De Rijkswerkinrichtingen Veenhuizen. Uitgenoodigd om ter gelegenheid van het Eeuwfeest. der Provinciale Drentsche en Asser Courant, een bijdrage te leveren voor een der Jubileumnummers, bij die gewichtige gelegenheid .verschijnende, voldoe ik gaarne aan dat verzoek, door een beknopt overzicht te geven van de „Kolonie", zooals Veenhuizen in den volksmond heet, van de Rijles Werkinrichtingen Veenhuizen, zooals de officieele benaming luidt, een naam, die niet het minst sedert de oorlogsjaren voor vele duizenden landgenooten, een ietwat bedenkelijken klank heeft gekregen, en voor vele anderen nog steeds ietwat griezeligs, in ieder geval iets onbekends heeft. Het zal ons in een betrekkelijk kort bestek, als ons in dit verband natuurlijk slechts verleend is, niet mogelijk zijn, een getrouw, althans minutieus overzicht te geven van het geheel. Voor hen, die hierin belang stellen, verwijzen wij naar een werkje, van de hand der H.H. J. A. Bientjes en Dr. H. E. Offerhaus, in 1905 bij den Uitgever Hansma te Assen verschenen, een werkje dat, voor zoover ons bekend is, ais de eenige nog in den handel zijnde bron kan gelden, welke een geregeld overzicht van ontstaan, doel en werking der Rijks-Werkinrichtingen biedt. De tegenwoordige Rijks-Werkinrichtingen zijn geboren uit den arbeid van de op sociaal gebied in Nederland zoo welbekende Maatschappij van Weldadigheid, die op haar beurt weder geboren werd uit het streven van een man, wiens naam in Veenhuizen nog altijd voortleeft, in een Schietvereeniging van 'Ambtenaren aldaar, naar hem genoemd : Johannes Graaf van den Bosch. Deze toch, te Herwijnen geboren in 1780, als zoon van burgerouders, na een eervolle loopbaan als militair te hebben doorloopen, en tot den adellijken stand verheven, tot generaal bevorderd, Gouverneur-Generaal van N.Indië geweest zijnde, kwam omstreeks 1816 in Nederland terug, in 't bezit van een groot vermogen. Hier werd hij geplaatst voor het toen hier te lande zeer ernstig optredend probleem der armenzorg en van de bestrijding der werkloosheid, voor een groot deel ook toen gevolg van de geweldige wereldgebeurtenissen, die waren voorafgegaan (L'histoire se répète!) Het was vooral in de grootere steden van ons Vaderland, dat men zich ten dezen opzichte geplaatst zag voor vragen en eischen, die onoplosbaar schenen. Graaf van den Bosch, misschien ook wel aangestoken door den in die dagen zoo sterk sprekenden geest van „algemeene menschenliefde en menschenmin", voelde zich geroepen, mede te zoeken naar een oplossing van dat probleem. Hij, die als „selfmade man" daartoe immers ook de middelen bezat, voelde zich onwillekeurig aangetrokken tot zijn minder gelukkige medeschepselen. Medearbeider te zijn aan hun opheffing, althans aan het verminderen van hun nooden, ziet daar zijn: ideaal! * Hij ging van de gedachte uit, dat men honderden, zoo niet duizenden zou kunnen helpen, indien men hen uit de overbevolkte stedelijke centra, overbracht naar het platte land en hen daar aan den arbeid zette. Dan zouden weldra de nog onontgonnen gronden, vooral in de Provinciën Overijssel, Drenthe en Brabant, in cultuur gebracht, een bevolking van nijvere burgers gaan tellen, die, levende van den landbouw, zouden medewerken aan den bloei van het Vaderland. Wy hebben diepen eerbied voor deze redeneering uit vaste overtuiging geboren, niet als een mooi woord, doch als een kostelijke daad door Van den Bosch gepropagandeerd. Immers hij heeft er zijn gansche persoonlijkheid, zijn groot fortuin mede aan gewijd. Hij had dus een dubbel doel: menschen en gronden, die tot dusver geen vruchten droegen, voor de Maatschappij in bruikbare menschen en vruchtdragende akkers om te zetten. Maar... hij maakte bij de uitwerking van zijn plannen een misrekening, die vóór hem en na hem zoovelen gemaakt hebben, deze namelijk, als zou van een stedeling — buiten op 't land geheel vreemd — eenvoudig door verplaatsing en tewerkstelling op het land, een landbouwer kunnen worden gemaakt! En deze misrekening bleek maar al te spoedig! Na uit eigen middelen de eerste gronden in de buurt van Steenwijk te hebben aangekocht en daarop een aantal kleine boerderijen te hebben gesticht, was voor het oog van Van den Bosch als toekomstideaal een ontginning, loopende van daar over de woeste gronden van Drenthe heen, tot aan Groningerland toe. Doch, al waren de eerste uitkomsten bij Steenwijk niet ongunstig, Van den Bosch voelde, dat hij niet in staat zou zijn, dit ideaal geheel alleen te verwezenlijken. Hij wist een breeden kring van aanzienlijke, gefortuneerde landgenooten voor zijn plannen te winnen, en op 1 April 1818 werd de „Maatschappij van Weldadigheid" opgericht, die weldra 20.000 leden telde, de gronden van Graaf van den Bosch overnam en in verdere exploitatie bracht, en die straks, NoordOostwaarts van Steenwijk, de Kolonie Frederiksoord stichtte, weidra dóór die van Willemsoord, Wilhelmina's oord en Ommerschans gevolgd.. Had men in den beginne zich bij degenen, die. voor steun in aanmerking kwamen, beperkt tot hen, die als gevolg van de economische toestanden en door overbevolking van de steden, werkloos waren geworden, langzamerhand kwamen ook bedelaars en landloopers in aanmerking, om te deelen in de zorgen der Maatschappij. Deze zag echter hare lasten ook daardoor toenemen, niet in evenredigheid met de baten, die het schoone werk afwierp. Het opnemen van menschen, ongeschikt, of onwillig om te arbeiden, verslond schatten, en al ontbrak het niet aan steun der meergegoeden, waarbij Van den Bosch en ook ons Vorstenhuis, met name Prins Frederik der Nederlanden, zich geenszins onbetuigd lieten, men voelde het, dat omkeering op den weg, die, hoewel uit goede motieven, toch te kwader ure bleek te zijn ingeslagen, een onverbiddelijke eisch was. Hoe schoon de gedachte ook was, om een werklooze of een bedelaar, door hem slechts aan productieven arbeid te helpen, op die wijze in een bruikbaar lid der Maatschappij om te zetten, men vergat, dat dit slechts voor een zeer klein deel dezer categorie van menschen mogelijk zou blijken. De psyche van den bedelaar-landlooper is een zeer bizondere. Men besloot daarom, afgescheiden van de z.g.n. v r ij e kolonies, een of meerdere stichtingen, ter opneming van bedelaars, zoowel mannen als vrouwen, in het leven te roepen. Allereerst werd daartoe de Kolonie O mmerschans bestemd, terwiil in 1822 werd overgegaan tot den aankoop van gronden, twee uren gaans van. Assen gelegen, waar eenige kleine