat de oppositie misschien voor heden slaagt, maar onmogelijk zal 't haar blijken te strijden tegen de toekomst. Daverend applaus beloonde den spreker voor zyn kernachtig schoone rede; aan het debat namen dan ook slechts weinigen deel Enkele inlichtingen en ophelderingen werden gevraagd en de Heer Rink, de sprekers beantwoordende, deed dit op eene wijze, dat ongetwijfeld ieder tevreden zal zijn gesteld. De Heer v. Ravenhorst, de vergadering sluitende, deed dit met een woord van hartelijken dank aan den spreker, terwijl hij den wensch uitte, dat de Heer Rink, die zelf candidaat is voor Arnhem, geroepen mocht worden om in de nieuwe kamer mede te werken tot het in stand brengen van hetgeen hij zoo vurig wenschte, waarvoor hij zooeven zulk een warm pleidooi had gehouden, n.1. van de finale uitbreiding van het kiesrecht, zoover de grondwet het toelaat. --- Jhr. Mr. G. W. MOLLERUS te Epe. Goed bezet was Dinsdagavond de zaal van den heer Essenberg, toen Jhr. Mr. G. W. Mollerus uit Apeldoorn, de candidaat van de liberale kiesvereeniging »Veluwe" voor de a.s. Kamerverkiezingen, daartoe door het bestuur der afdeeling Epe-Oene-Emst uitgenoodigd, in ons midden optrad om zijn poli tiek standpunt uiteen te zetten. En aandachtig luisterde het publiek naar het kalme en heldere betoog van den spreker, wiens rede herhaaldelijk met applaus werd begroet. Te 8 uren opende de plaatsvervangende voorzitter van het centraal bestuur, de heer J. v. Ravenhorst, de bijeenkomst. Hij wees er op, dat de tegenwoordigheid der kiezers op deze vergadering getuigenis aflegde van hun belangstelling in den politieken toestand van ons vaderland ; dat het niet voldoende was om over die zaak alleen van gedachten te wisselen, maar dat men ook door daden van zijn meening in deze kwestie moest doen blijken en dat daarom de kiesvereeniging met bijna algemeene stemmen dien candidaat had geproclameerd, van wien men met zekerheid wist, dat hij zou medewerken tot een afdoende regeling van het kiesrecht, den heer Mollerus, die deze canditatuur had willen aanvaarden. De heer Muilerus, die hierop het woord erlangde, zette uiteen, hoe persoonlijk door hem geen candidatuur was begeerd, maar nu de kiesvereeniging met groote meerderheid hein die had opgedragen, wilde hij zich daaraan niet onttrekken. Hij had dan ook niet geaai-zeld gehoor te geven aan de uitnoodiging om van zijn denkbeelden in de kwestie, die thans alle gemoederen bezig houdt, rekenschap te komen afleggen. Al behoorde spr. niet tot die redenaars en iu de politiek doorkneede mannen, waaraan de Tweede Kamer steeds zoo rijk was en rijk behoort te zijn, men zou in hem vinden een man met een warme overtuiging en iemand, die voor die overtuiging durft uitkomen. Spr. gaf vervolgens een overzicht van de feiten uit onze staatkundige geschiedenis. De census, in 1848 vereischt, was een niet uit den weg te ruimen hinderpaal voor uitbreiding van het kiesrecht, terwijl de samenkoppeling van census en kiesrecht ook aan een goede regeling van het belastingstelsel moeilijkheden in den weg legde. De grondwetswijzigingen, in 1887 aangebracht, toen de census verviel en de bepaling van de kenteekenen van geschiktheid en maatschappelijken welstand aan den gewonen wetgever werd overgelaten, voldeden echter geenszins; bij de eerstvolgende verkiezingen bleek, hoe onbillijk deze waren, daar vele bewoners van de steden werden uitgesloten, die hoewel stellig tot kiezen geschikt, niet aan de gestelde eischen van geschiktheid en maatschappelijken welstand voldeden. Onder het ministei ie-Mackay