De Christelijke Gereformeerden. Op de Synode van Dordrecht werd de Calvinistische leer als belijdenis der kerk vastgesteld. Maar in den loop der jaren kwamen er hoe langer hoe meer, die het met deze belijdenis niet meer eens waren. Zoodoende werd aan de handhaving daaivan ook niet meer ernstig gedacht. In de 18e eeuw heerschte inpiaats van strenge tucht groote verdraagzaamheid in de kerk. Sommigen echter bevalen terugkeer tot de denkbeelden van Dordt herhaaldelijk aan en waren tegen alle nieuwigheden. Onder hen behoorden ook de predikanten De Cock van Ulrum en Scholte van Doeveren. Zij eischten terugkeer tot de oude opvattingen en kregen in hunne gemeente, evenals daar buiten, vele aanhangers. Toen zij vanwege hun optreden door de hoogere kerkelijke besturen als predikant geschorst werden, scheidden zij zich in 1834 met hunne gemeenten van de Nederlandsch Hervormde kerk af. Toen dit voorbeeld op vele plaatsen in den lande gevolgd werd, ontstonden overal afgescheiden gemeenten, die na veel moeite en tegenstand een eigen kerkgenootschap, de Christelijk afgescheiden kerk stichtten. Hiervan scheidden zich in 1837 reeds weer enkele gemeenten af, die zich noemden „Gemeente onder het Kruis", omdat de classis Utrecht erkenning bij de regeering had aangevraagd. Hoewel deze aanvraag in 1839 weer werd ingetrokken, bleven deze Gemeenten onder het Kruis toch bestaan tot 1869, toen er vereeniging met de Christeliik-Afgescheiden kerk plaats vond, welke vereeniging onder den naam van Christelijke Gereformeerde kerk werd voortgezet. Als gevolg van de beweging van Dr. Kuyper betreffende de doleantie, die in 1886 uitbrak, met het doel de besturen in de toen bestaande Hervormde 'Kerk te reformeeren, scheidde deze zich, na mislukking zijner pogingen, met zijn aanhangers af en vormden een eigen richting onder den naam van de doleerende kerk. Deze bestond ook in onze provincie van 1886 tot 1892. In dien tusschentijd vond verbroedering plaats (Ü892) en werd de doleerende kerk met die der Christelijke Gereformeerden vereenigd en onder den naam van Gereformeerde Kerken in Nederland voortgezet. Vanaf 1892—1894- was, als gevolg daarvan, in de provincie Drenthe geen. Chr. Gereformeerde kerk ; maar aangezien er onder de provincienaren verschillenden waren die zich met de besluiten van 1892 niet konden vereenigen, gelijk dat in 1892 in andere provincies al dadelijk tct openbaring was gekomen, doordat de Christelijke Gereformeerde kerk in kleine kerkelijke gemeenten bleef voortbestaan, werd in 1894 in Drenthe weer tot stichting van een zelfstandig Christelijke Gereformeerde kerk overgegaan, die vasthield aan de beginselen van 1834. Nadat in 1894 te Emmer-Compascuum en een jaar later in 1895 te Nieuw-Amsterdam de eerste Christelijke Gereformeerde gemeente in Drenthe weer was gesticht, volgde in 1897 die te Valthermond en in 1901 die te Assen en Smilde. De verkiezing van den kerkeraad dezer gemeenten had plaats door Ds. R. E. Sluijter, die tegenwoordig eerste predikant van de gecombineerde Christelijke Gereformeerde gemeenten te Assen en Smilde is. Op Pinkstermaandag daaraan volgende zijn deze kerkeraden door Ds. Schouten van Kampen bevestigd. In de jaren 1904 en 1906 volgde nog de stichting eener gemeente te Hoogeveen en te Nieuweroord, en ten slotte die in 1922 te Meppel. Aanvankelijk als een kleine gemeente begonnen, in Assen b.v. met 10 a 15 lidmaten, hebben de Christelijke Gereformeer' de gemeenten zich meer en meer uitgebreid en telt Drenthe's hoofdstad thans ongeveer 150 leden. De gemeente Nieuw-Amsterdam is nog grooter dan de gemeente hier ter stede. Over de geheele provincie is de kerk in groei toegenomen. In Hoogeveen kon direct een gemeente worden gevormd en een predikant worden beroepen. Weliswaar heeft elke gemeente geen eigen leeraar, omdat deze weelde niet door het betrekkelijk kleine aantal leden kan worden bekostigd, doch daar wordt dan de dienst door een plaatsvervangend leeraar geleid. En zoo gaat de Christelijk Gereforgeleid. En zoo gaat de Christelijke Gereformeerde Kerk in Drenthe een tweede eeuw tegemoet, trouw handhavend, hare beginselen. * * • --- De Israëlieten. Evenals de Doopsgezinden, zijn ook de in onze provincie woonachtge Israëlieten geen Drenthen van origine, doch zijn ze in den loop der tijden, meest vanuit Duitschland, doch ook vanuit Amsterdam en elders, naar hier getrokken, met het oog op het uitoefenen hunner koopmansbedrijven. Zij vestigden zich daarbij, in tegenstelling van tegenwoordig, meest op het platteland onder de boerenbevolking, teneinde van daaruit de plattelandbewoners gemakkelijker te kunnen bereiken. Toen de zaken hier goed gingen, had dat de vestiging van meerdere Israëlieten ten gevolge, wier