boerderijen in een klein gehuchtje vereenigd de Veenhuizen genaamd, gelegenheid boden tot den bouw van een drietal gestichten. Ziet daar de stichting van Veenhui-» zen. Aanvankelijk was het de bedoeling twee dezer gestichten (het eerste lag van het 3e gesticht ruim een uur gaans verwijderd), in te richten voor Weezenverpleging en opneming van vrouwelijke bedelaars en het 3e voor bedelaars en landloopers, die zich daar vrijwillig konden aanmelden voor opneming, of die van wege een of andere gemeente, ook zonder betaling daarvoor, derwaarts konden worden overgebracht. De weezen verpleging vooral liet in ons Vaderland in die dagen zeer veel te wenschen over. De meeste stedelijke en plaatselijke Weeshuizen toch, hoewel in grooten getale aanwezig, stelden voor opneming zulke strenge eischen, ten opzichte van de ouders uit welke de kinderen waren geboren (een bepaald aantal jaren in de betrokken gemeente gewoond hebbende — wettig gehuwd geweest — als lid behoord hebbende tot een bepaald Kerkgenootschap, enz.) dat tal van weezen nergens onderkomen konden vinden. Deze werden dan in z.g.n. „Vondelingengestichten" ondergebracht, waarvan het gesticht van dien naam te Amsterdam, al een bizonder slechte reputatie moet gehad hebben. Een verslag van den Heer Van Vollenhoven daaromtrent in 1814 uitgebracht, aarzelt niet deze inrichting, waarin destijds 4000 kinderen van beide seksen „verpleegd" werden, een „pesthuis" te noemen! Geen wonder, dat de Maatschappij van Weldadigheid, die immers heel het gebied van maatschappelijke zorg wenschtete omvatten, ook ten opzichte van deWeezenverpleging zich als belanghebbende partij stelde. In 1823 sloot zij met de Regeering een overeenkomst, tengevolge waarvan weldra honderden weezen aan hare zoi*gen werden toevertrouwd, en in hare Koloniën werden geplaatst, een getal dat soms tot meer dan 2000 steeg, doch dat later is verminderd, terwijl in 1869 aan de weezenverpleging op deze wijze voor goed een einde is gemaakt. Wat nu de bedelaars betreft, bij Kon. besluit van 18 Maart 1822 werd bepaald, dat gemeenten die bedelaars te Veenhuizen of te Ommerschans wenschten te plaatsen, daartoe aanvrage moesten doen bij de Regeering, die als dan met de Maatschappij van Weldadigheid zou onderhandelen, en de plaatsing bewerkstelligen, waarvoor dan door de Regeering aan de Maatschappij een vergoeding zou worden uitgekeerd. Ditzelfde gold ook voor Kerkelijke Armbesturen, terwijl bovendien ook personen, op eigen verzoek aan de Maatschappij gedaan, niet werden geweigerd. Weldra werd de toevloed van bedelaars naar Veenhuizen zóó groot, dat de oorspronkelijke opzet om Veenhuizen I te bestemmen tot Weeshuis, Veen-' huizen II voor vrouwelijke, Veenhuizen III voor mannelijke bedelaars, niet kon worden gehandhaafd. Het werd een wonderlijk mengelmoes van „gehuwde* paren en „eenloopende" personen en kinderen door elkander. De tucht onder een bevolking, die soms tot over de 6000 personen steeg, liet alleszins te wenschen over. Men voelde het, daar moest verandering komen. En dit werd ook gevoeld, ten opzichte van de financiën. De Maatschappij van Weldadigheid, al werden ook door haar in allerlei vorm talrijke pogingen gedaan, om den kring van personen, bereid haar te steunen, uit te breiden, en zoo de inkomsten te vermeerderen, kon aan hare verplichtingen feitelijk niet meer voldoen. Al had men ook getracht door, zoowel te Veenhuizen als te Ommerschans, naast den landarbeid, ook fabrieksarbeid in te voeren, en al had men bij den verkoop der geproduceerde artikelen, van het Rijk op allerlei wijze steun ontvangen, een débacle was onvermijdelijk. Het was in 1859 dat de Regeering van de Maatschappij van Weldadigheid de gestichten Ommerschans en Veenhuizen overnam, waardoor sedert deze gestichten Rijks-Gestichten werden. Het is in 't bizonder over Veenhuizen, dat we in de volgende regelen nog een en ander willen opmerken. Aanvankelijk, hoezeer de lessen door de Mij. van Weldadigheid opgedaan, tot leering voor de Rijks-exploitatie hadden kunnen en moeten strekken, aanvankelijk bleven echter de kolonies te Veenhuizen haar onzeker karakter behouden, van strafinstelling en opvoedingsgesticht eenerzij ds, van bewaarplaats en toevluchtsoord tegelijk. Wel werden in het najaar van 1859, de gestichten te Ommerschans en te Veenhuizen (over welke gezamenlijk één Directeur werd aangesteld, die zijn woonplaats had te Meppel) bij Kon. besluit verklaard te zijn: Bedelaars-gestichten voor het geheele Rijk, bestemd ter opneming van bedelaars en landloopers van beide geslachten, die krachtens de bepalingen van het W. v. S. daarin werden geplaatst, en van de kinderen, die niet van de ouders konden worden gescheiden, maar, het tweeslachtig karakter, hierboven nader aangegeven, bleef, helaas, bewaard. Immers, behalve deze genoemden, bleef ook mogelijk de opneming van le. weezen, 2e. van armen mits niet krankzinnig, die, hoewel niet wegens bedelarij of landlooperij veroordeeld, opneming in deze gestichten verlangden. Zoo kwamen menschen van allerlei slag hier bijeen, en werd zelfs binnen de gestichten de scheiding der geslachten sedert de overneming door het Rijk aanvankelijk streng doorgevoerd, allengs niet meer in acht genomen. Wel woonden de mannen en vrouwen afzonderlijk, doch in één gesticht. In de eene helft bevonden zich de mannen, in de andere, de vrouwen en kinderen. De gehuwden hadden vrijheid elkander eenmaal-daags in de verpleegzalen te ontmoeten. Dit geschiedde onder toezicht der politie. Maar — die politie werd een tijdlang uit de verpleegdenbevolking gerecruteerd! Dat hier hervorming dringend noodig was, behoeft geen betoog. Het was in 1869, dat aan de weezenverpleging te i Veenhuizen voor goed een einde werd gemaakt, maar het duurde nog tot 1874, in welk jaar de gestichten, die eerst onder Binnenlandsche Zaken ressorteerden, onder het beheer van Justitie werden geplaatst, eer een volkomen scheiding van mannelijke en vrouwelijke verpleegden hier tot stand kwam. In dat jaar werd Veenhuizen I voor vrouwengesticht bestemd, terwijl de beide anderen (II en III) tot gestichten voor mannelijke verpleegden werden aangewezen, terwijl dit in de Wet van 3 Januari 1884 werd vastgelegd, waarbij ook Hoorn als Rijks-Werkinrichting voor mannen werd bestemd. Ommerschans was toen al aangewezen om te worden gesloten, doch, daar de destijds niet verwachte toevloed van bedelaars-landloopers nog bleef aanhouden, duurde het nog tot 1889, eer aan dat besluit kon worden