werd door de liberalen, gevolg gevende aan den algemeenen wenseh naar groote uitbreiding, opnieuw op een definitieve regeling aangedrongen, maar deze werd niet door dat ministerie tot stand gebracht. Toen nu de verkiezingen van 1891 aan de liberalen een, zij het dan ook kleine, meerderheid in de Kamer verschaften en een vrijzinnig ministerie-Van Tienhoven optrad, kwam de minister Tak van Poortvliet, die bekend stond als een vooruitstrevend liberaal, met een kieswet-ontwerp voor den dag, waarin als kenteeken van geschiktheid werd gesteld: de kennis van lezen en schrijven en als dat van welstand: het voorzien in eigen onderhoud en dat van het gezin. Wanneer dit ontwerp tot wet was verheven, zou een groote uitbreiding van het kiezerscorps gevolgd zijn en aan het reeds zoo lang en vaak geuit verlangen zijn voldaan. Maar het mocht zoo niet zijn. Het ontwerp-Tak werd verschillend ontvangen en door sommigen veroordeeld als in strijd met art. 80 van de grondwet. Terecht merkte spreker hier op, dat men bij de beraadslagingen den indruk heeft gekregen, dat zij, die in dit laatste gevoelen deelden, zich hebben laten leiden door de opvatting, die zij van art. 80 der grondwet hadden, toen dit in behandeling kwam. Een ieder is immers geneigd om als de uitlegging van een artikel, tot welks totstandkoming hij heeft medegewerkt, zijn eigen opvatting te nemen. Maar in de eerste plaats dient men toch te letten op de woorden van genoemd wetsartikel en van alle artikelen in het algemeen, en niet op hetgeen bij de behandeling van zulk een artikel is gesproken. Aan de grondwettige bezwaren, waardoor velen zich hebben laten weerhouden om aan de voorgestelde kieswet hun goedkeuring te schenken, dient men niet al te groote waarde toe te kennen. Prof. Buys, niet de redacteur van een partijblad, maar van een wetenschappelijk tijdschrift, gaf als zijn oordeel te kennen, dat hij het ontwerp-Tak niet in strijd achtte met art. 80 deigrondwet, terwijl hij er toch geen bewonderaar van was. Ook de Utrechtsche hoogleeraar, Mr. J. De Louter, is deze meening toegedaan, blijkens de artikelen van zijn hand in »De Gids" en »Het Vaderland." Lang duurde de strijd, die in de Tweede Kamer bij de indiening van het kieswet-ontwerp ontbrandde. Verscheiden amendementen werden ingediend, waarvan de duidelijke strekking was om het aanstaand kiezerscorps zooveel mogelijk in te krimpen. Die amendementen bleken evenwel bij de behandeling in de afdeelingen alle onbruikbaar en terwijl nu alle voorstellers daarvan hun afkeuring van het plan-Tak toonden, streefde niemand naar verbetering er van. Wel werd art. 3 met groote meerderheid van stemmen aangenomen, waarin het hoofdbeginsel van de wet was neergelegd, maar de tegenstanders van kiesrecht-uitbreiding, zooals door Tak was voorgesteld, hadden het hoofd niet in den schoot gelegd; zij hadden art. 3 helpen aannemen, om bij art. 4, de uitwerking van art. 3, er op terug te komen; dan zou de strijd op leven en dood worden gestreden. In de op dat art. 4 ingediende amendementen werd de wonrngeisch verscherpt. Tot één concessie toonde de minister zich bereid: nl. met betrekking tot het amendement-Van der Feltz; dezelfde inschikkelijkheid nam hij in acht tegenover het amendementFarncombe Sanders, dat ongeveer van gelijke strekking was. En hiermede had men genoegen moeten nemen; ja, de minister was daarin reeds een weinig te ver gegaan, meende de heer Mollerus. Onverwacht werd nu evenwel een nieuw amendement ingediend door den Zaandamschen afgevaardigde De Meijier, die als geavanceerd