Van oude Paasch-zeden Weinig bekende gebruiken. Het Paaschfeest is telkenjare wederom voor elke krant een welkome gelegenheid, om uitvoerige mededeelingen betreffende Paaschzeden en -gebruiken te deen. Vele daarvan zijn bekend; o.a. de bekende Paaschvuren in het Oosten des lands en het „Vlöggelen in Ootmarsum". De zeden en gebruiken waarvan hier melding wordt gemaakt, zijn echter lang niet algemeen bekend; er zijn zelfs mededeelingen, welke vrijwel onbekend zijn. Vooraf laten wij echter een korte verklaring betreffende Paschen volgen. Het Paaschfeest werd oorspronkelijk ingesteld door den Joodschen profeet Mozes, en wel ter gedachtenis aan den uittocht der Israëlieten uit Egypte; de uiterlijke kenteëkenen van het godsdienstige feest bestonden uit het eten van het paaschlam, waarvan het bloed "tegen de deurposten gesprenkeld werd; verder het nuttigen van ongezuurd brood en van bittere kruiden, symbolen, in verband staande met de Joodsche geschiedenis. Wat zijn datum aangaat, werd het feest oorspronkelük vastgesteld op den veertienden dag van de eerste maand, Bib of Nisan; het moest zeven dagen duren. Waar echter Jezus' verrijzenis op het Isr. Paaschfeest heeft plaats gehad, werd de gedenkdag daarvan op het Paaschfeest gevierd; de Kerk-vergadering van Nicea stelde in 325, na veel strijd, den datum van het Chr. Paschen op den eersten Zondag na de volle maan, volgende op de voorjaarsnacht-evening. Het woord „na" wefd dadelijk aldus aangevuld, dat het Paaschfeest een week later wordt gehouden, wanneer de eerste volle maan na de voorjaarsnachtevening juist op een Zondag valt. Dus kan het Paaschfeest nooit vallen vóór den 22sten Maart en ook niet na den 25sten April. Wü vangen ons verhaal aan met de vermelding van een ongeveer gelijkluidend gebruik als het Paaschvuur, nl. de gewoonte van de „brandende Paaschwielen." --- De Arfenisse uut Amerika Mien vader har een daghuurder, die Kloas Span hiette en die, umdet hij zoo klein was, deur oens jonges nooit aanders enuumd wörde as Kloasien. Hij was al onderknechien ewest in de dagen, toe mien groffa nog lèèfde en van die dag of an, har hij altied warrek bij oens had. Toe hij op een daghuure gunk, har hij krek as ieder volslagen kerel in die tied een etuver of vèèrtiene verdiend en zien wief en hij mit de kiender waren der altied van ekomen, ai wast wcarheid, detter wel ies eknepen har, toe die wat gauw op menaar kwamen. Kloasien was now kört tegen de viefteg an, en hfj har der al joaren oaver edokterd, det hij nog ies zul arrem, as hij mar tied van lèèmt har. Want zien oome Dörrek was al meer as darteg joar eleene noar Amerika etrökken en die wast doar merakel best egoane. Zoo van lieverloa was hij oareg rieke ewörren en doarumme har hij zeker vergèten um te trouwen, want vrouwluuvleisch har hij nooit an hum ehad. Doar wast altied bij ebleven, mar vleden Joar vaster tieëng ekomen, det hij ziek was, en een pooze later was hij estörrem. Hij was altied een fesoenlukke kerel ewest en har nooit iene wat te korte doane. Doar kwamt dan ook vandoan, det leder van de femielie zien pörsie kreeg. Ook Kloasien. Wel waster hiel wat te verdielen ewest, mar de femielie was groot. Toch kreeg ieder nog zesduuzend daalder schoon geld in de haanden. Wast wonder det mien vader perbeerde um Kloasien ten besten te roan as ze zoo mit 'n beident ant warrek waren? Mien vaar har al hiel wat in de wereld ummescharmezeerd en hij har veule ziene. Zoodoende wus hij ook best wat ofter allemoale te koop was. HiJ har merakel best in de gaten, det zoo 'n bult geld in baanden, die der niet an ewend waren meer ouzegen as zegen en vaake veule ongelok te doende maken kun. Doarumme zèè hij