Het Eeremetaal. In den oorlog van Keizer Napoleon 1, den Franschen overweldiger, tegen het aloude Spanje, werd in een stadje aan den oever der Taag, een Duitsch piket van een en twintig man der" Hessische hulptroepen, door de inwoners vermoord. Het stadje, dat zooals de oorlogskansen met zich brengen, nu eens door Fransche dan weer door de Spaansche troepen werd in bezit genomen, was door de Spanjaarden aangezet, wellicht ook wel onder bedreigingen er toe gedwongen, de Duitschers te dooden. Tegelijkertijd werd een Badensch officier met een troepenafdeeling het bevel gegeven de stad in te sluiten, plat te branden en in een puinhoop te veranderen. De bewoners van het Spaansche stadje .zouden dus in vreeselijke vertwijfeling al hun bezittingen in de vlammen zien opgaan. Generaal Landry stelde zich van dit plan de beste uitkomsten voor, want de Duitschers waren uitgezonden om den smadelyken dood hunner gezellen te wreken, en de officier Von Helen stond als een der moedigste en dapperste officieren van het leger bekend. Maar deze held bezat nog edeler eigenschappen. Met afschuw werd zijn lijn, menschlievend gemoed vervuld, toen hij deze opdracht hoorde, waaraan hij niet wenschte en niet kon voldoen. Dergelijk laag wraakplan stiet hem tegen de borst. Dat schrikkelijke lot, van vele wel is waar schuldigen, maar toch ook meerdere onschuldigen, beroerde hem ; de uitvoering kon hij niet volbrengen. Zijn eerlijkheid, zijn afschuw van noodeloos bloedvergieten, weerhielden hem. Hy strijdt een zwaren kamp tusschen plichtsvervulling en zijn betere verlangens. In zijn geest ziet hij reeds de stad in vlammen opgaan,hoort hij reeds het klaaggeschrei der vrouwen, het jammerschreeuwen der kinderen, het zuchten en hijgen der grijsaards het reutelen der dooden en pijnigend om hulp en verzachting schreeuwen der gewonden, — wat een ellende, wat een vreeselijk lijden ! Zijn plan is reeds gemaakt, zijn besluit staat vast. In den laten nacht geeft hij zijn troepen het bevel om op te breken. En in de nachtstilte zet de troep zich in beweging, stilzwijgend, neerslachtig, geheel onder den indruk van her zware, noodlottige werk, dat haar wacht. Langzaam marcheerde de troep voort en kwam voorbij een klooster, niet ver van de bedreigde stad. Het kloeke en oprecht christelijke weldoen van den prior des kloosters en zijne monniken zoo tegenover vijand als vriend, had hun de liefde en bescherming van beide groepen verwoiven en verzekerd, en het klooster was als een vrijstaat voor iederen vluchteling en arme wees of weduwe verklaard. Werd een vijand gezocht en men vond hem bij den prior, geen haar van zijn hoofd wetd gekrenkt. De soldaten traden zwijgend op het stille klooster met zijn vaste muren, gedekt met struikgewas, toe en hielden voor de kloosterpoort stand. Er werd aan de bel getrokken. De leider van den troep, officier Von Helen, verlangde binnengelaten te worden en verzocht om een onderhoud met den grijzen prior. Het verlangen van den krijgsman werd ingewilligd en Von Helen zocht een van zyn meest getrouwe mannen uit om hem te vergezellen naar het klooster-interieur. De poort gaat open, hol klinken hun voetstappen door de breede witte gangen en de sporen aan de laarzen doen een gerinkel hooren, dat de wanden heden niet voor de eerste maal terugkaatsten. Soldatenbezoek was immers gewoonte geworden. Von Helen wordt een kamer binnengeleid, die hoogst eenvoudig gemeubileurd is, tegen de witte, kille wanden hangen slechts eenige heiligen gravures, een gewone houten tafel met harde stoelen en een zwarte kast, vormen de geheele kamer-inrichting. Nauwelijks was Von Helen hier beland, of de prior trad binnen en een half uur lang bleven beiden in gesprek. De kommandant