liberaal te boek stond en van wien men had verwacht, dat hij den minister bij zijn pogingen zou hebben gesteund. Dit amendement intusschen, dat door den voorsteller als een reddingsplank werd beschouwd, daar hij meende, dat anders de wet geen meerderheid zou vinden, was niets anders dan een omwerking van dat van de h h. Mackay-Van Alphen, dat door den Minister onaannemelijk was verklaard. Deze hadden het kiesrecht willen toekennen aan degenen, die in de directe belastingen een zekere som bataalden of 2 afgesloten vertrekken bewoonden. Groote bezwaren waren hieraan verbonden: zoowel verschillende gehuwde als ongehuwde werklieden, onderwijzers e a. zouden worden uitgesloten, daar zij niet aan die eischen voldeden Terecht verzette zich de minister dan ook ten sterkste tegen die voorstellen. Gewijzigd werden ze nu weder door den heer De Meijier ingediend, die voorstelde art.4 zóó te wijzigen, dat z ij kiezers zouden zijn, wier woningen uit twee afgesloten vertrekken of één vertrek en een keuken moest bestaan, en wat betreft den eisch, gesteld an inwonende personen, dat zij ten minste één afgesloten vertrek met haardstede zouden moeten bewonen. Spr. toonde hierbij door aardige staaltjes aan, hoe, wanneer een dergelijk artikel in de kieswet werd vastgesteld, het dikwijls van de vrouw zou afhangen of de man kiesrecht zou bezitten; ge bruikt zij b.v. het achterhuis bij het »doen van den wasch", dan zou de man kiezer zijn; verrichtte zij die huishoudelijke bezigheid in het voorhuis, dan bleef haai' man van het kiesrecht verstoken enz. Bij het op maken van de kiezerslijsten zou diensvolgens daarnaar overal onderzoek moeten worden gedaan en dat onderzoek zou zich ook moeten uitstrekken over de woningen, die reeds door den bewoner waren veriateil. Inwonende zoons zouden het kiesrecht ontvanhen, wanneer zij een kamer met een stookplaats bewoonden, maar daar in den regel tusschen ouders en zoons daaromtrent geen contract wordt opgemaakt, bleven zij niet-kiezer door het gemis van zakelijk of persoonlijk recht. Uitstekende personen zouden op die wijze worden uitgesloten. Natuurlijk konden met zoo iets de voorstanders van een uitgebreid kiesrecht zich niet vereenigen, daar ook in de steden vele werklieden niet kiesgerechtigd zouden zijn De minister bleef zijn bezwaar handhaven. Den 8en Maart werd evenwel met 57 tegen 41 stemmen het amendement De Meijier aangenomen, waarna dhr. Tak zijn ontwerp introk. Verschillend is het oordeel over de handelwijs van den minister van binnenlandsche zaken. Zij, die, hun stem gevende aan het amendement- De Meijier en de gevolgen van de aanneming ervan niet overziende, nu in den uitslag teleurgesteld zijn, trachten zich te rechtvaardigen, door den heer Tak te verwijten, dat hij onbilliik geweest is jegens het amendement, hetwelk van bevriende zijde werd ingediend. Had men dan verwacht, dat de minister zich zou laten bang maken ? Zijn hun bezwaren wel zoo ernstig gemeend als zij voorgeven ? Immers, onder hen, die 't amendement hielpen aannemen, treft men ook de namen aan van personen, die stellig tegen de wet zouden hebben gestemd. Neen, de minister, voorziende, dat de discussiën niet zouden worden gesloten, dat aan den stroom van amendementen geen einde zou komen en dat dan nog scherper woorden zouden vallen, was in zijn recht. En waarom hij dan niet den volgenden dag zijn vrienden waarschuwde? Omdat dit tot niets zou hebben geleid; de minister wilde zien hoe de leden over het beginsel van uitbreiding dachten. Ook heeft men beweerd, dat de minister heeft