aantal tenslotte zoo groot werd, dat langzamerhand op verschillende plaatsen, zij het dan ook aanvankelijk kleine, Joodsche gemeenten konden worden gevormd. Zoo ontstonden in de afgeloopen eeuw, met uitzondering van Coevorden, Hoogeveen en Meppel, die in de 18e eeuw alreeds een Joodsche gemeente onder hunne inwoners hadden, Israëlietische gemeenten te Assen, Smilde, Dwingeloo, Beilen, Emmen, Sleen, Borger, Zuidlaren en Roswinkel in de Maten met misschien nog enkele zeer kleine gemeenten op een paar andere plaatsen, die al heel spoedig weer verdwenen. Van al deze plaatsen, met uitzondering van Smilde en Dwingeloo, die vóór Assen alreeds een Israëlietische gemeente hadden gevormd, zijn de Joodsche gemeenten na de stichting van die van Assen plm. 1820 opgericht. In al deze plaatsen heerschte een warm godsdienstig leven, totdat het betere verkeer, de betere middelen van vervoer, kortom de opkomst onzer provincie, daarin een groote verandering teweeg bracht. Het gevolg 1 daarvan toch was, dat de op het platteland woonachtige Joden naar de grootere plaatsen trokken om van daaruit de boerenbevolking te bereizen. Het slot daarvan was, dat de plattelandsgemeenten zeer achteruit gingen en weldra verschillende gemeenten, die allengs zoo zeer waren ingedund, dat ze eigenlijk geen reden van bestaan meer hadden, het lot van Roswinkel en de Maten volgden en voorgoed verdwenen. Zoo werden Sleen, Eelde, Ruinen en nog enkele andere gemeenten opgedoekt, terwijl gemeenten als Borger, Zuidlaren en Dwingeloo thans op het punt staan dat voorbeeld te volgen. Te Zuidlaren staat de kerk b.v. reeds eenige jaren leeg, terwijl Borger al zelfs geen synagoge meer rijk is. Vroeger bestond deze in een woonhuis te Drouwen, doch later, door toename van het ledental, werd een betere ingericht in een woning te Borger. Nadat dit huis in 1886 door brand vernield werd, kreeg de gemeente in omstreeks 1888 een eigen kerkgebouwtje, dat voor enkele jaren geleden, door groote daling van het ledental der Israëlietische gemeente, onder sloopershanden viel. Verschillende andere gemeenten, zooals Smilde, eertijds welvarend, gingen snel achteruit. Daarentegen had èn door innerlijke uitbreiding èn door verplaatsing van het platteland naar de bevolkingscentra een aanmerkelijke uitbreiding der gemeenten plaats te Coevorden, Assen, Meppel, Hoogeveen en later ook te Emmen. In tegenstelling met vele gemeenten, die zonder voorganger zitten en waar het geestelijk leven geheel dood is, bloeide het godsdienstige leven in deze plaatsen zeer snel. ' Toen in de eerste jaren na 1800 Meyer Andries Israëis (Lezer) zich met zijn negotie in marskramersartikelen in Assen vestigde, volgden meerdere Joodsche gezinnen dat voorbeeld weldra. Hoewel aanvankelijk hun pogen om een eigen synagoge te stichten, mislukte, hebben zij zich toch reeds tot een kerkelijke gemeente vereenigd, die door het Gemeentebestuur ook werd erkend. Weldra trad D. I. van Embden als eerste Joodsche schoolmeester in deze stad op. Een eigenlijke zelfstandige Israëlietische gemeente werd omstreeks 1820 gesticht en kort daarna in 1832 werd ook tot deri bouw eener synagoge overgegaan. Door het toenemende ledental en den bloei der gemeente, verrees op de plaats, waar vroeger het oude gebouw gestaan had, een veel grootere en fraaiere synagoge in 1901. Ook in Hoogeveen werd de in 1798 gebouwde kerk in 1865 door een grootere synagoge vervangen, terwijl het zelfde het geval was te Meppel, waar in 1865 eveneens een fraai gebouw 'verrees. Ofschoon •behoorende tot Emmen, heeft Nieuw-Amsterdam toch ook nog een eigen synagoge. Het ledental der gezamenlijke Israelietische gemeenten is gedurende de afgeloopen eeuw van naar schatting 1000 leden in 1820 tot ongeveer 2000 in 1923 gestegen. Oorspronkelijk stond deze provincie onder het opperrabbinaat van het ressort Overijsel, doch in 1853 had hiervan afscheiding plaats en kreeg Drenthe in J. S. Hillesum van 1853—1887 een eigen opperrabbijn. Na diens overlijden werd het opperrabbinaat door den opperrabbijn van Gelderland, (wijlen) T. Tal, vader van den tegenwoordigen Opperrabbijn, waargenomen en daarna door den opperrabijn A. van Loen van Groningen. In 1905 heeft Drenthe zich met Utrecht gecombineerd onder den opperrabbijn M. Monasch met Meppel als zetel, welke zetel om gezondheidsredenen van den heer Monasch echter weldra naar Utrecht werd overgeplaatst (plm. 1911). Toen deze opperrabbijn in 1915 overleed, nam de opperrabbijn van Friesland (wijlen) S. A. Rudelsheim, het ambt ook voor de prov. Drenthe tijdelijk waar en wel van het einde van 1915 tot het begin van 1918. Toen kwam weer een combinatie met Utrecht tot stand met den heer J. Tal als gemeenschappelijk opperrabbijn. • • ♦ ---