Stijgende vraag naar ,eerlijke' producten De industrie maakt zich los van erfenis uit het verleden Een asbak mag niet meer „liegen' BIJ ieder mens hangt in het huis waarin hij woont wel een schilderij aan de muur. En wanneer die muurversiering zich nu lange tijd op dezelfde plaats bevindt, bijvoorbeeld twee jaar, dan is het opmerkelijk, dat we hem niet meer bewust zien. We weten dat het schilderij er is, maar we lopen er langs 'met onze gedachten bij heel andere dingen. Pas wanneer iemand het schilderij plotseling zou weghalen, zou de lege plek ons opvallen. Zo maken wij ook van vele voorwerpen gebruik zonder ons ooit te realiseren hoe ze gemaakt zijn. Dit is een heel bekend verschijnsel. Het feit evenwel, dat vrijwel alles, Waarmee wij ons omringd hebben, door machines is vervaardigd, is van het grootste belang voor ons leven. Wanneer men er even over nadenkt, ziet men dat het een verschijnsel is, zó ingrijpend. dat het niet meer mogelijk is er een and,ere 'houding tegenover te vinden, dan: het is nu eenmaal zo, en het heeft zeker nadelen, maar daarnaarst ook grote vuordelen. Het leven is ondenkbaar zonder machines. Wij accepteren het karakter van ons industriële tijdperk, en meestal met graagte. HET WOORDJE „HAAR" En hier staat nu het kleine woordje ~maar", en het behoorde eigenlijk heel groot gedrukt te worden. Maar, nameals het dan zo is, dat wij als het Ware overgeleverd zijn aan de produc r – 'en, die machinaal worden vervaardigd en wij zijn dat allen ! is het dan biet wenselijk, dat wij ons bezinnen op het karakter van wat de industrie ons voorzet' Bij mensen, die naast ons leven en ons omringen, mensen met wie Wij iedere dag te maken krijgen, doen we dat toch ook ? Het gaat vanzelf. De enige dingen echter, die, men. niet °P hun karakter beoordeelt, zijn de' inuostrieproducten. Dat komt, omdat we Inetje ontstond. Vanzelfsprekend nam 't metaal niet zonder meer die komvorm aan, het werd er toe gedwongen en de hamerslagen lieten op de oppervlakte ,leine inkepingen na, die duidelijk zichtbaar bleven. Zij waren een getuigenis van het werk, dat door de handwerksman was verricht. ~.Laten we zeggen, dat de koperslager rif ashakjes op een dag maakte. Toen "e machine zijn intrede had gedaan. wreef de fabrikant zich in de handen ?r1 dacht: aha, maakt hij er vijf per dag? tk kan er wel honderd fabriceren, en omdat ik er zoveel maak kunnen ze ,Per stuk goedkoper zijn dan die van de koperslager. Hij liet een stempel maen, dat met geweldige kracht kon neer_"`ernen, zodra iemand aan de machine 'n "andle overzette, en ook een vorm, die ialiangaf hoe het asbakje precies worden oest. Hij keek nog eens naar het asa,an ze gewend zijn, en omdat ze er lijdz'ani, stil en onpersoonlijk uitzien. KARAKTER Maar ze hebben wel karakter. Wel derijk ! Ze hebben zelfs een geschiede-Ze hebben voorouders. vj,,_aten wij ons nu eens in het karakter te' de huidige industrieproducten verepen en kijken, hoe ver zij overeenstemmen met wat wij van onze omgeving vragen. En laten wij met het laatste beginnen. Houden wij van opschepperij, van dikdoen ? Neen! Of van mensen die altijd de hele kamer vullen met hun geschreeuw en hun brede armgemenbaren ? Of nodigen wij bij voorkeur sen als gasten in ons huis, van iet we weten dat ze liegen? Natuurlijk ni. Daarom vragen wij van de mensen, die ons omringen, begrip voor elkaar, en om nog maar eens iets te noemen, eerlijkheid. En dat meies,an nog maar twee heel gewone d die verlangd worden. Nu het industrieproduct. De industrie in de vorm waarin wij haar kennen, is een ontwikkeling Van rond een eeuw. Die induStrie is dus eigenlijk maar een ucti e piepjong ding. Nu gaat het