van den troep keerde daarna alleen tot de zijnen terug. Zijn begeleider sloop onopgemerkt en vermomd door een andere deur naar buiten en bereikte spoedig de het ergste onheil verwachtende stad, waarin hij als een door den hemel gezonden bode werd ontvangen, want hij bracht goede tijding in het schrijven van den prior, dat hij met zich bracht. Alle vrouwen, kinderen en grijsaards werden namelijk verzocht met het beste goed en geld. dat zij bezaten, langs den kortsten weg in het klooster te vluchten. De ailernoodigste maatregelen werden getroffen en de uittocht begon weldra. Begunstigd door het maanlicht verlieten vrouwen, kinderen, zwakke mannen hun bedreigde stad. Moeders, met haar zuigelingen op den arm, openden den stoet der vluchtelingen. Hier droegen dankbare zonen hun zieke, afgeleefde moeders, daar trok een vrouw, beladen met eenige kostbaarheden en drie kinderen aan de hand voort. Teere, vrome meisjes leidden haar vaders, afgeleefd, sommigen half blind, over het moeilijke pad, daar trekt een muildier een ruwen wagen voort, waarop ouden van dagen angstig zitten, of is een paard gespannen voor een ziekenwagen, inderhaast met stroo gevuld, waarop kermende lijders liggen, hier en daar wordt gereutel gehoord ... het is een droeven tocht van menschen, die op leven hopen en anderen die het leven weldra vaarwel zullen zeggen. Langzaam, angstig trekt de stoet voort, bang voor een geweldigen overval. Zonder onheil en onder drukkende stilte is het klooster bereikt, aan welks poorten de prior, paters en broeders de vluchtelingen gastvrij, vriendelijk ontvangen. Ondei'tusschen deze droeve stoet het beschermende klooster introk, had de komandant Von Helen zijn troep laten opbreken en langs een anderen, tegenovergestelden weg naar de stad optrekken. Hij liet de vijandige stad omsingelen, maar zoo, dat de weg naar het klooster openbleef. Hij beval zijne manschappen hout en stroo aan te brengen, om dit, vermengd met teer en petroleum, tegen de stadsmuren te doen opstapelen. Het geschiedde zooals bevolen werd. En spoedig laaide de vlam tegen de oude verbrokkelde stadsmuren op en kleurde den nog slechts zwak rood getinten morgenhemel, — doch achter de vlammen lagen rustig gespaarde huisjes en hutjes. Aan plundering werd niet gedacht. Na een voortdurend branden van twee uur werd een ijlbode naar generaal Landry gezonden om ophouden van de bestraffing te verzoeken. Hij keerde evenwel met het bevel terug: de stad moet tot twaalf uur branden. Met grooten spoed werd de laatste voorraad hout aangesleept en op de brokstukken verkoold hout en hoopjes smeulende' asch neergeworpen. En de balken en wrakstukken van eenige openbare gebouwen, die neergehaald waren, om nog meerdere ruïnes achter te laten, werden voor het gelijke doel gebruikt. Het laaide weer op, dat verdelgend vuur, en de gulzige vlammen lekten sidderend aan de wrakke hutten, die tegen den geblaakten stadsmuur leenden. Eindelijk sloeg het twaalf uur. Het teeken tot den afmarsch werd gegeven, die in alles op een zegetocht gelijkt. De soldaten heffen zegeliedjes aan en drukken elkander de hand van tevredenheid over het welslagen van hun plan, — en toch is er een onder al die duizenden, die geen vreugdetraantje wegpinkt, maar inderdaad min opgewekt gestemd is. Begeleid door de mannelijke ingezetenen der deels verwoeste stad, bereikt de troep het klooster. Reikhalzend zien van daar de geredde vrouwen, kinderen en grijsaards de troepenmacht aanrukken en zien scherp, of zij onder al die mannen hun geliefden niet vinden. En ja, tusschen al de soldaten loopen de burgers, beladen met wapenen en sieraden, die zij deels nog uit de stad konden redden. De wapenen moesten zij uitleveren, maar de sieraden