gevolg gegeven. In dat jaar echter werden de nog te Ommerschans aanwezige man : nen naar Veenhuizen I overgebracht, nadat tevoren de aldaar aanwezige vrouwen, waren overgeplaatst naar het vroegere Militaire Detentiehuis bij Leiden, dat sedert Rijks-Werkinrichting voor vrouwen werd. Van 1889 af is Veenhuizen dus alleen bestemd voor mannelijke verpleegden, krachtens de bepalingen van het W. v. S. daar op rechterlijk vonnis geplaatst. Vrijwillig zich te laten opnemen te Veenhuizen is dus niet meer mogelijk. En zoo zijn we, als vanzelf, gekomen op het terrein van den tegenwoordigen tijd, Veenhuizen als Rijks-Werkinrichtingen, met het doel daar de aan personen wegens bedelarij en landlooperij opgelegde straffen te doen executeeren, door hen voor den kost te laten werken, en — zoo mogelijk, hen daardoor beter toegerust dan te voren, te laten terugkeeren in de Maatschappij. Een korte beschrijving van het complex Veenhuizen, moge voorafgaan, aan een nadere beschouwing van het doel en het nut der gestichten. Veenhuizen, gelegen in de Gemeente Norg, circa 3 uren gaans (±17 K:M. van Assen, ontleent zijn naam aan een oude z.g.n. „Boerschap" een viertal boerderijen met eenig groenland, dat besproeid werd door een kleinen stroom. Deze boerderijen werden met het daarom heen gelegen land, straks met groote complexen heide en bosch vermeerderd, door de Maatschappij van Weldadigheid aangekocht, ter verwezenlijking van haar plannen. Later werd daaraan nog een groot stuk heidegrond, waarin zich een uitgestrekt meer bevond, het „Esmeer" geheeten, toegevoegd, zoodat Veenhuizen thans een aaneengesloten bezitting vormt van ± 3200 H.A. Hiervan is ± 180 H.A. blijvend groenland, ±: 600 H.A. bestemd voor wisselbouw, ± 500 H.A. bosch, ± 20 H.A. gesticht, ± 1700 H.A. heide, veen en water, terwijl door huizen en gebouwen, met daarbij behoorende erven, ± 130 H.A. worden in beslag genomen. Wie nooit Veenhuizen bezocht, kan zich feitelijk geen voorstelling daarvan maken. Heel wat Nederlanders denken zich Veenhuizen als te zijn eenige groote gestichten, midden óp de Drentsche heide, totdat zij, door een of andere omstandigheid herwaarts gevoerd, de onjuistheid van die voorstelling leer en zien. Wie van de zijde van Assen komende, langs de eindelooze Kolonievaart Veenhuizen nadert, denkt onwillekeurig aan een oase in de woestijn! Zoowel landbouwers als liefhebbers van bosschen, staan verbaasd over den vruchtbaren grond en de prachtige bosschen en lanen, die de Kolonie kan aanwijzen, voor het grootste deel — onder hooger zegen — als product van menschelijke arbeidzaamheid en kennis geboren, op gronden die eens vrijwel alle woeste, dorre heide waren. Op deze terreinen verrezen in 1822 drie gestichten, Veenhuizen I, het dichtst (±2 uren gaans) bij Assen gelegen. Veenhuizen II, ± een half uur meer naar de Friesche grens, Veenhuizen III, op 20 minuten afstands van V. II, gebouwd ten N.W. daarvan. Goede grintwegen verbinden de gestichten onderling, terwijl de Vaart, het z.g.n, Veenhuizer Kanaal of de Kolonievaart via het Huis ter Heide, langs de Nor» gervaart, door de Drentsche Hoofd* vaart, verbinding te water geeft met Assen en Meppel. Langs deze Vaarten leiden ook de rijwegen naar buiten. Tot verblijf der verpleegden had elk gesticht aanvankelijk één gebouw, den vorm hebbende van een vierkant, dat een binnenplaats omsloot, die met boomen beplant voor wandelplaats bestemd was. Elke zijde van die gebouwen was 100 Meter lang. Deze 'oude gebouwen, althans te V. I en te V. II, tegenwoordig voor zoover ze niet gesloopt zijn nog slechts als werkplaatsen in gebruik, bevatten een aantal zalen, die des daags voor eet- en verblijfzaal, des nachts voor slaapvertrek dienden. De daarboven gelegen zolders werden voor 't grootste deel als werkplaatsen gebruikt. Het kan niet worden ontkend, dat ten opzichte van de huisvesting der verpleegden, onze voorvaderen wonderlijke opvattingen hadden, althans ons komt het voor, dat destijds de leer werd gehuldigd, dat moest worden gepoogd op iederen kubieken meter gestichtsruimte, een zoo groot mogelijk aantal personen te herbergen. Om ventilatie bekommerde men zich weinig, en wie, zooals tal van oudere ambtenaren het zich herinneren, zich nog eens voor den geest roept den tijd, toen 's avonds tegen dat op het uur van slapen gaan, de hangmatten in de verblij fzalen aanwezig, eenvoudig gestreken werden, en de menschen zich moesten ter ruste begeven, in dezelfde lauw warme, bedompte, berookte atmosfeer, waarin die zalen door het verblijf van een zoo groot mogelijk getal menschen gedurende de voorafgaande uren waren gebracht, die krijgt waarlijk geen hoogen indruk van de begrippen van hygiëne die destijds werden gekoesterd. Gelukkig is aan dien noodtoestand een einde gekomen. In 1890 werd begonnen met een nieuw Veenhuizen I, dat door afzónderlijke, goed geventileerde, nieuwe, afzonderlijke verblijf- en slaapzalen, heel wat meer aan de eischen van den tegenwoordigen tijd voldoet, — zelfs werd het geheele oude gesticht Veenhuizen I geamoveerd en in 1902, bij het woongesticht een groot fabrieksgesticht gebouwd, geheel door verpleegden. In 1895 volgde de bouw van een nieuw woongesticht te Veenhuizen II, eveneens door verpleegden uitgevoerd. Het oude gesticht werd, na het sloopen van een der zijvleugels, als fabrieksgesticht ingericht, terwijl tal van nieuwe fabrieksgebouwen tevens binnen dat complex verrezen. Van lieverlede toch werd het gevoeld, hoe men ook ten opzichte van inrichtingen als deze, met den tijd moest medegaan. Was bij de stichting der gebouwen door de Maatschappij van Weldadigheid terstond reeds een Kerkgebouw voor den Hervormden eeredienst bestemd, opgericht, straks verrees ook een R.-Katholieke Kerk, werden pastorieën (want Veenhuizen telt 2 Hervormde predikanten en twee R.-K. geestelijken) gebouwd, tal van ambtenaarswoningen van verschillend type volgden, in één woord Veenhuizen breidde zich verbazend uit. Het is hier wellicht de plaats er op te wijzen, hoe door de Regeering, hetzij deze links of rechts getint was, steeds de groote beteekenis van den godsdienst bij een arbeid als te Veenhuizen geschiedt, gevoeld is. Men moge over het verplicht kerkgaan der verpleegden van meening; ver­ schillen, eigenaardig is het zeker op te merken, hoe ook reeds in den tijd toen een z.g.n. verlichte wereldbeschouwing den godsdienst slechts „privaat zaak" noemde, onze landsregeering van elke nuanceering, bij hare zorg voor de verpleegden te Veenhuizen, de godsdienstige opvoeding niet heeft willen uitschakelen. En wie onze predikanten en onze R.