in het prod-Proces al niet veel anders dan in een gezin, de kleuter aapt de groteren na, eenvoudig omdat hij nog ervaring moet opdoen, en nog geen gelegenheid heeft ge, had om een eigen levensstijl te ontWikkelen. De mogelijkheid onl tot iets eigens te komen ontbreekt hem. • Inderdaad draagt de instrie hvoliervan alle kenmerken. De grotere, de wassene in de oen van de industrie, kon natuurlijk niemagnd anders zijn dan het handwerk, en toen de industrie dan rvaook opkwam, richtte men zich op de e ringen van de handwerkelijke productie. Een prachtig en bijna klassiek i tooibeeld hiervan vinden wij M de h vans een metalen asbakje. – NIET HELEMAAL EERLIJK In a m -e tijd van het handwerk na de koperslager een stuk plaat, en hij dreef die met zijn hamer uit, tot er dat h een – kombakje van de ambachtsman er zeker , voorbeeld had gebruikt en was van, dat hij precies hetzelfde kon 17e van, En dat bereikte hij inderdaad de fabriek maakte een veelvoud van ,le asbakjes, die vroeger per dag roer gemaakt, en ze waren hetzelfde. ("Pleet, en nu komt het: ook met de inkepingen,_ van de hamer ...... 4. e verschilden echter in één opzicht Bij het product van de koperslager waren de inkepingen van de hamer noodzakelijk en ze gaven de manier aan waarorf het product tot stand was gekomen. Bij het machinaal vervaardigde asbakje waren ze niet, meer nodig. Het had even goed een gladde oppervlakte kunnen hebben, want het werd toch met één klap uit de koperplaat gevormd. In dit geval dus waren de inkepingen van de hamerslagen naAperij, en het is helemaal niet overdreven om ze bedrog te noemen, want ze gaven de indruk dat er iets was gebeurd, dat in werkelijkheid niet had plaats gevonden. ONTWIKKELING Is dat nu zo heel erg? Natuurlijk niet. De een zal zich er sterk aan ergeren, de ander kan het helemaal niet schelen Maar die laatste moet toch op iets worden gewezen, dat hem wel kan schelen. De kleuters, over wie hierboven werd .gesproken, wordt groter, Hij gaat zijn eigen sterke kanten zien, en vindt zijn eigen plaats. Hij heeft het -niet langer nodig anderen slaafs na te volgen. Hit, verzet meer werk -- hij wordt volwassen. En dat is nu precies de geweldige ontwikkeling, die velen in de laatste tien of twintig jaren in de Nederlandse industrie opmerken. Deze tendens kan iedereen waarnemen die winkels bekijkt. Bij kleinere huizen passen kleinere meubels, maar de huidige meubels zijn niet alleen verkleiningen van de statige dressoirs uit bet verre verleden, ze zijn ontsproten aan een geheel andere instelling. Hetzelfde geldt voor een naaimachine, een eetbestek,. een vulpen. Met deze tendeer kan men al dan niet ,in zijn eigen lever rekening houden. Het is in ieder: ,geval^ Vodr iedereen goed, de ontWikkeling nauwkeurig te volgen. Een gedeelte van het orceleinen Wilma- •• Edna; p sermes van de N eder.la le vornwin Bellelroid. De ontwerper heelt geprobeerd door sierijke edele een serieproduct te maken, waarop bezitters trots kunnen zijn. Nederlandse ,ontwerper OLIEANTS-THEEPOT VAN AARDEWERK blauw, b • Doieetkldeeukr.eseno niet alleen onhandig in het gebruik; maar ruin. Bij schenken valt het mannetje zijni:tarro ovoren.d, geb. eut'pitt is , maakt de kamer onrustig, omdat hij te sterk de aandacht trekt. -; erjn •>i --- IN DIT bijvoegsel VOOR DE ZONDAG VINDT U OP Pag. 1 een y ant artikel over Go: e westerwerk „Dode ziel,. at nu volledig in een g,,edkope Nederlandse uitgave verschenen is en een beschouwing over het karakter van moderne industrie-producten; Pag. 2 de wekelijkse jeugdrubriek, met het spannende vervolgverhaal voor de jeugd; Pag. 3 een merkwaardige uitspraak van een filmster over de vrouw en de