mochten zij behouden, en dat was een groote weldaad van kommandant Von Heler. Angstig en bang togen de grijsaards en vrouwen hun bloedverwanten tegemoet, nieuwsgierig om te weten wat van hun huis en goed gebleven was. En daar vernamen zij, dat alles grootendeels behouden was gebleven, de meeste huisjes onaangetast waren, en de schrikkelijke vuurgloed die hun beangst had, slechts den stadsmuur geblakerd en weinige hutten verwoest had. De bezittingen der meeste inwoners waren gespaard, slechts de hoofdgebouwen der gemeente waren verwoest. De edele hoofdofficier had dus niet enkel hen allen in het leven behouden, maar hun ook de meeste bezittingen gelaten... Door dankbaarheid bewogen en geheel onder den indruk van het oogenblik, werpen de vrouwen zich voor hem neder, en kusten zijn voeten, handen en kleederen, en de officier kon zich aan al dien dank niet onttrekken. Onder dit roerend bedrijf trad de oude prior, een eerbiedwaardig man met zilveren haren, op den jongen officier toe. Een traan glinstert in zijn zachte oogen en waardig stapt hij naar voren, terwijl alle anderen eerbiedig uitwijken. Edele, jonge man, zeide hij, terwijl hij hem met sidderende armen aan de borst drukte, voor uw weldaad is iedere belooning te klein, alleen in uw hart kunt gij het waardige loon vinden. Ook wij zijn arm en bezitten niets, dat wij u aan kunnen bieden. Ik heb slechts dit kruis van edelgesteenten, dat ik als teeken mijner waardigheid op mijn borst draag. Sta mij toe u dit eereteeken om te hangen, niet als een geschenk, maar als een herinnering aan den afgeloopen nacht. Wel is waar sieren reeds twee andere eereteekens uw borst, dit zij dan uw derde eerekruis, dat ik u in naam van den Almachtige, die alles richt en bestuurt, aanbied. Wee den veldheer, die niet menschelijk is en geen medelijden kent. Wee den dapperen krijgsman, die de zwakke vrou wen en kinderen doodt. Maar gezegend de soldaat, die al strijdende mensch blijft en edelmoedigheid kent. De allerhoogste zegen kome derhalve over u, mijn zoon. De kommandant is geheel onder den indruk, hij weet niet wat te zeggen, wat te antwoorden ... Hij buigt voor den grijzen abt, drukt hem de hand en verwijdert zich plotseling, geheel bewogen. Hij kommandeert zijn leger het kamp op te breken en met zyn wakkere mannen keert hij naar 't hoofdkwartier terug. Hoe werd het hem daar te moede, toen hem 's anderen daags 's morgens door een vriend in het oor gefluisterd werd, dat de Fransche generaal van al zijn daden en de volvoering van het bevel was ingelicht. Hoe zich nu te redden ? Wat gedaan ? Het geheele officierenkorps was door den generaal aan tafel genoodigd en kommandant Von Heler, ook tot de genoodigden behoorende, durfde aan den feestmaaltijd niet te ontbreken. Manmoedig trok hij naar de feestzaal, welbewust van zijn eerlijk gedrag en overtuigd, dat geen blaam zijn naam van goed veldheer bevlekte. De generaal ontving hem met waardigen hoogen ernst en wenkte hem naar een zijkamer. De kommandant volgde hem langzaam met eenige zenuwachtige bewegingen. Maar een oogenblik slechts maakte hy zich bezorgd, zyn oude natuur kreeg de overhand en met het hoofd rechtop, en rustig kloppend hart, trad hij de kleine zaal in. Zü zijn alleen. Zij staren in elkanders oogen. De lippen van den generaal bewegen zich, hij wil spreken, maar kan niet.... In zijn oog glinstert een zachte, weeke glans, die langzaam mat wordt. Dan gry'pt de generaal de hand van kommandant Von Heler, blikt met weeke oogen een wijle op hem neer, en zegt niet meer dan : „U begrijpt me". Daarna keert hij met hem in het officieren gezelschap terug. Commandant Von Heler begreep alles en wist, dat de generaal even edelmoedig, menschlievend was als