geweifeld. Waarschijnlijk is dit niet en evenmin dat, zooals de heer Van Houten wil weten, hij het voornemen zou hebben gehad zich bij het amendement neer te leggen, maar zich zou hebben laten overhalen door de voorstanders van de uitbreiding, die bij aanneming' van het amendement tegen art. 4 dreigden te stemmen. Om te kunnen oordeelen over 's ministers houding tegenover zijn ambtgenooten, moet men bekend zijn met de juiste verhouding tusschen de leden van het kabinet bij de formatie ervan. Zoolang men hiervan niet op de hoogte is, tast men in het duister. De Kamerontbinding, de noodwendige oplossing van de crisis, liet zich niet lang wachten. Een andere oplossing was niet denkbaar en dus moet de handhaving van het ministerie onvoorwaardelijk worden toegejuicht. De Kroon, boven de partijen staande, wilde een bevredigende oplossing van de kiesrechtuitbreiding. Spr. bracht haar daarvoor zijn hulde (Applaus). Vervolgens zette spr. uiteen, waarom hij was voor een finale kiesrechtuitbreiding en tegen een geleidelijke. De tijd voor het laatste is voorbij. Een kieswet, die het kiesrecht verleent aan alleu, die in eigen onderhoud of in dat van het gezin voorzien, is niet in strijd met de grondwet. De tegenstanders van finale uitbreiding stelden bij behandeling van art. 4 eischen, waardoor velen van het kiesrecht zouden worden uitgesloten. Wanneer in een nieuwe kamer het ingetrokken ontwerp weer wordt ingediend, dan mag niet in art. 4 worden teruggenomen, wat in art 3 wordt gegeven. Niet alleen aan den gezeten werkman (een vaag begrip) moet het kiesrecht worden gegeven, maar ook aan den anderen werkman, als deze slechts in het onderhoud van zich en zijn gezin voorziet. Hoe dat voorzien is, ruim of sober, doet niets af, en mag niet in aanmorking komen, Duizenden uit den zoogenaamden 4en stand kunnen dat voorzien slechts op sobere wijze doen plaats hebben, buiten hun schuld, door de maatschappelijke toestanden. Des te meer waardeering verdient deze klasse werklieden. Hebben zij dan minder belang bij de behandeling van de landszaken? — Integendeel. Zij dienen evengoed eenigen invloed te kunnen oefenen om hun toestand geleidelijk te trachten te verbeteren. Maar, zegt men, ze betalen geen belasting, zij vervullen geen plichten. Is dan belasting-betalen een verdienste of slechts een gevolg van gelukkige omstandigheden? Men vergete niet, dat zij toch aan verschillende indirecte belastingen moeten otïeren en andere plichten (dienstplicht enz ) grootendeels door hen worden vervuld. In een artikel in de Nieuwe Rott. Ct. verdeelt de fabrikant C T. Sturk de werklieden in 2 klassen: geschikte, oppassende en fatsoenlijke, en ongeschikte slechte en onfatsoenlijke. Alleen aan de eersten zou hij het stemrecht willen geven Maar hij wijst niet aan, hoe die verdeeling kan gemaakt worden, Welke maatstaf is er ter bepaling van het verschil? Het bezitten van een woning met een achterhuis, het betalen van belasting? Maar die scheiding wordt toch ook niet gemaakt bij de andere standen en daaronder schuilen toch ook onfatsoenlijken, die wel stemgerechtigd zijn! Hoogst onbillijk zou het dus zijn alleen bij den werkmansstand een dergelijke scheiding te maken. Zoo kreeg men inkrimping, geen uitbreiding. Laat men toch alle ideale eischen laten varen, geen willlekeurige grenzen gaan trekken! 