liefde, en de avonturen welke een missionaris beleefde met een luipaard; Pag. 4 een ongemeen belangwekkende beschouwing over de voedselvoorziening en -productie op aarde, waarvoor wij een royale plaats moestem-inruimen, en de gebruikelijke vragenrubriek. --- Nieuws, waar muziek in zit * _ NAAR „SYMPHONIA", het alge"%eenN' —ederl. muzektijdschrift meldt, is 9. .dirigent Hans Rosbaud benoemd tot dirigent van de opera in Zarich. Rosbaud 1 thans dirigent van betsnorkest van de Duitse Stidwestfunk. * DE WEST-BERLIJNSE senator Herbert kunstzaken, prof. Tibertius heeft Herbert von Karajan vlak voor zijn vertrek met de Berliner Philhar reid moniker naar de V.S. gevraagd of hij be van washet Furtwangler als vast dirigent an he orkest op te volgen. Von Karajeft zich reeds meerdere n het grootste enthousiasme over dit ensemble uitgelaten. Hij bereidt ook een boek voor over de kust van het dirigeren, waarin een belangrn ijk eel aan zijwijd .n voorganger Furtwangler d zal zijn ge * DE I\TIEUVVE STAATSOPERA Unter den Linden in de Oostelijke sector van Berlijn, die op .6 Sept. a.s. offi cieel zal worden geopend, heeft circa 80 millioen Mark gekost. Volgens West-Duitse berichten is de technische aoparatuur van het tone ultra-modern,terwijl ook de met 3 vrij-zwevende balcons en een zaaltotaal aantal plaatsen van 1450 — aanzienlijk beter is dari, die van het vroeg-ere gebouw. Voorts zijn de administratieve btireanx .uiterst -luxueus kamers ete. zijn ingericht, .en de repetitielokalen, klpedéVen talrijk als—comfortabel. --- W.F. HERMANS ALS UITGEVER De nog al omstreden auteur W. F. Hermans is van plan zijn „Mandarijnen op zwavelzuur" zelf uit te geven in boekvorm wanneer hij geen uitgever vinden kan, aldus bericht „Het Parool". Zoals onlangs bekend gemaakt is, wil de uitgever G. A. van Oorschot de brochures van Hermans niet meer laten verschijnen. Vóór dit boek komt er eerst nog een brochure uit waarin Hermans zich te weer stelt tegen het artikel van J. B. Charles in de Groene Amsterdammer. „Met stevige handen" en tegen de brochure van Adriaan Morriën „De gruwelkamer van W. F. Hermans of Ik moet altijd gelijk hebben". In deze brochure (de brochures van Hermans hebben de omvang van een boek) behandelt de schrijver het verval van de Nederlandse na-oorlogse literatuur. Bert Voeten, Victor, van Vriesland, Theun de Vries, H. A. GoniPerts zullen o.a. onder de loupe genomen worden. --- Opvoering van „Vrouwenzand" in Remscheid Het „Theater der Jugend" te Remscheid zal binnenkort als première voor yv,-Duitsland gaan opvoeren „Vrouwenzand" van Ben van Eysselsteijn met muziek van Charles Heijnen. De regie zal verzorgd worden door Richard Ulrich en de choreograPhie door Han Rijnbeck 'uit' Den Haag. De muzikale leiding is in handen van Alfred Ftirch. In de hoofdrollK en treden op: Blanca Blacha, Barbara .oh, Gisa Beckel, Karel Otto, Franzl Patzer, Bruno Schoenfeld en Heinz Haake. --- Chileense pianist naar Nederland De.. Chileense pianist Claudio Arrau is Donclercla.g uit New York vertrokken voor een tournee van drie maanden door West-Europa. Behalve in Nederland, zal hij ook concerten geven in Engeland. Frankrijk; Duitsland en Oostenrijk Arrau begint zijh tournee in Frankfort,' West-Duitsland. --- DE GELATENE Ik open 't raam en laat het najaar binnen, Hei onuitsprekelijke, het van weleer En van altijd. Als ik één ding begeer, is het: dit tot het laatste te beminnen. Er was in 't leven niet heel veel te winnen. Het deert mij niet meer. Heen is elk verweer, Als men zich op het wereldonde zeer Van de milliarden voor ons gaat bezinnen. jeugd is onrustig zijn en een verdwaasd Hunk'ren naar onvergankelijke beminden, En