tegen Kloasien: „Man, ak oe roan magge, dan möj oen geld loaten stoan, of ie mutter hiepeteeken veur nemen. Det is nog 't alderbeste. Ak kanne dan wik oe der geern wat mee helpen, mar det mut mit en niet tegen oen zin wèzen. De eerste hiepeteeken bint altied ut beste en ut zekerste. Dan kriej elk joar zoo'n twij honderd en fiefteg daalder rente van oen geld. En dan zuj ies zien, daj nog een merakel mooie eigen stèè kriegt aj tied van lèvènt hebt. Dan hoevie later oen kiender niet noa de oogen te kieken en dan mut ze oe noageven, aj opt karrekhof ligt, daj alles mooi bij menaar hollen hebt." „Belzeker Jan, doar hej geliek an," zèè Kloasien. „Det liekt mij niet verkeerd toe. Allent week nog niet af Hillechien wel goed mit de rente oaver weg kan. Want ak zoo 's Zoaterdes oamt in huus koome, mit de daghure in de buusse, dan is ze doar zoo merakelsche drok op, daj der oe gien veurstelling van kunt maken. Enkelt hef ze sWonzes nog een dubbeltien, maar miest ist sMaandes al noa de Fieanen. Zij kan gien geld in huus hebben. En van kousenstoppen en hemden lappen hef ze hielemoale gien weet. Altied mutter mar weer wat nijs ekoft wörren. Doar is hoaste gien geld tegen te kriegen. Toe as ze nog bij Willems Jan diende, woar ak heur uut huus evrijd hebbe, toe hek vaake heurd, det zien vrouwe zèè; „Hille, Hille, aj now niet béter leert lappen en stoppen en aj niks van mij an wilt nemen, dan beklagik oen Kloas. Want dan komie nog in 't arremhuus te laande. Hij lust geern wat uut 't glassien en ie kunt niks maken, 't Is zunde, want aans maj der wèzen." „Now en des krek zoo uutekomen. Krek zoo. Zij kan tegenwoordeg gien boezeroen oplappen en mien boksem, die maakik zöls as hy al te schandalig wördt." „Now Kloas, dan wok oe now wlzer hebben. Aj al det geld van oen oome in huus kriegt, Ist in een Joar glad noa da weerum." „Ja, Hillechien hef der al op an hollen," zèè Kloasien, det zij heur wat nijs wil loaten maken. Een nij jakkien mit mooie krallen, een mooie rok en alles wat ter toe stiet. En dan hef ze der ook van eproot, det ze een nij ooriezer wol hebben. Mar "ze duurt einluk nog niet goed, umdetter van oes soort mêènschen ?ien iene mit een golden löp. „Och, zeg Hillechien, Kloas, der mutter toch iene de eerste wèzen, loat ikke det dan now ies wèzen." „Now Kloas," zèè mien vader, „ik wil hielendal niet tusschen man en vrouwe inkomen, mar dèènkt nog ies an wat as ik oe now ezegd hebbe. Ik hebbe 't beste mit oe veur. Mar wij hebt 't altied goed kunnen vienen «n ik wilt niet mit Hillechien en oe beide an de stok hebben „Wie 't bried heft, löt het bried hangen," zegt sprèèkwoord, „en toch hollik mij bij 't olde Doar komp een mèènsche op een wiedsten mee, en dan bliew, wat aw bint." „Geliek hej," zèè Kloasien, „en ik zal mien beste doen um de boas te blieven oaver al det geld. „mar van die nijerwetsche dingen komp niks verkeerds en der bij, doar is einluk ook niks tegen. Hillechien hef det now al zoo lange op de heupen, dettet mar béter is, dakt mar doe." Toe aw op 't laand doan harren, gunge wij hen huus. Vader zèè niet veule, en aans was hij altie „prootie niet, zoo hebbie niet." Mar soams, toe als Kloasien hen huus was zèè hij tegen moeder: „Geesien, hellept mij ies toekieken, as Hillechien der schöpper en schriever oaver wördt, dan duurtet gien dry Joar of Kloasien is weer zoo arm as Job." „Now, now, zèè moeder, „det wik niet hoapen. AJ nooit wat had hebt, weej niet béter, mar aanders wördt bedroefd." „Now, wij zult later ies weer kieken," zèè Vader, die de piepe ansteuk. „Ik hebbe vanmörreng het miende der van ezegd tegen Kloasien, want veur hum ist jammer. Mar as hij niet heuren wil, dan ister toch niks an te veraandern. Hillechien wet best, wat of ze wil, en zij hefter al drok oaver erateld. Zij wil dit, en mut det, en zoo gietet wieder, helpt mij ies toekieken. Mar de mieste mèènschen bint now ienmoal slecht te roan." Mit bleus hü niedsch uut de plepe, spijde een keer, wat hij allent dee, as hum wat merakel slecht anstunt, en keek stief veur hum dale. 