'tOnvermijdelijk gevolg van dergelijke scheiding zou zijn, dat de uitgeworpenen zich verongelijkt achtten en de ontevredenheid toenam. Maar, zegt men, de werkman verlangt geen kiesrecht. Die dit meent, toont geen ruimen blik te hebben. Ziet hij niet overal belangstelling, als hij niet alleen op zijn naaste omgeving let? In de groote steden vertoont zich allerwegen een toenemende begeerte naar kiesrecht. Men sluite niet het oog voor de teekenen der tijden! Overal adressen aan de Kroon, om handhaving van het ministerie, overal hulde gebracht aan den minister voor zijn kloekmoedig gedrag. Dat het volk zich rustig houdt, is een reden te meer, om het te vertrouwen; wanneer het zich door opwinding aan onordelijkheden schuldig maakte, dan had men recht te waarschuwen. De tegenstanders van kiesrechtuitbreiding wijzen op verkeerde toestanden in Amerika, maar van Engeland en Zwitserland reppen zij niet, waar orde en wet gehandhaafd blijven bij een zeer uitgebreid kiesreeht. Voorts behandelde spr. het z.g.n. couloirstelslel, waarbij hij wees op de verschillende voordpelen daarvan en het uit den weg ruimen van het groot bezwaar, in de afhankelijkheid der kiezers gelegen. Hierna ging d.hr. Mollerus over tot de bespreking van de schrijfproef. Deze bestaat daarin dat ieder kiezer in staat zij om door een eigenhandig geteekend en ingevuld formulier aanvraag te doen tot verkrijging van het kiesrecht Spr. vond dit wel eenigszins lastig, daar vele voor het kiesrecht geschikte personen het schrijven hebben verleerd. De bezwaren zijn niet geheel ongegrond; bij het couloirstelsel intusschen is lezen een onmisbaar vereischte. Maar één ding is vreemd: onder hen, die tegen kiesrechtuitbreiding zijn, zijn er velen, die bezwaren hebben tegen de schrijfproef. Zij, die zoo bang zijn de groudwet te schenden, willen in den regel niets weten van die eigenhandig geschreven aanvraag. En welk geringer kenteeken van geschiktheid zou men kunnen verlangen dan jaist die schrijfproef? Wanneer evenwel de voorgestelde regeling met het couloii'stelsel tot stand kwam, zou d hr. Mollerus geen overwegend bezwaar hebben tegen het wegvallen der schrijfproef. Den leeftijd wenschte spr. op minstens 23 jaar gesteld te zien. Velen achten dien te laag. Hij achtte wel eenige verhooging gewenscht, maar wanneer bleek, dat bij vaststelling van een hoogeren leeftijd spoedig weer verlangen zou ontstaan naar grooter uitbreiding van het kiesrecht, dan zou spr. van opinie veranderen. De Tweede Kamer moet worden inderdaad een volksvertegenwoordiging, doch daaraan wordt geen schade gedaan, wanneer de leeftijd voor het erlangen van kiesbevoegdheid iets wordt verhoogd. Nog twee belangrijke vragen wenschte spr. te beantwoorden. In de eerste plaats: Welke voordeelen zal de kiesrechtuitbreiding geven? De heer Mollerus betoogde, dat, wanneer de vertegenwoordiging een volks vertegenwoordiging wordt, er mannen in zullen zitting krijgen, die meer op de hoogte zijn van den toestand, van de behoeften van de arbeidende klasse, den vierden stand; dat zij meer vertrouwen zullen hebben, wat vooral in den tijd, dat sociale hervormingen noodig zijn, noodzakelijk is; dat de belangen van den werkman beter tot hun recht zullen komen, wanneer hijzelf deelneemt aan de verkiezing van zijn vertegenwoordigers. De tijd van geleidelijke uitbreiding, waarover de tweede vraag liep, is dus ook voorbij. De kiesrechtkwestie zou aan de orde blijven en andere hervormingen wachten sinds lang. Wanneer de nieuwe Kamer op denzelfden grondslag werd gekozen als de thans ontbonden, zou niets gewonnen, veel tijd verloren zijn; want dat uitbreiding moet komen, daarvan is ieder overtuigd. De vierde stand moet het recht hebben, dat hem zóólang onthouden is; bij wachten gaat veel verloren. Geen heilstaat