-K. geestelijken hoort, beseft, hoe juist dat is gezien, en welk een zegenrijke invloed ten goede van. de eeuwige dingen uit gaat voor de tijdelijke, ook bij onze menschen. Ook voor de verpleging der zieken werd gezorgd, en een Hospitaal van 180 bedden werd gebouwd, terwijl 2 geneesheeren hier de praktijk uitoefenen. Maar jarenlang — men houde ons die opmerking ten goede, en wij verzekeren gaarne, dat wij het loffelijk streven van tal van ambtenaren, hoogere en lagere, die het anders wilden, geenszins onderschatten of miskennen — jarenlang schijnt te Veenhuizen toch meer de geest van het „opbergen" van voor de vrije maatschappij minder gewenschte elementen, te hebben voorgezeten, dan het pogen om van deze menschen, ?oo mogelijk, nog iets goeds te maken. Wie de oude archieven (die Veenhuizen, helaas, zeer onvolledig bevat) nasnuffelt, of oudere Veenhuizer ambtenaren en verpleegden laat doorpraten, over hun herinneringen aan „de dagen van voorheen", komt telkens weer tot de conclusie, dat jarenlang de mooie gedachte, die eens de Maatschappij van .Weldadigheid drong tot het oprichten dezer gestichten, vrijwel werd geëlimineerd en dat men eenvoudig het stelsel „opbergen" huldigde. Waarschijnlijk is de ongedacht groote toevloed van bedelaars-landloopers, die, gelijk we reeds vroeger opmerkten, na de opheffing van Ommerschans als Rijks-Werkinrichting voor mannen, hier werd geconstateerd, daaraan niet geheel vreemd. Men was met dat groot getal verlegen, temeer, daar de fabrieksarbeid eens vrij grootsch opgezet, toen men te Veenhuizen III zelfs een stoomweverij oprichtte, moest worden ingekrompen, tengevolge van de bezwaren, gerezen tegen het door het Rijk in den handel brengen van producten, die op grond van de geringe dagloonen aan de verpleegden uitgekeerd, werden aan de markt gebracht, tegen veel lagere prijzen, dan daarvoor in de vrije Maatschappij moesten worden betaald. Het Rijk mocht toch zijn eigen burgers geen concurrentie aandoen! Van het standpunt van „Reclasseering", d. w. z. het zoo mogelijk weer terecht brengen van hen, die als verpleegden te Veenhuizen waren verzeild geraakt, bezien, blijft het te betreuren, dat de Regeering destijds voor dien drang is bezweken. Jaren en jaren lang, en ook thans nog, gevoelen wij te Veenhuizen daarvan de gevolgen. Immers de vraag, of Veenhuizen slechts een „bei-gplaats" zijn moet voor elementen, die ? voor de vrije maatschappij ongewenscht zijn, of dat het moet wezen een inrichting die beoogt, personen die, hetzij door omstandigheden, hetzij door onwil, ongewend zijn productieven arbeid ,te verrichten, daaraan te doen gewennen, kan niet anders worden beantwoord dan aldus: Tracht van de verpleegden, menschen te maken die in de maatschappij hun eigen brood, op eerlijke wijze, kunnen verdienen! Maar, als ge dan hier een stelsel invoert, dat, althans voor zoover het den fabrieksarbeid betreft, alleen het bezighouden van een zoo groot mogelijk getal verpleegden beoogt, en hen geen behandeling leert van de moderne werkwijzen in de fabrieken gevolgd — wat is dan uw resultaat ? Aan klagers onder verpleegden, of ex-verpleegden, (men denke b.v. aan een werkje in 1904 te Rotterdam bij Brusse verschenen en getiteld: Afdrukken van indrukken door „een onherroepelijk verlorene"), in de pers, en in 's lands raadzalen, ontbrak het niet. Wel moeten de „ingewijden" daarbij telkens denken aan het bekende spreekwoord „de beste stuurlui staan aan wal!", maar, ontkend worden kan het niet: Daar was te Veenhuizen heel wat te reorganiseeren! Men had hier evenwel te doen, met een in den loop der jaren (vele jaren!) gegroeiden „vorm". Veenhuizen was (en is) een afgelegen oord, — het vinden van ambtenaren, bereid om aaft een hooger doel dan alleen „brood verdienen" mee te werken, voor een minimum salaris, als destijds aan de ambtenaren werd uitgekeerd, drong slechts weinigen van meerdere ontwikkeling, en bezield door de genoemde aspiraties, hun zetel naar Veenhuizen te verplaatsen. .Afwisseling bood Veenhuizen weinig of niet. Men was en bleef verwijderd van de buitenwereld. En wij hebben bewondering voor zoovele ambtenaren nog eens, die zooveel jaren lang, vrijwel volmaakt geisoleerd van de buitenwereld, (een trekschuit was destijds 't eénige publieke vervoermiddel, dat meer dan 5 uren noodig had om den afstand Veenhuizen—Assen v.v. af te leggen) zich gegeven hebben met al hun kracht, onder toewijding der volle persoonlijkheid aan het pogen, om in een wonderlijken chaos als Veenhuizen oudtijds moet geweest zijn, eenige orde en regel te handhaven, of te brengen en... Veenhuizen eenig nut, ook voor 't daar geplaatste individu, te doen afwerpen. Dankbaar merken we echter op, dat van lieverlede ook de oogen der Regeering zijn opengegaan, voor de groote geestelijke en materieele belangen die voor een zoo talrijke bevolking als Veenhuizen herbergde, op het spel stonden. Het ging toch niet aan, het stelsel van „opbergen" zonder meer, te bestendigen. De eisch van althans te pogen om terecht te brengen wat gezonken was, of verloren scheen, trad telkens meer op den voorgrond, terwijl daarbij de materieele belangen zoowel van verpleegden en ambtenaren, als van den Staat, niet uit het oog werden verloren. De levering van hier geproduceerde artikelen aan particulieren (Veenhuizer matten b.v.) zoowel als aan de ambtenaren, die vroeger op bons allerlei voorwerpen hier konden laten aanmaken, hield op, de traktementen der ambtenaren werden herzien, en in de werkwijze te Veenhuizen werden zooveel mogelijk wijzigingen gebracht, meer in overeenstemming met de eischen des tijds. Vooral in de meubelmakerij werden, nadat Veenhuizen eerst voor drijfkracht, thans ook voor verlichting, zijn eigen electrische centrale, door turfvergassing gedreven, gekregen had,werden vele hervormingen tot stand gebracht. Allerlei nieuwere machines werden daar geplaatst. Thans wordendaar voor allerlei Rijks instellingen meubelen machineklaar gereed gemaakt, om in onze eigen montage-afdeeling, of in die van andere gevangenissen te worden in elkander gezet, en zoo te worden afgeleverd. Verder heeft Veenhuizen zijn eigen smederij, kleedermakerij, mandenmakery, boekbinderij., klompenmakerij, linnenweverij, cocosweverij, bakkerij en slachtplaats, enz. In al deze werkplaatsen wordt gearbeid voor het onderhoud der gestichten en verpleegden, doch ook voor verschillende