hij. Ook hij was een soldaat, die oorlog voerde met gestrengheid, maar met medelijden voor de onschuldige zwakkeren ... Slechts oogenblikkelijke drift had hem het wreede bevel doen geven. De maaltijd was vroolijk. En aller oogen waren met verbazing gericht, naar het brillanten kruis, dat op de borst van Von Heler glinsterde. Wie zou niet graag voor zulk een bevelsovertreding zoo gestraft willen worden ? Gehoorzaam aan geen onmenschelijk bevel, tegen beter weten in, dacht Von Heler, en liad het. tot zijn divies gemaakt. Commandant Von Heler, die bij zijn overhaastig vertrek uit zijn vaderland, daar nog eenige schulden had achtergelaten, stuurde zijn bloedverwanten het priorskruis en schreef daarbij: „Dit kruis van den prior is de eenige buit die ik in Spanje maakte en mij toeeigenen zal. Ongaarne scheid ik van dit kleinood. Het is mij dierbaar als zoete herinnering aan een mijner beste wapenfeiten. Nochtans wanneer het noodig is, verkoop het en betaal daarmede mijne schulden. Eerlijkheid gaat boven roem.'" De familie Von Heler betaalde de weinige schulden van den kommandant, maar verkocht niet het fraaie eeremetaal, dat Von Heler's borst moest blijven sieren. Het priorskruis bleef hij bewaren als een familieschat. • Geld. --- Mooi bedorven. Mooi bedorven; — het moge vreemd klinken, toch kan het de juist omschreven toestand zijn van vleesch, dat, door behandelingmet „meat-preserve", schijnbaar zeer mooi, doch in werkelijkheid bedorven is.' Deze gevaarlijke schijn is de reden, waarom het gebruik van Sulfiet preparaten en andere conserveerings-middelen in het vleeschhouwersbedrijf niet kunnen toegelaten worden. Drie oorzaken werken mede om het gebruik dezer middelen schadelijk en derhalve ongeoorloofd te maken: 1. Omdat zij geenszins den naam van conserveeringsmiddelen verdienen, daar hunne bederfwerende kracht ten opzichte van vleesch denkbeeldig is. 2. Omdat zij scheikundige verbindingen zijn, die een schadelijken invloed op de gezondheid der verbruikers kunnen uitoefenen m. a. w. omdat zij differente stoffen zyn. 3. Omdat het met dergelijke preparaten behandelde vleesch het aanzien van frischheid krijgt, al is het reeds in bederf overgegaan of op het punt van bederf. Door A. Behre en A. Segin J ) zijn uitgebreide onderzoekingen gedaan om de bederfwerende kracht der verschillende z.g. conserveeringsmiddelen ten opzichte van vleesch na te gaan. Hun onderzoek strekte zich uit over formaldehyde, salicylzuur, boorzuur. benzoëzuur en natriumbenzout, natriumsulflet (het hoofdbestanddeel van meat-preserve), natriumthiosulfaat, conservezout (niet roodkleurend, drievoudig-bederfwerend poeder.) 2 ) Zij gingen na de bederfwerende kracht ten opzichte van bouillon, om zooveel mogelijk de neven-invloeden van het vleeschweefsel uit te schakelen. Het resultaat van hun onderzoek was: Formaldehyde heeft de grootste conserveerende kracht, de zouten moeten achter staan bij de zuren. Benzoëzuur overtreft salicylzuur en boorzuur; organische lichamen werken beter dan anorganische, natriumsulflet natrium-thiosulfaat en het conservezout werken in het geheel niet bederfwerend. Van groot belang en waardevol voor de beoordeeling der conserveeringsmiddelen is hare inwerking op de bloedkleurstof. Hoe sterker bederfwerend, des te geringer is de invloed op de bloedkleurstot. Formaldehyde heeft in het geheel geen invloed op de kleur van het vleesch. Bij natriumsulflet (hoofdbestanddeel van meat-preserve) is de kleuring zeer sterk, zelfs nog als het vleesch reeds lang bedorven is en zulks aan den reuk reeds te bemerken valt. Eene bestendig conserveerende werking komt slechts toe aan het formaldehyde. (Het gebruik hiervan is niet toe te laten, daar formaldehyde een zwaar