zal aanbreken, wanneer die uitbreiding zal tot stand zijn gebracht; de moeielijkheden, werkeloosheid enz. zullen niet verdwijnen, maar dit wordt ook niet door de vooi'standers van kiesrechtuitbreiding voorgespiegeld. Niemand zal nochtans ontkennen, dat in veel nog verbetering kan worden aangebracht. Dan zal er ook geen grond zijn voor verdachtmaking en voor verwijt, dat alleen de belangen van één enkelen stand worden behartigd. Ook vrees is een van de motieven van hen, die bestendiging van het bestaand kiesrecht voorstaan. Vrees is steeds een slechte raadgeefster, maar in deze kwestie is voor vrees zelfs geen grond. Is het volk dan niet te vertrouwen? Zeker zijn er ook slechte elementen te vinden, maar de meerderheid is wél gezind. Patrimonium gaf tei-stond het bewijs, dat over het algemeen het Ned. volk ordelievend is. Dat er gevaar zou bestaan voor de hechtheid van den troon, ontkent spr. ten stelligste en voert hiervoor als bewijs aan, hoe welsprekend de bedoeÜBg van het volk was, toen het aan de Kroon voor de gevallen beslissing hulde wilde brengen. De voorstanders van uitbreiding van het kiesrecht worden door hun tegenstanders genoemd «serviel , »mannen, die met Tak door dik en dun gaan". Met nadruk protesteert spr. tegen die benamingen; hij wenscht evenmin mee te doen aan Tak-vergoding als aan Tak-verguizing. Maar Minister Tak vertegenwoordigt voor hem een beginsel in zake kiesrecht, waarmee spr. ten volle instemt en gaarne zou hij medewerken, om dat beginsel tot zijn recht te doen komen. Als spr. mocht worden gekozen,'Jzoa hij in de kamer komen als een vrij man, wel gebonden, maar zooals een man van karakter gaarne gebonden wil zijn: door een overtuiging, die de vrucht is van een ernstig nadenken (Applaus). De voorzitter brengt den heer Mollerus den dank der aanwezigen. Hij heeft zijn gevoelen duidelijk en onomwonden medegedeeld: de kiezers weten wat zij aan hun candidaat hebben. In de pauze, die hierna gehouden werd, werden de kiezers in de gelegenheid gesteld hun naam te teekenen tot aanbeveling van den door «Veluwe" gestelden candidaat. Vreemd was het, dat door sommigen, die door het niet-teekenen schenen niet in te stemmen met de meeningen van den spreker, geen gebruik werd gemaakt van de gelegenheid, die na de pauze werd gegeven, om van den candidaat over verschillende punten nadere inlichtingen te verkrijgen. Een enkele opmerking van den heer Ten Kate werd door den heer Mollerus beantwoord, waarna de voorzitter van de afdeeling Epe—Oene—Emst, onder dankzegging aan den spreker en de opgekomenen en onder krachtige opwekking om a. s. Dinsdag ter stembus te verschijnen, de vergadering sloot. (Eper Courant). --- Plaatselijk Nieuws. Bjj Koninklyk besluit van den 19 Maart 1.1., no. 27, zgn eenige wijzigingen in da Statuten van de Vereeuiging >de Koninklijke Scherpschutters van de Veluwe" alhier, goedgekeurd. De minister van Justitie heeft aan den Kerkeraad der Chr. Greref. Gemeente alhier, bericht van ont rang; t gezonden der mededeeling dat deze gemeente niet als vernietigd is te beschouwen, maar gebleven is in het bestaande voetspoor volgens het lleglement in den jare 1869 Koninklijk goedgekeurd. Maandagavond hielden de Vak- en Algemeene Werklieden- Vereenigiügen een open» bare Vergadering in het Lokaal Werkmansnut, ter bespreking van uitgebreid kiesrecht en om uelangatelliug te toonen iu bovengenoemde wet. Ue vergadering was tamelijk bezet. De President opende de vergadering en riep de aanwezigen een bartel jjk welkom toe; daarop gal hy het woord aan den