't Wörde Juli, en 'k weete nog as gistern, dettet op een Donderdag was in die moand, det het weer merakel mooi was. De rogge was oareg veurluk det joar en wij wollen op de vief en twintegsten al begunnen te meeien. Kloasien mit de knecht waren die morgen al vrog begunt en ook vader was oareg tieluk bij de warken. Daluk nao 't melken was hij al op stap egoane um ies noar 't beschot te kieken. Toe hij der was, zèè Kloasien tegen hum, det hij daandere dag noar de stad mus, um zien part op te halen. Zoodoende zul hij mörgen niet komen kunnen. „Now," zèè Vader, „doar is niks an te doen. dan zal ik zöllef mar mit goan. Ie koomt Joa een Zoaterdag weer?" „Nee," zèè Kloasien, „dan kank niet. Want dan komp de femielie van Hillechies kaante Wij wollender een klein feesien van maken Hilleöhi'en wol det zoo geern, dakt heur niet weigern kun. Mar een Maandagmörreng bink weer opt appel, wik dèènken." Die Vrijdag veuren Hillechien mit de boas hen de stad um 't geld op te halen. Mar toe ze der kwamen wussen ze doar van niks. Hillechien har de brief verkeerd elèzen. „ankomen Donderdag muj hier wèzen," zèè doar zoo'n schriever, „dan kuj hier terechte. Now niet." Der zat niet aanders op, dan weer te komen en zoo gebeurde het ook. Mar Hillechien kreeg hiel wat te heuren van de femielie. Zoo gungen ze dan de aandere Donderdag mit de snikke hen de stad. Die was vol mit mèènschen, die hen de marrek mussen en die vrömd opzagen, toe as zij die beide der ln zagen komen. „Wel Hillechien, ook ies weer mee?" „Wat zak oe zeggen, zèè die, „wij mut van daage het geld halen en doarumme blw wel of de snikke annewezen. Want an peerd en wagen biw daluk nog niet toe. Det past oens luu niet.' „Now, now," zèè Ekbert Berend, „wie wet, wat aw nog te zien kriegt. Ie bint joa zoo moot annetrökken, merakel nog an toe. Ieder zet zoo mar, dettet oe vandaage niet um de keu» te doende is. En ook niet um een preses." „Nee, ajt mit die rechts of linksgeleerden an de stok kriegt, dan weej wel woar aj begunt, mar gien iene wet woar ast 't ende is. Wij zit now al roem twij joar te wachten op oens diel mar now zalt dan einluk gebeuren." „Now Kloas, doar mutte wij toch ies op drinken, hèè? Woar vien ikke oe strakkies ln d» . Zwaan" of in de „Bontekoe?" „Och Ekbert, wat zak oe doar op zeggen," zè* Kloasien, „der bint véértien arrefgenoamen, en as de zaken der zoo bij stoat, dan weetie de» alles van. Dan ister niet veule te slikkern Eb der binter al verscheiden, die der op loert, wa» aw kriegt en hoe as zij an de pörsie komen zult. Wij stoat nog al bij een paar mèènschen ln 't boek." „Och wat," zèè Hillechien niedsch, „die Kloat is al weer bange, det hij bange zal wörren. Zo* lange as ik hum kenne, hef hij nog niks edoan» as poesten en kreunen en stennen. En zeggi» now les, oft bij oes now minder egoane Is as t>U de aandere luu, Ekbert.." „Um de weerlag niet," zèè die. „Ieder wet, daj een vrömmes van anpak bint." „Doar heurik oe, zèè doove Joapek," gnees Hille, „mar weej wat Ekbert. Ik dèènke det dl« uutbetalerije um een uur of twaalef wel ot eloopen zal wèzen, dan goaw hen de „Bontekoe" en doar kuj opnemen, wat aj wilt. Wil kunt et Joa nooit Jonger doen?" „Nee, zoo dèènkik der ook oaver," lacht# Ekbert, „Ie kunt op mij rèèken, doar kuj of an." CWordt vervolgd.) --- Brandende paaschwielen. In een kleine . Duitsche stad, Lügde, in Pyrmont gelegen, heeft tot voor enkele jaren het gebruik bestaan om het Paaschvuur te vervangen door groote brandende wielen van de hooggelegen burcht langs den bergweg omlaag te laten rollen. Dit geschiedt op den avond van den Eersten Paaschdag en het was een prachtig gezicht om ze, gelijk rollende brandstapels, door de duisternis te zien voortbewegen. In de Stille Week gaan de z.g. „Paaschbroeders" langs alle huizen, waar zij de bijdragen voor Paschen komen ophalen. Algemeen gaf men gaarne óf geld, óf stroo. En er waren ook altijd wel menschen te vinden, die paard en wagen voor het vervoer der wielen ter beschikking wenschten te stellen. Het stadje zorgde vcor het benoodigde hout.... en zorgde voor de muziek. De „Paaschbrceders" laadden op den eersten feestdag een groote hoeveelheid stroo op een wagen. Op een anderen wagen werden vier wielen, ongeveer van manshoogte vervoerd. Met die vracht ging men naar den z.g. Paaschberg, welke ten westen der stad gelegen is. Door spaken waren de wielen in vier vakken verdeeld; door de naaf werd een dennetak gestoken, terwijl de vier vakken werden opgevuld met stroo, rijshout en werk. Daarna werden de wielen met een licht ontbrandbare stof overga ten. Aan den voet van den berg werd een hooge stapel van meidoorntakken, dennenhout en ander hout gemaakt. Op den „grooten" avond komen nu de inwoners om van het fraaie schouwspel te genieten. Eerst werd gezamenlijk een koraallied gezongen, daarna werd het vuur aangestoken. Doch onderwijl is men boven op den berg ook aan het werk geweest. Alle schoolgaande kinderen van het stadje stonden er klaar om op het eerste sein de stroowisch, welke zij in de hand hielden, aan een klein vuurtje aan te steken en met het brandende fakkeltje zwaaiend in de rondte, hard weg te loopen. De vele vonkende stroowisschen leverden dan een fantastisch gezicht op. Dan klonk plotseling een schot: het eerste wiel wordt aangestoken. Twee mannen draaiden het aan den dennentak langzaam een eindje omlaag; als het wiel de goede richting heeft, geven ze het nog een duwtje, om het vervolgens los te laten. Voortdurend wordt de snelheid van het rollende wiel nu grooter; niets is in staat om het tegen te houden. Alles staat in brand; vonken vliegen links en rechts omhoog. Wanneer het beneden tot stilstand gekomen Is, gaan de kinderen gauw het vuur blusschen, ten einde de wielen te sparen! Toch moesten er om de drie jaren nieuwe wielen gemaakt worden. Als ten slotte de vier wielen geloopen hebben, zingt het volk nogmaals een gemeenschappelijk koraal, om het geval thuis verder te bespreken. Een zeker bijgeloof is aan het rollen der wielen ook nog verbonden; zijn ze goed naar beneden gerold, dan zal het een goed jaar worden. En hij, op wiens bouwland een wiel blijft liggen, kan op een grooten en ruimen oogst rekenen. Tijdens den oorlog en enkele jaren daarna is dit gebruik „stopgezet"; daarna heeft men liet weer enkele malen gedaau. Op onze informatie, of men het dit jaar wederom in eere zal her stellen, hebben wij tot heden geen antwoord ontvangen. • • Ken andere gewoonte, waarvan de herkomst weinig of niet bekend is, is het voorkomen van den haas bij het Paaschfeest, meer in het bizonder bij de Paascheieren. --- De haas bij de Paascheieren. Bi) vrijwel geen enkele Paasch-illustrati» zal de teekenaar — en in het bizondër de Duitsche — verzuimen een of meer hazen af te beelden. Geen prentbriefkaart b.v. is dan ook volmaakt, als er naast de hoendereieren hel portret van langoor op ontbreekt. Deze verschijning van „meester Lampe" juist op het Paaschfeest is niet gemakkelijk te verklaren. Toch is er wel iets van zijn afkomst