vergift is.) Al de andere stoffen houden, althans in groote hoeveelheden toegevoegd, het intreden van bederf slechts gedurende korten tijd tegen, terwijl zij alsdan uit een gezondheidsoogpunt absoluut verwerpelijk zijn. Het is trouwens een bekend feit, dat de toevoeging van conserveeringsmiddelen minder het vleesch, dan wel de bloedkleurstof conserveert, ja zelfs de kleur nog verbetert. Dit laatste geldt vooral van sulfiet-preparaten, die een verfraaienden invloed op het vleesch uitoefenen, zonder dat van conserveeren in den zin van bederfweren ook maar een oogenblik sprake kan zijn! In een bekendmaking van den regeeringspresident van Pruisen van 4 Nov. 1899 stond dan ook reeds: „De toevoeging van zwaveligzuur aan gehakt bedekt den waren toestand van de waar, is dus een vervalsching, die de gezondheid van den mensch bedreigt." In een rapport aan het gerechtshof te Dantzig veroordeelt Borntrager de toevoeging van zwaveligzuur aan vleeschwaren, daar die toevoeging onnoodig en schadelijk voor de gezondheid is, daarbij omtrent den waren toestand der waar misleidt en tot verdere onzekerheid voert in den handel met eetwaren en wel speciaal met vleeschwaren. Ludwig Lange 3 ), Janke 4 ), e.a. spreken zich allen in denzelfden zin uit over het misleidende element, dat bij de vleeschconserveering met sulfietpreparaten (het hoofdbestanddeel van het indertijd in Nijmegen algemeen gebruikte meat-preserve) sterk op den voorgrond treedt. In zijn standaardwerk „Die menschlichen Nahrungs- und Genuszmittel" (1905, IV, 441) vestigt König allereerst de aandacht op het door niets gemotiveerde misbruik van het opblazen der kalveren en schapen bij het slachten en betoogt dan verder: Om het vleesch versch te houden, hebben wy in de allereerste plaats de koude tot onze dispositie, waarbij de kleur goed blyft. Het pekelen met keukenzout en salpeter, of rooken of beide, is ook een goede methode. Aanvankelijk gaat hierbij de kleur achteruit, geleidelijk keert zij echter terug (plm. 4 weken). Conserveeringsmiddelen en kleurstoffen zijn echter verwerpelijk. Het vaststellen van grenzen is praktisch niet goed mogelijk. Verbod slechts is afdoende. Dit vrijwaart den verbruiker voor nadeelen en is in het belang der volksgezondheid". In het voorgaande is vooral de nadruk gelegd op den misleidenden kant van het toevoegen van sulfietpreparaten aan vleeschwaren. Het feit, dat sulfietpreparaten het vleesch intensief, prachtig rood, kleuren en daardoor het publiek misleid wordt, komt mij voor in de eerste plaats van belang te zijn, daarnaast staat, dat dit conserveermiddel schadelijk voor de gezondheid van den verbruiker is. Onder verwijzing naar een artikel van myn hand 5 ) wil ik hier volstaan met te zeggen, dat gezaghebbende medici, hygiënisten en ook chemici het gebruik van dit conserveeringsmiddel uit een gezondheidsoogpunt meenen te moeten ontraden. Op het Internationaal Hygiënisch congres te Parijs hebben zich o. a. Abel, Giirtner, Lehmann, Longard, Bordas, Löfïïer, Friinkel, Nocard, Borntrager, Rubner tegen dit conserveeringsmiddel verklaard. Evenzoo oordeelen Pettenkofer, Pfeiffer, Stohmann, Ripper, Neusser, Julius Marischler, Leuch, Kionka, Schulze, Wiley e.a. Dit ongunstig oordeel grondt zich op dierproeven en gedeeltelijk ook op proeven op menschen. Het behoeft dan ook niemand te verwonderen, dat bijna alle geciviliseerde landen reeds lang het kunstmatig kleuren en conserveeren van vleesch met scheikundige differente stoffen verbieden. In Amerika, 6 ) België 7 ) en Luxemburg is alle toevoeging van conserveeringsmiddelen aan vleesch verboden. In Duitschland en Zwitserland is dit verbod nader omschreven en wel heeft man ia beide landen het gebruik van 3 ; ö