openbare takken van dienst. Te Veenhuizen wordt b.v. een groot deel der kleeding voor de Rijksveldwacht en de Posterijen vervaardigd. Al de postkarretjes, die gij op straten en wegen in Nederland tegenkomt, hebben Veenhuizen als geboorteplaats. De mooie cocosmatten, die ge in tal van landsgebouwen aantreft, de loopers en vloerkleeden, zijn voor een groot deel te Veenhuizen vervaardigd. Wel zijn onze werkplaatsen nog geenszins alle gemoderniseerd, en zien we nog reikhalzend uit naar den tijd dat, door vakopleiding, geholpen door nieuwe en nieuwere machines, getracht worden kan onze mannen beter toegerust voor den levensstrijd, met meer hoop op succes, na hun ontslag de maatschappij te kunnen doen intreden, doch het begin is er. Zoo werd gelukkig ook voor de ambtenaren van lieverlede beter gezorgd, door herziening der traktementen, maar ook door den bouw van een „Vereenigingsgebouw", waar thans ruime zalen gelegenheid bieden voor vergaderingen en samenkomsten. Lezingen en voordrachten, uitvoeringen van muziek en tooneel bieden daar eenige afwisseling ter vergoeding van het isolement, waarin Veenhuizen verkeert. Deze gelegenheid wordt door de ambtenaren ook als middel tot ontwikkeling van den geest dankbaar gewaar* deerd. Maar, gelet op het feit, dat hervormingen te Veenhuizen steeds langen tijd noodig hebben gehad om tot stand te komen, gelet ook op de economische inzinking van onzen tijd, moeten we het leeren, geduld te oefenen, tot dat Veenhuizen werkelijk geheel met den tijd medegaat. Doch — de goede wil bestaat, zoowel bij de Regeering, als bij de ambtenaren. Moge nu maar ons geduld niet al te lang op de proef.worden gesteld! Want er is „periculum in mora". Hier staan ■menschenlevens op het spel, in grooten getale! Wat we dagelijks kunnen opmerken is het feit, dat zoovelen naar Veenhuizen verzeilen, omdat ze geen vak geleerd hebben, en in deze tijden van werkloosheid allermeest, eenmaal werkloos geworden, werkloos bleven, waar» van opzending het gevolg was. Zeker, daar zijn onder onze bevolking tal van elementen, die al zijn ze vaklieden, of al werden ze hier vaklieden gemaakt, toch te zwak zullen blijken , om op eigen beenen te staan, menschen die geen ruggegraat in moreelen zin, bezittèn. O zeker, velen van hen zijn ongetwijfeld van „goeden wille", maar zwakke< lingen toch die geen weerstand kun-,, nen bieden aan de verleiding van drank en verkeerd gezelschap buiten in de maatschappij, en zoo keer en ze telkens weer terug naar Veenhuizen, waar ze van lieverlede de oude garde gaan vormen, op welker vakkennis, ijver en toewijding tal van werkplaatsen hier drijven, menschen die we als zoodanig bepaald „missen". Wanneer ze, meest voor korten tijd, met ontslag zijn gegaan. Och, die menschen, ze komen hier niet terug, omdat ze, gelijk 't wel eens beweerd wordt, het hier veel te goed hebben, maar eenvoudig omdat ze hier hebben den moreelen steun van orde en regel, die ze buiten missen, geen verleiding van drank of vrouwen. die hen in de maatschappij telkens weer deden vallen. Maar, daar zijn ook tal van jongeren, voor een deel slachtoffers van de oorlogsjaren, die, gemobiliseerd geweest zijnde, het werken en het vak, dat ze misschien eenmaal kenden, of althans ten deele verstonden, verleerd hebben, en die in deze crisistijden het gilde der landloopers en der zwervers hebben versterkt; aan dezulken nog een kans te geven, zij het door een harde leerschool heen, nog een vak te leeren, zich weer te wennen aan geregelden arbeid, is een prachtig werk. Maar zullen • velen van hen niet voor goed verloren gaan, dan is volledige moderniseering van den fabrieksarbeid alhier en daaraan verbonden vakopleiding, die hen er bovenop helpt, een dringende eisch, die geen uitstel gedoogt! Naast den fabrieksarbeid, dien we reeds noemden, moet voorts worden gewezen op Land- en Boschbouw en Veenderij, bedrijven die te Veenhuizen, dat allereerst als landbouwkolonie gedacht is, van niet geringe beteekenis zijn, ook al omdat het mogelijk is, daarbij een groot getal ongeschoolde krachten te werk te stellen. Ik geef u terstond toe, dat de leidende personen in deze takken van dienst, nu juist niet altijd zoo bizonder ingenomen zijn met indeeling bij hunnen dienst van de vele „ongeschoolde" krachten, die onder de bêvolking worden aangetroffen, omdat „ongeschoold" voor velen de beteekenis heeft van „ongeschikt" en „onwillig". Toch komt het laatste hier betrekkelijk weinig voor. Hoezeer wij niet het stelsel van de ijzeren hand bij de regeering van een zoo groot getal personen huldigen, spreekt het vanzelf, dat gebleken onwil om te werken, ontoelaatbaar is. Bij zulken is gewoonlijk een korten tijd van dwang echter voldoende om dien onwil te breken. Aan ieder gesticht toch bestaat een z.g.n. „Raad van Tucht", die aan de hand van een ,,Reglement voor den Raad van Tucht" door de Regeering vastgesteld, overtredingen tegen de discipline in en bui. ten de gestichten gepleegd, vonnist en verschillende straffen van vrijheidsbeneming aan de verpleegden kan opleggen. Deze vonnissen worden, na door den Hoofddirecteur te zijn goedgekeurd (beroep op den Minister van Justitie is mogelijk), in onze celgevangenis geëxecuteerd. Gelijk wij reeds tevoren opmerkten, omvat Veenhuizen een complex van ongeveer 3200 H.A. grond; op deze gronden zijn in den loop der jaren tal van boerderijen verrezen. Thans telt Veenhuizen nog 18 Hoeven (ieder pl.m. 40 H.A. groot). Hiervan zijn er 6 ver'pacht, de overigen zijn in eigen beheer. 'Al deze Hoeven worden in gemengd •bedrijf geëxploiteerd, waarbij van de -■werkkrachten der verpleegden, onder (leiding van ambtenaren en voorwerkers, in verschillende groepen verdeeld, jwordt gebruik gemaakt. De opbrengst der gronden dient voor voeding en onderhoud der verpleegden. Voor de melkproductie . is een vrij groote veestapel aanwezig, terwijl een eigen zuivelfabriek de melk en boter voor verpleegden en ambtenaren (de laatsten tegen betaling, in overeenstemming met de .prijzen daarvoor elders betaald), bereidt. De schapenfokkerij, die vroeger te Veenhuizen in het groot werd gedreven, is thans, nu een commercieele boekhouding voor den landbouw is ingevoerd, die het onvoordeelige van dit bedrijf heeft aangetoond, geheel opgeheJien. Ter voorziening in de behoefte aan brandstof voor drijfkracht van de Electrische Centrale, en voor verwarming, worden drie veenderijen op onze eigen gronden geëxploiteerd. Het zeer varieerend getal en gehalte der verpleegden, blijft