te vertellen: daarvoor moet men teruggaan tot de grijze oudheid. Heidensche volksdenkbeelden en instellingen van de nieuwe leer mengen zich in de eerste tijden van het Christendom in de Germaansche landen op vreemdsoortige wijze dooreen. Vele — eigenlijk de meeste — dier oude volksdenkbeelden laten zich zoo opeens door het nieuwe licht maar niet verjagen, houden zich stevig vast aan de bekeerden. Van die zoo taaie levens - kracht dier oer-Germaansche heidendenkbeelden is waarschijnlijk ook de haas op het Paaschfeest een der tallooze voorbeelden. Haasje was bij onze Germaansche voorouders een voorwerp van vereering. Zijn vleesch werd niet gegeten. Hij was een min of meer elf- of koboldachtige verschijning; zoo verschenen elfen, heksen en allerlei spookwezens dikwijls in de gedaanten van hazen, vooral van driebeenige. De haas schijnt in eenige betrekking gestaan te hebben tot de godin van het Oosten, van den ochtendstond en de lente, Ostara. Van andere godinnen staat het haasje ook als haar boodschapper bekend. Harke of Holda heeft men tot haar lijfknaap gekozen; haar leger bestaat alleen uit hazen. Holda laat zich op haar nachtelijke wandelingen door een haas voorlichten. Deze haas droeg een lantaarn. Als zinnebeeld van de vruchtbaarheid geldt de haas in later tijd, ook als brenger van kleine kinderen. Daarom verstopt men, vooral op Witten Donderdag, de Paascheieren in den tuin of in de kamer, en maakt den kinderen wijs, dat de hazen ze gelegd hebben. Bijna vanzelfsprekend bezat de haas ook wonderdadige eigenschappen. Het gedroogd oog van een haas, op het lijf gedragen, was een zeker en nimmer falend middel tegen blindheid of verr mindering van het gezicht. Zoo kon een pasgeboren haas tegen vallende ziekte beschermen. Een op het lijf gedragen hazepoot bevrijdt van den militairen dienst. Een middel voor alles was de haas, welke op den eersten Vrijdag van de maand Maart geschoten was. Door het eten van hazenvleesch kon men voorts binnen negen dagen een schoonheid worden! Als de kinderen moeite hebben met het tanden krijgen, dan legt men een hazenkop met flinke sterke tanden onder het hoofdkussen der kleinen! Wie op Trinstatisdag in 't bosch gaat, verdwaalt; komt men evenwel een haas op zijn weg tegen, dan is het rechte pad gauw weer teruggevonden. In dit verband is het niet onaardig, ook te herinneren aan het bekende schilderij van Pieter Aertsz van 1557 (Rijksmuseum te Amsterdam), waarin de eierdansen op voorgesteld zijn. De eierdans was een geliefd volksvermaak, dat in de herbergen werd gespeeld. Op den vloer werden bloemen gestrooid en in een met krijt geteekenden kring lagen eenige eieren, die dooiden eierdanser op één been hinkelend, één voor één uit den cirkel moesten worden gedanst. Eenigszins verklaarbaar wordt het daardoor ook, dat de haas in lateren tijd soms zoo slecht aangeschreven staat. Een dier van zooveel geheimzinnige heidensche eigenschappen toch, moest voor velen wel een voorwerp van vrees en huivering worden. Zeer bekend is, dat een haas, die dwars over den weg loopt, ongeluk voorspelt. Als men zich op 't zelfde oogenblik driemaal omkeert of het dier dadelijk neerschiet, is het onheil echter geweken. En als de haas des zomers het dorp komt inloopen, dan is het ook niet in orde, want veelal zal er dan brand ontstaan. --- „Christus is opgestaan". Toen in Rusland het keizerlijk regiem nog bestond, en de godsdienst daar, in tegenstelling met de huidige dagen, nog niet „uitgebannen" was, beschouwden de Russen Paschen als het hoogste kerkelijke feest. Zoowel de plechtigheid in de kerk als de huiselijke viering overtroffen verre die van het Kerstfeest. In den Paaschnacht werd met