kleurstoffen verboden. In Duitschlïfld 8 ) heeft men de niet toe te laten conserveeringsmiddelen met name gedeind. De betreffende clausule luidt: .Het k verboden gezondheidsschadelyke of misleidende stoffen aan vleesch en vleeschvyareV toe te voegen." In de omschrijving worden genoemd boorzuur en deszelfs zouten, formaldehyde, alkali- en aardalkalihydrcxyden en carbonaten, zwavelig zuur en deszelfs zouten, alsmede onderzwaveligzure zouten, fluorwaterstof en deszelfs zouten, salicylzuur eQ deszelfs verbindingen, chloorzure zouten. In Zwitserland heeft men gemeend juister te handelen door in de wet ") de joe te laten conserveeringsmethoden aan te geven. Art. 39 van deze wet luidt: „Toe te laten conserveeringsmethoden voor vleesch waren zijn: Het zouten, rooien, drogen, koken, verwarmen, afkoelen, toevoegen van suiker en van kleine hoeveelheden zuiveren salpeter, zonder dat zulks aangegeven behoeft te worden". Frankrijk heeft reeds in 1898 den invoer van boorzuurhoudend vleesch verboden ; en ook door het Departement van Geneeskunde te St.-Petersburg werd in 1304 het gebruik van boorzuur en salicylzuur als conserveeringsmiddel voor eetwaren met een verbodsbepaling getroffen. In Nederland bestaan hieromtrent absoluut geen voorschrift,en, noch van rijksnoeh van provincialen aard. Het staat den gemeenten dus vrij deze materie zelfstandig te regelen. Minderwaardige waar, b.v. een samenraapsel van allerlei vleeschafval, met sulfiet behandeld krygt een prachtig roode kleur (veel mooier, dan de kleur van versch vleesch) en is dus niet meer te onderscheiden van prima qualiteit vleesch. Daarbij komt, dat, waar het koelhuis van het slachthuis op werkdagen gedurende |0 uren toegankelijk is, het voor de ireëele slagers geen zin heeft sulfietprerjaraten of andere conserveeringsmiddelen te gebruiken. Een der beste conserveeringsmethoden voor vleesch berust nog altijd op het aanwenden van koude. In het koelhuis van het abattoir blijft het vleesch maandenlang goed, terwijl de huurprijs der koelcellen zóó laag is, dat geen eakele slager daardoor behoeft afgeschrikt te worden. In het voorgaande heb ik mij vooral gericht tegen het gebruik van sulfletpreparaten, omdat dit conserveeringsmiddel door zyn voor het oog verrassende TÉjerking van oudsher de slagers het meest aantrok. Er dient echter gewaakt, ook tegen vervanging van sullietpreparaten, door andere soms nog schadelijker conserveeringsmiddelen. Zooals betoogd, is het conserveeren door koude uitstekend; daarnaast staan nog meerdere alleszins onbedenkelijke conserveeringsmethoden den reëelen handelaar ten dienste en wel het zouten, fooken. drogen, koken, verwarmen, toevoegen van kleine hoeveelheden zuiveren salpeter. Tegen het gebruik van voor de gezondheid schadelijke stoffen, alsook van stoffen, die het publiek misleiden omtrent den waren toestand der koopwaar, terwijl haar bederfwerend vermogen slechts in da verbeelding van den handelaar bestaat of zeer gering is, dient gewaakt. Een krachtdadig optreden in deze richting is niet alleen in het belang van het publiek, maar ook in dat van den eerlijken handelaar. H. v. d. W aerdex, S. I. (Geld.) ') Zeitschrift für Untersuchung der Nahruags-und Genuszmittel 1906, 1 2, 461. •) Nich-iötendes dreilaehes Erhaltuugspulvar bestaande uit plm. 31 pCt. keukeuzout, 23,4 pCt. natrinmphosphaat en 26,5 pCt. na•triumbenzoat, reactie alkalseh! ') Arch Hyg. 1901, 40, 143. Chem. Zeituug 1901, 26, 794. ®) Pharmac. Weekblad 47, 24, 649. 6 ) In 1904 op voordracht van den Chet3. scheikundige van het Landbouwdepartement. r i Bij de Koninkl. Verorden, van 28 Mei 1901. ') Schlachtvieh- und Fleischbesehaugesetz von 3 juni 1900. 9 ) Zwitsersche levensiniddelenwet van 8 De,. 1905, ---