Secretaris van Werkmansnut. die in 't kort met kernachtige woorden de kieswetregeling besprak, en het ten zeerste betreurde, dat nog niet ieder werkman zjjue plichten bigreep; hg oracht daarna hulde aau ii.il, de Koningin-ilegentes, en den Minister Tak van Poortvliet voor de flinke houding in zake bovengenoemde wet en stelt ten slotte de volgende motie voor: » Ue openbare vergadering, opgeroepen door de Vak- en Algemnene Werklieden- Vernenigingen, gehouden op 2 April in de zaal Werk- mansnut te Apeldoorn, hoofdzakelijk door niet kiezer», brengt haar hulde aan H M. de Koningin-Regentes en Minister Tak van Poortvliet voor hunne flinke houding ten opzichte der kieswet, geeft als haar verlangen te kennen, dat het kiesrecht zoo ver mogelijk worde uitgebreid, opdat ook alle werklieden kiezers kunnen worden en dringt daarom ten sterkste bg de kiezers aan om die Candidaten te kiezen, die zich met het voorstel van den Minister Tak van Poortvliet kunnen vereenigen." Deze motie verwierf algemeene goedkeuring. Hierna werd bet woord gegeven aan den President der Vakvereeniging. Ook deze spreker betreurt het evenzeer, dat niet alle Werklieden kiezer» zijn, daar toch allen belasting moeten betalen, en bjj nalatigheid daarvoor nog beboet worden. Hierna verzocht hg, ever als den vorigen spreker, te teekenen op de aanwezig? lijst, die aan alle werklieden-Vereenigingen zal toegezonden worden, om hierdoor blijk te geven van belangstelling door den werkman, opdat de nieuw te kiezen kamer niet als de vorige zal kunnen zeggen, dat de werkman niet op kiesrecht gesteld is. Hierna werd door alle aanwezigen de lijst geteekend en werd de Vergadering door den Voorzitter gesloten, terwijl hg bekend maakte dat de lgst nog eenige dagen in het Lokaal Werkmansnut ter teekening voor niat-kiezers zal blgven liggen. Donderdag der vorige week werd in de Natuurkundige Vereeniging eene voordracht over de waterleiding gehouden door den Ingenieur W. E. Cramer, welke belast is geweest met de leiding van de uitvoering ter plaatse, waaraan wij het volgende ontleenen: Bij besluit van den Raad der Gemeente Apeldoorn d. d. 11 Dec. 1891, werd aan de Heeren Th. A. van den Broek en G. W. van Barneveld Kooy Jr., te Amsterdam, de concessie voor den aanleg der drinkwaterleiding verleend. Het jaar 1892 werd gebruikt tot het doen van boringen, het onderzoeken van het daarbg verkregen water en het gereed maken der plannen, welke werkzaamheden geschiedden onder leiding van den Ingenieur H. P. N. Halbertsma te 's Gravenhage, die ook later met het oppertoezicht over de uitvoering der werken werd belast. In December 1892 werd het volledig technisch ontwerp aan de Gemeente Apeldoorn aangeboden; na goedkeuring daarvan werd de concessie in het voorjaar van 1893 overgedragen aan de Utrechtsche WaterleidingMaatschappij. In Juli en Augustus hadden de aanbestedingen plaats van de verschillende werken, welke allen in het begin dezer maand, dus in circa 6 maanden, voltooid waren. Het ontwerp is berekend op een gebruik van 100 L. der dag per hoo'd voor 10000 inge • tenen, dus op 1000 M 3 . per dag of 45 M\ per uur. Het benoodigde water wordt gelevcd door een zestal bronnen op onderlingen afstand van 40 M. gelegen. De bronnen zijn van 20 tot 45 M. diep, wijd 10 c.M. en voorzien van koperen filters ter gezamentljjke lengte van 50.50 M. Bij de beproeving is gebleken, dat de bronnen ruimschoots aan de bestemming beantwoorden, immers er kon 60 M*. per uur aan worden onttrokken, terwijl daarbg slechts eene daling van den waterstand in de bronnen werd