voor al onze bedrijven en niet het minst voor den landbouw, een zeer groot bezwaar. Bij de opzending van verpleegden naar de Rijks-Werkinrichtingen, wordt zeer terecht door de Rechtbanken meestal rekening gehouden met de wenschelijkheid, om het eventueel ontslag der delinquenten zooveel mogelijk te doen vallen in het voorjaar, opdat aldus voor hen de kans om daarna in de maatschappij weder werk te vinden, grooter zij. Gevolg daarvan echter voor ons bedrijf is, dat in den winter, wanneer natuurlijk de landbouw heel wat minder werkkrachten noodig heeft dan in andere jaargetijden, het getal verpleegden vaak veel grooter is dan voor het bedrijf wenschelijk, en dat tegen het voorjaar, den tijd van het „massa-ontslag", krachten te* kort schieten. Dit is, toen vooral in de jaren vóór den grooten oorlog, het getal verpleegden, als gevolg van de bloeiende economische toestanden, zeer merkbaar afnam, oorzaak geweest, dat Veenhuizen III, het eenige nog niet gemoderniseerde gesticht, dat nog geheel het type vertoont van de bouworde in 't begin der vorige eeuw, is buiten gebruik gesteld, en dat men er toe is overgegaan, een deel van de aanwezige Hoeven te verpachten, omdat de beide andere gestichten voldoende capaciteit hadden, om de aanwezige bevolking te herbergen, en omdat voor de bewerking der gronden, krachten tekort kwamen. In die jaren was het ook, dat aan onze mooie bosschen niet die zorg kon worden besteed, die voor onderhoud noodig was. Het jaar 1914, voor de gansche wereld van buitengewone beteekenis, werd dat ook voor Veenhuizen. Zonder vrees voor tegenspraak kan gerust worden gezegd, dat sedert dat jaar, de naam „Veenhuizen" meer bekend is geworden dan ooit te voren. Velen zullen sedert 1914 aan Veenhuizen terugdenken met een gevoel van dankbaarheid, omdat het hun een veilige schuilplaats bood, anderen, misschien wel de groote meerderheid, zullen zich dien naam echter herinneren niet zonder pijnlijk terugdenken aan een donkere bladzijde uit hun levensboek! Werd allereerst een deel van de Belgische vluchtelingen, vooral die uit de havenbuurt van Antwerpen afkomstig, naar Veenhuizen III gedirigeerd, en daar aldus een vluchtelingenkamp ingericht; weldra werden hier ook nog minder gunstige elementen, uit België over de grens gekomen, en in gevangenissen en werkinrichtingen aldaar niet onbekend, opgenomen. Aan het hoofd van dit vluchtelingenkamp stond een gepensionneerd generaal. Dat dit alles in de stilte van Veenhuizen een buitengewone bedrijvigheid gaf, begrijpt men. Deze toestand bleef voortduren tot 1915, toen Veenhuizen III, door het vertrek der vluchtelingen, die deels naar Harderwijk werden overgeplaatst, deels elders onderkomen hadden gevonden, weder gesloten werd, en Veenhuizen tijdelijk tot zijn gewone rust terugkeerde, waarbij alleen een 50-tal Belgische geïnterneerde soldaten, hier aangenomen voor het landbouwwerk, dat de in dien tijd zeer opmerkelijk geslonken gewone verpleegden-bevolking onmogelijk kon afdoen, nog herinnerde aan de groote wereldcatastrofe. Doch ook deze Belgen verdwenen van hier, toen allengs de gewone bevolking weder toenam, doordat de Rechtbanken weder meerdere personen wegens bedelarij en landlooperij begonnen op te zenden. Maar die tijd van rust was van korten duur 1 De geweldige vlucht welke de smokkelarij in die dagen begon te nemen, en die alle gevangenissen en Huizen van Bewaring had doen overvuld worden, deed omzien naar meerdere ruimte, om de vonnissen wegens smokkelarij gewezen, te kunnen executeeren. Geen wonder dat daarbij het oog viel op Veenhuizen. Doch zonder wetswijziging kon daarvan geen gebruik worden gemaakt. Een Kon. besluit van 22 Febr. 1917 (St.bl. 225) gaf evenwel weldra den Min. van Justitie de bevoegdheid, om dergelijke vonnissen, ook op andére, door Z.Exc. nader aan te wijzen plaatsen, dan de gewone gevangenissen en Huizen van Bewaring te doen executeeren. Dit Kon. Besluit ia door de Wet van 22 Nov. 1918 St.bl. no. 607 gevolgd. In allerijl werden te Veenhuizen de noodige voorbereidende maatregelen getroffen. De verpleegden te Veenhuizen I, destijds aanwezig, werden, daar de plaatsruimte dit toeliet, naar Veenhuizen II overgebracht, zoodat op 3 Maart 1917, Veenhuizen I gereed was voor de ontvangst van het eerste transport eener geheel nieuwe categorie van bewoners — de smokkelaars. Dat was een drukke tijd voor Veenhuizen, en de inwoners van Assen herinneren zich ongetwijfeld nog wel de lange rijen van mannen, die dagelijks met de treinen werden aangevoerd, om, via Assen, per motorschuit of transport-auto, naai; Veenhuizen te worden overgebracht. Weldra werd de toevloed zoo groot, dat Veenhuizen I, dat plm. ÏOOO verpleegden kon herbergen, overbevolkt werd, en zoo werd het oude Veenhuizen III, dat na 't vertrek der Belgen gesloten was geweest, weder ter bewoning geschikt gemaakt, zoodat daar voor een kleine 700 menschen plaats werd gevonden. Al deze „gevangenen", want men onderscheide deze personen wel van de gewone verpleegden, die geen gevangenen zijn in den zin der Wet, werden zooveel mogelijk tewerk gesteld bij den fabrieksarbeid te Veenhuizen I, en bij den landbouw. Doch — kwamen wij enkele jaren tevoren, voor dezen laatsten tak van dienst, gelijk men zich herinneren zal, handen te kort, nu werd juist het tegenovergestelde het geval. Wat was natuurlijker, dan dat nadat eerst met deze vele arbeidskrachten allerlei achterstallig werk, aan wegen en bosschen, was in orde gebracht, men het oog sloeg op de uitgestrekte heidegronden, die tot de R. W. I. behooren, en die wachtten op ontginning ? Wat een prachtige gelegenheid, om zooveel jonge, meest val'de krachten, goed en nuttig werk te verschaf» fen I — Op 1 Februari 1918 werd bij Veenhuizen 1 de eerste spade in den grond gestoken, en weldra werd daar hectare na hectare woeste heidegrond in vruchtbaar bouwland omgezet, wijken werden gegraven, de waterafvoer geregeld, alles naar de plannen, die jaren te voren reeds door de Ne.i. HeideMij. nauwkeurig waren uitgewerkt, doch die, wegens het ontbreken van werkkrachten, in portefeuille waren gebleven. Duizendtallen van smokkelaars van allerlei stand en beschaving, hebben hier in het zweet huns'aanschijns, hun brood verdiend, op minder gemakkelijke, maar zeker meer eerbare wijze, dan ze het deden in de dagen, toen ze van uit ons land, en tot schade voor ons volk, allerlei goederen over onze grenzen naar onze naburen overbrachten. Opmerkelijk was het te zien, hoe ook zij, die geen