eenzaamheid is dan gemis en pijn. Dat is voorbij, zoals het leven haast. Maar in alleen zijn is mi rust te vinden, En dan, 't had zoveel erger kunnen zijn.' J. C. BLOEM --- Nederlandse cineasten zijn actief werkzaam in Canada Raucamp en de Wit maken er vele films SINDS meer dan een half jaar werken de Nederlandse documentaire filmers Gerard J. Raucamp en Ted De Wit nu in Canada. Zij hebben er reeds enige films gemaakt en er staan er nog verscheidene op stapel. Voor hun Canadese opdrachtgevers maakten zij o.a. een documentaire over het Canadese Legioen van oud-strijders uit de beide wereldoorlogen. In de serie „Scheppende Handen" vervaardigden zij drie kleurenfilms, die vertoond zullen worden in universiteiten en andere onderwijsinstellingen in geheel Canada en de Verenigde Staten. De verspreiding van dit soort films geschiedt op • zeer grote schaal: het departement van ')nderwijs heeft in 1953 alleen al in de provincie Ontario films vertoond in 113.000 voorstellingen voor ruim zes millioen mensen! Op het programma staan nu kleurenfilms over de strijd tegen de kanker — te regisseren door Ted de Wit en bestemd voor vertoning in bioscopen in de gehele wereld — en over de historie van het allumunium, te regisseren door Gerard Raucamp. Ted de Wit bevindt zich thans voor enige tijd op Jamaica, waar hij opnamen maakt voor een film over de behandeling en verscheping van bananen. De gouverneur-generaal en de eerste minister van Jamaica vervullen een aandeel in deze film over een probleem dat voor de economie van dit eiland belangrijk is. Behalve films vervaardigden Raucarnp en De Wit ook gekleurde romantische „sound-slides", dat zijn als het ware veredelde filmstrips voor 'n soort supertoverlantaarn, waarbij men beweging kan suggereren. Deze „slides" worden in Canada veel gebruikt. De productiemethode is nagenoeg gelijk aan die van gewone films. Tegen het eind van het jaar kan men de beide cineasten in Nederland terugverwachten. Hun voor de KLM vervaardigde kleurenfilm „The People" (Zij die de wereld kleiner maken) is inmiddels in verscheidene landen in vertoning gekomen. Ted de Wit (rechts op de voorgrond) aan het filmen in Canada. --- Van Gogh-tentoonstelling te Antwerpen Van 7 Mei tot 19 Juni zal in de Stedelijke Feestzaal te Antwerpen een Vincent van Goghtentoonstelling worden gehouden. De expositie omvat meer dan 400 doeken en tekeningen van Van Gogh en is de omvangrijkste die ooit werd bijeengebracht. Op deze tentoonstelling zal ook een aantal schilderijen te bewonderen zijn uit de verzameling van de broer van Vincent van Gogh, Theo, o.a. van de hand van Gauguin, Toulouse-Lautrec Monticelli en Emile Bernard. --- Tchitchikow: symbool van de geestloosheid HET LEVEN VAN EEN POTSIERLIJK OPLICHTER De Dode Zielen van _Nico ai. G'agolj • 1 • rr:HITCHIKOW, wiens lotgevallen -Nicolai 1 Gogolj beschrijft in zijn onovertroffen meesterwerk „De Dode Zielen", wordt ons niet als een deugdzaam mens voorgesteld. Hij is dat ook niet. Toch wekt hij, eerder dan. onze afschuw of onze. haat, onze lachlust op. Lange tijd beschouwen wij hem zelfs als een bijzonder kostelijk en humoristisch type en bezorgt hij ons ongemeen grote vrolijkheid. „De Dode Zielen" is inderdaad een zeer komisch boek, maar zijn humor vertoont, zoals dat met bijna alle werkelijk grote humor het geval is, een bitterschrijnend, onthullend aspect. Terwijl wij tranen in de ogen krijgen van het lachen houdt hij ons een spiegel voor, „ont-hult" hij werkelijk iets, wat dat dan ook moge zijn, en laat hij ons dieper schouwen in de levenswerkelijkheid dan wij gewoonlijk doen.' Wat wij dan zien vermag ons vaak te ontstellen, wijl wij