geconstateerd van circa 60 c.M. Het water is kristalhelder en zuiver van smaak; zoowel het chemisch als bacteorologisch onderzoek wijzen op uitmuntend water. Langs de bronnen loopt eene gegoten gzeren zuigleiding van 200 en 225 m.M. wijdte, die de bronnen in verbinding brengt met een gegoten gzeren znigwindketel, in de machinekamer geplaatst. Aan die windketel wordt het water ontnomen door de beide machines, welke ieder bij 60 slagen 45 M 3 . water kunnen opvoeren, doch getoond hebben met volkomen rustigen gang 80 slagen te kunnen maken, waarbg dus 60 M 3 . water per uur werd opgevoerd. Da pompen zijn vervaardigd volgens het differentiaal systeem, waarbg slechts 1 zuigen 1 drukklep noodig zijn. Twee ketels, ieder van 17 M'. verwarmd oppervlak, leveren den noodigen stoom voor het drgven der machines. Eén machinist kan gemakkelgk, zonder stoker, het geheel bedienen. Het water wordt door de machines gevoerd in een grooten geslagen gzeren drukwindketel, in een afzonderlijk gebouwtje geplaatst, vandaar gaat het door de hoofdbuisleidingen, hetzij naar het dorp Apeldoorn, hetzij naar het Hoogreservoir. De pompwerken toch zgn gelegen tusschen het dorp en het reservoir, zoodat dit laatste als regulateur dienst doet, opneemt wat door de machines wordt geleverd en niet in het dorp wordt verbruikt en bijlevert wat bg groot debiet door het dorp meerder wordt verbruikt, dan door de machines wordt geleverd. Het reservoir is een gemetselde kamer van 300 M». inhoud (100 M', oppervlak en 3 M. hoogte), verdeeld in 2 kamers; het water komt in de rechter kamer binnen en vloeit door de linkerkamer weg, zoodat daardoor steeds eenige nuttige circulatie verkregen wordt. Het geheel is gedekt door 0.70 M. grond, zoodat het water volkomen koel blijft. De hoogwaterspiegel in het reservoir is 67.50 M. +- P., zgnde bgkans 50 M. boven de straten van de kom van Apeldoorn. Het buizennet beeft met inbegrip van de hoofdtoevoerleiding een lengte van 16900 M. en bevat 3 zinkers, 2 brugovergangen en 76 brandkranen. Het bureel in het dorp is telefonisch Terbonden met de pompwerken. Tusschen het reservoir en de machinekamer werkt een zelfregistreerende electrische waterstandsaanwijzer. Boven beschreven geschiedenis der waterleiding en de details der uitvoering werden gegeven vóór de pauze, met de bgvoeging dat nu reeds 140 aansluitingen gemaakt oi in wording waren, waaronder die van de nieuwe huizen van Wegerif. Van finantieele zijde beschouwd, moest de tgd leeren of de onderneming grootere of kleinere winsten zoude opleveren. De onderneming werd het publiek ten zeerste aaubevolen. Na de pauze behandelde de Heer Cramer de systemen van waterleiding met filtratie, waar het water aan de rivier of een meer wordt ontleend en geen gelegenheid wordt gevonden om grond- of bronwater op te pompen. De Voorzitter der Vereeniging bracht een woord van dank aan den spreker en sloot de vergadering. Wg herinneren den kiesgerechtigden, dat de verkiezing van een Lid voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal zal plaats hebben in de Raadszaal op het Gemeentehuis op a.s. Dinsdag van des vooriniddags negen tot des namiddags vier ure. B eeibkrgek, 5 April. Gisteren avond werd alhier eene vergadeii ,g gehouden van leden en niet-leden der Ki■;^vereeniging > Nederland en Oranje", door h; Bestuur dier Kiesver» eeniging daartoe uit. enoodigd. Verschillende spn ' ers voerden bet woord en ten slotte werd met algemeene stemmen besloten de candidatuur van den heer (Jhevallier, voor het lidmaatschap der Tweede Kamer, te steunen. ---