het slaan van twaalf onder het luiden der klokken van de Kathedraal een Christusbeeld opgegraven en onder plechtig gezang van de popen om het kerkgebouw gedragen. Al de in de kerk aanwezigen en de duizenden, die buiten wachtten, omdat er binnen geen plaats meer was, barstten los in den jubelkreet „Christus is opgestaan!" Allen wensenten elkaar geluk met een kus. Thuis werd er dan gesmuld, zoowel in spijs als in drank. De vclgende dagen waren gewijd aan bezoeken bij vrienden en bloedverwanten en aan de met allerlei lekkernijen overladen tafel, die overal gedekt stond, stelde men zich schadeloos voor den langdurigen, strengen vastentijd. --- Matses. Als slot van dit „Paaschfeuilleton" enkele mededeelingen over een gebruik dat niet bij de Christenen in zwang is, maar bij de Israëlieten (ofschoon het voor vele Christenen een lekkernij is!), n.1. het eten van matses. Wat zijn matses? Het zijn ongezuurde brooden; welke de vrome Joden op Paschen eten. De reden waarom dit brood ongezuurd moet worden bereid, is een symbolieke en houdt verband met den uittocht der Joden uit Egypte. De toebereiding dezer matses dient onder streng rabbinaal toezicht te geschieden, omdat het als een geheiligd voorschrift geldt, dat een Jood in de Paaschwee's slechts ongezuurd brood mag nuttigen. j n (je matses-bakkerijen heerscht reeds maanden V 6ó r het Paaschfeest ongekende drukte. Er zijn er die zestig- & zeventig duizend, ja wellicht nog meer, matses per dag afleveren, en tusschen de werkzame gezellen door, bewegen zich de opzichters, die toezicht houden of de strenge voorschriften wel in acht worden gehouden. Groote haast is er in elke bakkerij, want het deeij mag niet besterven, noch lang in bewerking V /ijven; alles moet rein zijn, het gereedschap, het meel, de handen der bakkers, want niets mag de matses doen verzuren! En komen ze knappend en een beetje bruin uit den oven, dar. worden er da typische ronde doozen mee gevuld, die niet alleen in ons eigen land, maar ook ver daarbuiten grooten aftrek vinden. Zoo wordt alom Paschen begroet als een symbool van „een nieuwe lente — een nieuw geluid". De winter is voorbij: het voorjaar neemt zija plaats in. In dit verband willen wi) het voorgaande besluiten met deze regelen van Jan Luyken: Wanneer de winter is geweken, Begint de vroegtijd aan te bresen Wie al zijn dagen had versleten. Ontvreemd van dit geheim te weten, Wat was hem zulk een wonder groot, Wanneer hij spruit en bloem zag Komen Uit zwarte aarde en dorre boomen, Uit kracht, die 't oog verborgen lelt --- Volksvermaken. Bekend is ook, dat men vroeger in vele steden met parken een soort volksfeesten had, de z.g. Paaschweide. Daar stonden kramen en tenten voor de paaschkermis. De jeugd speelde er met hardgekookte, gekleurde eieren. Zoo trokken in het jaar 1869 tijdens de Paaschdagen tienduizenden te Arnhem over den Rijnbrug naar buiten, waar de volksvermaken op de weide van het landgoed „Meinerswijk" gehouden werden. De jeugd vermaakte zich met koekhakken, dobbelen of in den draaimolen; de ouderen zaten in de herbergen naar de pret te kijken. Te Deventer ging men naar. de Worp «en terrein aan de overzijde van den LJsel), te Zutphen naar de Paaschweide, te Zwolle naar den Spoolderberg, te Winterswijk naar de Weme, te Lochem, Terborg en Wageningen naar den Paaschberg. Ook is bekend, hoe vele Paaschvierders hun grootste vermaak vonden in veel eten van krentebrood, eieren en rijsebrei. In 1848 wedde op Walcheren iemand, dat hij 25 krentebrooden zou opeten, zonder dat hij er iets bij zou drinken. De man won de weddenschap en hij is er gezond bij gebleven! • --- GELUKKIGE PASCHEN GELUKKIGE PASCHEN GELUKKIGE PASCHEN ---