landarbeid gewoon waren, zich in letterlijken zin in dezen tak van dienst spoedig inwerkter En, al denken velen van onze medeburgers, die, bezweken voor de verleiding om in korten tiid veel xeld verdienen (want daar zijn in die dagen soms door velen schatten verdiend), voor korteren of langeren tijd zich hier gastvrijheid verleend zagen, aan die dagen niet ponder gevoel van ergernis terug, wij gedenken hun arbeid met grooten dank, en roepen hen op deze wijze nog gaarne een woord van erkentelijkheid toe, voor wat zij trifer voor ons hebben gedaan! "Want, dank zij hun arbeid, — zij 'tdan . ook noodgedrongen verricht, zijn er 10-tallen van bunders vrijwel waardelooze heidegrond, omgezet in vruchtbaar bouw- en weiland, waarvan thans de opbrengsten het Rijk ten goede komen. Een tijdlang werd de toevloed van smokkelaars hier zelfs zóó groot, dat Veenhuizen I en Veenhuizen III hun getal schier niet meer konden bevatten, en bij Veenhuizen I nog een houten barakkenkamp werd opgericht, waarin eventueel nog plm. 500 man zouden kunnen worden geplaatst. Maar, toen dit kamp gereed was, verminderde de toevloed, en bleven de meeste barakken ongebruikt liggen. Doch, ook hierin kwam verandering. Toen de executie van gevangenisstraf in gemeenschap geheel ongedacht en onverwacht, als gevolg van de buitengewone tijdsomstandigheden, hier te lande bij de smokkelaars proefondervindelijk was toegepast, en men daarbij op niet al te ongunstige resultaten meende te mogen wijzen, rees de vraag, of men. nu in Nederland eindelijk ook niet eens een proef zou gaan nemen met een stelsel, dat in Amerika, in Engeland en elders, reeds jarenlang burgerrecht had verkregen ? Wel werd dit stelsel door vele tóonaangevers in de rechtspraktijk hier te lande onvoorwaardelijk verworpen, maar daartegenover stonden en staan toch breeds rijen van zulken, die verlangend uitzien6e zijn naar een hervorming van ons strafstelsel in dezen geest. Toen nu de toevloed van smokkelaars ophield, terwijl de aankomst van de gewone verpleegden-landloopers, als gevolg van de crisistoestanden daarentegen groot er werd, vond onze tegenwoordige Minister van Justitie in het barakkenkamp te Veenhuizen I een geschikte gelegenheid, om de proef met de executie van gevangenisstraf in gemeenschap nog wat voort te zetten, met andere personen dan smokkelaars. — Personen — geen gewoonte-misdadigers en tot betrekkelijk korte gevangenisstraf veroordeeld, konden, zoo werd door Minister Heemskerk bepaald, voortaan ook naar Veenhuizen worden opgezonden. De Rechtbanken zouden, daarbij gesteund door een selectiecommissie ter plaatse, dan slechts die personen derwaarts opzenden, die „geschikt" werden geacht om hun straf hier te Veenhuizen te ondergaan. Daar konden ze dan zooveel mogelijk in den landbouw worden tewerk gesteld, en de celstraf zou hen worden bespaard. Celstraf, de straf van volkomen afzondering, door vele rechtsgeleerden als de meest gewenschte beschouwd, zoowel voor het individu als voor de gemeenschap, wordt door vele anderen, zoo niet door de groote meerderheid der tegenwoordige juristen, slechts in zeldzame gevallen Mtenschelijk en toelaatbaar geacht. De tijd, Öat men haar unaniem als het eenig middel beschouwde, om door toepassing van straf den schuldige te verbeteren, ligt toch reeds verre achter ons, al wordt dan ontegenzeggelijk door velen nog de executie Van ■ gevangenisstraf in gemeenschap uit den booze geacht. Bij oordeelkundige, nauwlettende selectie, gelijk die ook in andere landen wordt toegepast, meent mén evenwel de bezwaren, die, dit valt geenszins te ontkennen, tegen gemeenschappelijke opsluiting zijn in te brengen, toch te kunnen ondervangen, zoo niet geheel te kunnen wegnemen, en daarom deze laatste voor zeer vele veroordeelden te moeten verkiezen, hoven de celstraf. Wie van nabij de moreele en lichamelijke depressie heeft kunnen constateeren, bij iemand die langeren tijd celstraf heeft ondergaan, die zal het zonder twijfel toejuichen, dat onze Minister van Justitie, die zich daartoe in de Wet van 22 Nov. 1918 ongedacht de gelegenheid zag gegeven, een verdere proef met dit stelsel te Veenhuizen doet nemen, opdat, zoo mogelijk, ook in onze Nederlandsche wetgeving de gelegenheid daartoe definitief worde vastgelegd. Verre zij het van ons, te willen beweren, dat deze proef te Veenhuizen tot dusver volkomen geslaagd is. Allereerst is de bouw der gestichten, en ook die der barakken, niet voor dit doel ingericht, een beletsel voor een „fair chance", de groote stroom van smokkelaars, die, rijp en groen door elkander, als massa-transporten herwaarts werden overgebraoht, gaven geen gelegenheid tot selectie, en — men houde het ons ten goede indien we 't hier uitspreken — zelfs bij de opzending van gevangenen, na de smokkelaarsperiode, is langen tijd' bij vele rechtbanken weinig van selectie te bemerken geweest. Altemaal factoren dus, die, o.i., de tegenstanders van het stelsel geen recht geven, onvoorwaardelijk den staf te breken over de proefneming te Veenhuizen, nu sedert eenige 'jaren genomen. Wij kunnen die. hier slechts onder zeer gebrekkige omstandigheden uitvoeren. Maar met den heer Franck, den Directeur van Veenhuizen I, (afd. gedetineerden) die zich voor dit mooie werk nu reeds jaren lang zoo bizonder heeft geïnteresseerd, meenen wij volkomen recht te hebben om te zeggen : De executie van gevangenisstraf in gemeenschap moet in onze Nederlandsche Wetgeving voor goed worden vastgelegd, als een eisch van den tegenwoordigen tijd, die in straf, den overtreder of den misdadiger opgelegd, niet slechts een boetedoening voor het schenden der wetten wil zien, doch tegelijk een middel tot opheffing, en verbetering van het individu. Intusschen was de tegenstand, bij de rechtbanken tegen dit stelsel bestaande, vrij duidelijk gebleken, door het steeds verminderend getal opzendingen, zoodat de vraag moest worden overwogen, of dezerzijds ook in de hier getroffen maatregelen voor de bewaking der gevangenen geen verandering moest worden gebracht, mede met het oog op den dringenden eisch tot bezuiniging. Van het militair bewakingsdetachement, dat destijds bij de komst der smokkelaars, naar Veenhuizen werd gedirigeerd, telkens naar gelang van het varieerend getal smokkelaars, óf uitgebreid, of ingekrompen, in den laatsten tijd was dit reeds tot een minimum gereduceerd. De Bezuiniging eischte echter algeheele opheffing. En zoo is thans de militaire bewaking der gevangenen hier geheel verdwenen, en werken