pijnlijk. ge. waar worden hoeveel anders wij zijn dan wij zelf dikwijls menen. Zo .00k is Tchitchikow anders dan hij ons' op :liet eerste gezicht verschijnt. Hoe meer wij m'n hem lachen, hoe anders hij wordt. Eerst zien wij hem als een schelm, dan als een ridder van de droevige figuur die ons medelijden opwekt ondanks zijn schurkenstreken, totdat wij tenslotte, met een schrik, onszelf in hem herkennen. Wie is deze merkwaardige figuur? • Donkere herkomst Tchitchikow's herkomst is donker en bescheiden. Zijn ouders waren van adel, maar God mag weten of die adellijke naam jong dan wel oud was. In zijn gezicht leek hij noch op zijn vader, noch op zijn moeder. Een bloedverwante die bij zijn geboorte tegenwoordig was, riep tenminste toen zij het wicht opnam uit: „die is helemaal niet geworden zoals ik gedacht had". Deze uitspraak is treffend. Tchitchikow moge dan niet zijn geworden wat men gedacht had, zelfs niet bij zijn geboorte, hij zelf is er evenmin, gedurende de rest van zijn leven, in kunnen slagen te worden wat hij graag had willen zijn. Hij is nooit iets geworden, hij is altijd „niets" gebleven, in zeker opzicht is hij een veel dodere ziel dan al de dode zielen, waarin hij zulk een vreemdsoortige handel dreef. Hij is in feite nooit, meer geweest dan wat men in gewoon'kederlands een Windbuil pleegt te noemen, een vent van 'niks. De enige en laatste raad die zijn vader .hem gal was' wees zuinig en spaar je kopeken, het geld is hèt ding geld kun je in de wereld alles doen en, bereiken. Van de wereld waar je het best op vertrouwen kunt. Met Tchitchikow heeft áteecls volgens deze 'Vaderlijke raadgeving_geleefd. Het resultaat was navenant: hij heeft nimmer iets bereikt. Hij kleefde weliswaar niet aan het geld ter wille van het geld, en hij was dan ook niet bepaald een vrek die slechts door schraapzucht beheerst wordt. Nee, hij droomde van een leven met alle genoegens en gemakken, met paard en rijtuig, met een prachtig ingericht huis, met overvloedige maaltijden, kortom, hij wilde graag hogerop. Dat begon al • toen hij naar school ging. Hij was toen 'n brave jongen en een vlijtig onderkruipertje. Bij voorkeur ging hij met rijke vrienden om. Rijkdom bleef hem trouwens altijd obsederen Hij vertoefde in zijn latere leven gaarne in voorname milieu's, hij was altijd erg gesteld op reinheid. Nooit hoorde men een on- Vertogen woord uit zijn mond, zijn zenuwen waren zo overgevoelig als die van een jong meisje. In de rij staan met mensen die naar foezel stonken en die onwelvoegelijk waren was hem een bezoeking. Hij placht zich bij voorkeur te wassen met een bijzonder soort Franse zeep om een zachte huid te krijgen. Daarbij gebruikte hij steeds een spons die in eau de cologne gedrenkt was. Hij was een fijne meneer, maar ook een fat en een oplichter. Hoe hij zich ook inspande om te slagen, om iets te worden, het lukte hem niet. Tot hij op een goede dag op het vernuftige idee komt dode zielen te kopen. Sinistere handel Zoals bekend, werden in Rusland lijfeigenen aangeduid niet de naam „zielen". Wanneer iemand bs. 100 zielen had betekende dat, dat hij een grondbezitter was die 100 lijfeigenen in zijn dienst had. De namen van deze lijfeigenen stonden op speciale lijsten ingeschre. ven. Wanneér zij gestorven waren moesten zij van deze lijsten worden afgevoerd. In het Rusland uit de dagen van Gogolj werkte het ambtelijke apparaat echter met een uitzonderlijk grote traagheid, zodat het vaak voorkwam dat lijfeigenen reeds lang dood waren terwijl zij nog op de lijsten als levenden stonden ingeschreven. Het plan van Tchitchikow nu bestond erin deze lijfeigenen, deze dode zielen op te kopen, een uiterst