deze nu, zij 't onder iets scherper toezicht dan de gewone verpleegden, vrijwel zonder bizondere bewaking op onze terreinen, en tot dusver leverde dit geen bezwaren op. Want men vergete niet, Veenhuizen is een „gesticht met open deur" I Geen hekken omsluiten het geheel, en ontvluchting, vooral van degenen die op eenigszins grooten afstand van de gestichten in het veld arbeiden, blijft dus steeds mogelijk. Een goed corps gestichtsveldwachters; want sedert een 4tal jaren is de bewaking der Rijksveldwacht alhier opgeheven, en heeft Veenhuizen zijn eigen corps gestichtsveldwachters, onder leiding van een Brigadier-majoor der Rijksveldwacht, gekregen, voorkomt echter, daarbij door de andere ambtenaren gesteund, door nauwgezette controle en patrouilleering, ontvluchting zooveel mogelijk. En wat voor nut werpt nu Veenhuizen af voor de maatschappij ? zoo zal een belangstellend lezer, die ons op onzen tocht door de gestichten volgde, wellicht vragen. • *■ -v t r Wij meenen die vraag vrij kort te kunnen beantwoorden. Onze Veenhuizer samenleving omvat vogels van diverse pluimage. Allen die derwaarts komen, kunnen helaas voor de vrije samenleving nooit geschikt worden gemaakt. Daar zijn onder hen, we zeiden dat reeds vroeger, tal van personen, die te zwak blijken om ooit op eigen beenen te kunnen staan, menschen, door drankmisbruik zoo geworden, door erfelijkheid belast, voortgekomen uit kringen, waar van opvoeding helaas in 't geheel geen sprake was. Menschen echter'ook, die, na den dood van een verstandige huisvrouw, vergoeding voor de eenzaamheid zijn gaan zoeken op verkeerde plaatsen, en zoo van lieverlede zijn afgegleden,, en in Veenhuizen belandden. Daar zijn er ook, die te lui waren om door werken den kost te verdienen, en zoo hier kwamen, zwervers-naturen die stabiliteit missen, psychopathen in grooten getale, mismaakten in allerlei graad en vorm. Want, al draagt Veenhuizen den naam van Rijks werk inrichting, en al geldt de eisch dat, voor opzending herwaarts, alleen personen in aanmerking komen, die tot werken in staat zijn, of bij veroordeeling tot plaatsing in een Rijkswerkinrichting, wel altijd aan dat voorschrift gedacht wordt, meenen wij te mogen betwijfelen. En zoo zal — zoolang geen afzonderlijke inrichtingen voor verschillende categorieën van deze menschen kunnen worden geopend, zoolang allermeest voor de psychopathen onder hen geen speciale toevluchtsoorden bestaan, Veenhuizen steeds een mengelmoes van personen blijven herbergen, die feitelijk niet allen dezelfde behandeling behoorden te hebben. Maar, zoolang aan al deze speciale eischen, gelet op 's lands financiën, niet kan worden voldaan, zal een inrichting als Veenhuizen onmisbaar blijven. Want onse steden en dorpen moeten toch worden ontlast van de zoo ongewenschte bedelaars en zwervers. De zwakken onder hen, moeten worden gedwongen, om, onder geregelde vaste leiding en tucht, zichzelf te leeren beheerschen en zoo, zij 't dan ook zijdelings, mede te werken ten nutte van de maatschappij. Velen ook moeten hier tegen zichzelf beschermd worden. Want och, wij, die jarenlang midden onder onze verpleegden leven, wij zien in hen heel andere menschen, dan gij, die buiten Veenhuizen, zoovelen hunner eenvoudig als „griezelige kerels" beschouwt. O, wie de levensgeschiedenis van zoovele onzer mannen aandachtig beluistert, komt meer dan eens tot de belijdenis, dat Jezus' woord, eens bij de overspelige vrouw gesproken: „Wie uwer zonder zonde is, die werpe den eersten steen I" ook geldt ten opzichte van dezen. Daarom, hoezeer wij de eersten zijn om te erkennen, dat Veenhuizen nog geenszins is wat het wezen moest en kon zijn, wij achten het nut van een instëlling als deze boven eiken twijfel verheven. Afgezien van de mogelijkheid om, gebruik makende van de werkkrachten, die door de plaatsing van ettelijke honderden in een omgeving als deze beschikbaar zijn, productieven arbeid te doen verrichten voor den Staat, zoodat tegelijk orde en rust en veiligheid buiten Veenhuizen bevorderd, en zooveel mogelijk voordeel behaald wordt door de verwijdering van ongewenschte elementen uit de samenleving, is het feit, dat aan velen hier nog een kans geboden wordt, om, door degelijken arbeid te leeren straks in de maatschappij een eerlijk stuk brood te gaan verdienen, zeker geen gering voordeel. Daarbij werkt de Reclasseering krachtig mede. Werd reeds jaren lang door de afdeeling van het „Genootschap tot zedelijke verbetering van gevangenen" hier ter plaatse voor onze mannen bij ontslag meer dan eens prachtig werk gedaan, thans werkt daartoe ook het Leger des Heils officieel mede, terwijl Veenhuizen zijn eigen ambtenaar, belast met de Reclasseering, heeft gekregen. Een Reclasseeringsraad, uit ambtenaren samengesteld, geeft aan dezen arbeid leiding en steun. Feitelijk mag worden gezegd, dat iedere verpleegde, die zich dit door wangedrag niet onwaardig maakte, of die wegens te hoogen leeftijd in het hopeïooze geval verkeert, dat plaatsing in de maatschappij na ontslag ohmogelijk geacht wordt, thans een kans krijgt, om als een man straks weer zijn eigen brood op eerlijke wijze te gaan verdienen. Natuurlijk zijn deze crisistijden, nu schier op ieder terrein de zaken verlamd zijn, en de werkloosheid rondwaart allerwege, uiterst moeielijk voor onze Reclasseering. Maar wij vertrouwen, dat die tijden toch wel eens zullen voorbijgaan en dat dan ook voor onze mannen meerdere plaatsen in diversen arbeid zullen worden gevonden. Want wij blijven moedig voortwerken. En al moet dan worden erkend, dat er onder onze mannen tal van onverbeterlijken zijn, die hoezeer hier wellicht prima-vakliëden, straks niettegenstaande de meest goede voornemens en de heiligste beloften —, toch weer schipbreuk lijden in de maatschappij, en; na korter of langer tijd (soms reeds na enkele weken), berooid en uitgeput van alteriet uitspatting, hier weder terugkeken; al zijn er velen onder hen, en wij denken hierbij aan de menschen boven 50 jaar, die „omdat-ze eens of meermalen in Veenhuizen, geweest zijn", hier weder terugkeeren, daar ze elders niet worden aangenomen, dit mag ons niet verhinderen blijmoedig met hoopvol vertrouwen te 'blijven voortgaan, met een arbeid, die onmisbaar is voor duizenden, en die — al is 't dan niet altijd terstond zichtbaar, al zijn de resultaten niet altijd- in groote cijfers aan te wijzen — naar onze vaste overtuiging niet ongezegend kan worden genoemd; Veenhuizen, Maart 1923. J. A GERTH VAN WIJK Jr. ---