sinistere handelwijze. Op deze wijze hoopte hij te kunnen bewerkstelligen, dat hij in de registers zou worden ingeschreven als bezitter van enkele' honderden zielen en voor een rijk man zou kunnen doorgaan. Gogolj nu vertelt ons, hoe Tchitchikow zijn plannen uitvoert. In zijn troika rijdt Tchitchikow met zijn twee bedienden. het land door en koopt dode zielen op. Zo bouwt hij zich een bezit op. Dat streelt zijn eerzucht en zijn ijdelheid.. Hij kan nu voor een voornaam heer doorgaan, zich laten gelden, zichuitlghableewne, indrukgenin voornameremakenij de vrouwen, brn il iele s , -de salonheld la ten verwennen en zich laten prijzen. Zijn bezit is evenwel niets, het is een schijnbezit en zijn wereld is een schijnwereld, gebouwd op bedriegerijen en valse voorspiegelingen. Hij zelf is ook niets, hij voelt zich in zijn schijnwereld op zijn gemak, hij is er het godzalige middelpunt van, maar noch hij noch zijn wereld hebben ook maar iets te betekenen. Zijn geestelijke bagage is niets, zijn gedachten zijn niets, zijn leven is niets. Hij behoort tot hen die levend dood zijn, verschrikkelijk dood, verschrikkelijk onbenullig en verschrikkelijk eenzaam; de strebers, de jagers naar gel. delijk gewin, de zogenaamde lieden van de wereld, de verdwaasden en al degenen die zo gaarne iets willen lijken zonder iets te zijn en die allen tesamen minder te betekenen hebben dan de stomste boer die zijn land bebouwt. Al hun plannen zijn uiteindelijk waardeloos, zij lopen op niets uit zoals ook de plannen van Tchitehikow, voortgesproten uit een afzichtelijke eerzucht, op niets uitlopen en een mislukking worden. Tragische held 'rchitchikow is een tragisclke held, hij is het symbool van de menselijke, niet onbeduidendheid, maar zelfgenoegzame gezapigheid die ontaardt in een geest do. dende leegheid. Hij is waarlijk een dode ziel. Gogolj heeft hem ons op onvergetelijke wijze geschilderd. Wij lachen om hem, hij is eén potsierlijk man, hij lijkt ons zo onwerkelijk toe, maar hoe langer wij hem kennen hoe meer wij ontdekken dat hij helemaal niet zo onwerkelijk is. Hij is ongewoon oorspronkelijk in zijn absolute onoorspronkelijkheid. Daarom verstoort hij op een zeker moment, terwijl wij lezen, onze gemoedsrust. Hij is geen schurk, hij is veel gewoner, hij lijkt op ons. Wij zouden misschien zelfs met hem ingenomen zijn geweest als Gogolj niet zo diep in zijn ziel zou hebben geschouwd ey wat hij daar zag in zulk een machtige verbeelding voor ons zou hebben opgeroepen. Dat is heel erg, het is zelfs vreselijk, zoals Gogolj zelf zegt, het vreselijke van zijn vreselijk komische boek, want zo vraagt de schrijver: wie Uwer, vol van Christelijke deemoed, dat ge zijt, stelt zich in stilte niet de vraag': „Steekt er ook niet in mij een Tchitchikow?". Toen „De Dode Zielen" in 1842 verscheen riep het in Rusland grote weerstanden op. Het blijft evenwel Gogolj's meesterwerk waaraan hij het beste van zijn kunnen gegeven heeft. Het is een misschien onsamenhangend maar groots, onvergetelijk boek, komisch en aangrijpend, kleurrijk en afwisselend en soms, zoals in de prachtige laatste bladzijden van het eerste deel, van een profetische kracht. Men ontmoet er talloze schitterend getypeerde figuren in, het geheel is van een veelzijdige pracht. Niemand behoeft het boek ongelezen te laten want het is nu geheel volledig, dus met de nog overgebleven fragmenten" van het tweede deel dat Gogolj enkele dagen voor zijn dood aan de vlammen prijsgaf, opgenomen in de Prisma-serie van het Spectrum te Utrecht. De Nederlandse tekst is van S. van Praag, die door Theo J. van der Wal werd herzien. Het boek is bijzonder aardig geillustreerd. JOB. ---