ENGELANDS NIEUWE LIEFTINCK „Bunny” Gaitskell is n zuinig man Zijn ambtswoning is hem te duur Van onze correspondent te Londen . J-JUGH TODD NAYLOR GAITSKELL, de nieuwe Britse minister van Financiën, die dezer dagen officieel zijn ambtszegels ontving uit handen van de koning, heeft al meteen blijk gegeven vaneen sobere en practische aard. H\j heeft n.l. aangekondigd, dat hij niet van plan is om met zijn gezin te gaan wonen in zjjn officiële ambtswoning op nummer 11, Downing Street, die tjjdens de afwezigheid van cripps geheel opnieuw geschilderd is. „Nr. II” is de traditionele ambtswoning van de kanselier van ’s lands schatkist en staat naast het even sombere „Nr. 10”, de ambtswoning van de premier. Knap econoom en een uitstekend spreker QAITSKELL verklaarde er drie dagen over nagedacht te hebben, of hij zijn geriefelijk, modern huis in Hampstead, in Noord-Londen, zou verlaten. Ten slotte was zijn vrouw ~Nr 11” gaan bezichtigen om de eindbeslissing te nemen en haar oordeel had de doorslag gegeven. „Veel te groot”, zei mevrouw de Kanselierse. „Het is één groot stofnest en ik heb alleen maar een Zwitsers hulpje voor overdag en een losse werkster. Dus dat gaat beslist niet. De regering verstrekt wel al het tafelzilver en het linnen, maar geen bediening. Bovendien is het veel te ver van de school van onze dochtertjes en hun school in Noord-Londen is zo goed. dat ik ze er niet af haal. Wij hebben geen eigen auto en het zou immers niet verantwoord zijn om de kinderen elke dag met een regeringsauto heen en weer te zenden.” Zo vader Cripps nog enige twijfel gehad mocht hebben over de soberheid van zijn opvolger, moeten deze woor den van mevrouw Gaitskell hem wel gerust gesteld hebben. Dora Gaitskell een gezellige Noordlondense huis vrouw, die dagehjks inde High Street van Hampstead haar inkopen doet rhet haar typisch Engelse boodschappenmandje-op-wieltjes, dat aan een soort wandelstok wordt voortgetrokken, deed >og verdere onthullingen. „Wij zijn een gewoon gezin. We gaan zelden uit en houden niet van dikdoenerij. We hebben twee dochtertjes, Julia en Cressida oud elf en acht jaar. Wat ben ik blij, Jat we niet naar die stijve Downing reet hoeven. Ons huis hier heeft ze-en kamers. We hebben de hele bovenverdieping verhuurd en de helft van tweede verdieping, want thuis ben ik de kanselier en zuinigheid gaat boven alles”. Knap econoom. En wat voor figuur is de niéuwe minister zelf? De tekenaars van spotprenten, die verwend waren met Cripps, hebben zich de eerste dagen suf gestaard op het „gewone” gezich’ van zijn opvolger. „Er is haast geen karikatuur van te maken” was de algemene verzuchting „de man heeft ge-en enkele opvallende trek”. Er was inderdaad weinig kenmerkendste ont dekken aan het regelmatige, vrij rond' gezicht, de enigszins terugspringende kin en het krullende bruine haar. Tot dat iemand zich opeens herinnerde, d; i 'djjit-kell vóór de oorlog, toen hij I' gaf in economie aan de Londense uni versiteit, de aanvallige bijnaam had van „Bunny”. „Bunny” is een liefko zende kinderuitdrukking voor een ko nijntje. Gaitskell had die bijnaam te danken aan zijn zachte natuur, maar vooral aan het feit, dat zijn boventan den ineen soort konijnachtige Vrvorm staan. De eerste knaagdier-achtige ka rikaturen van Engeland’s nieuwe minister van Financiën zijn al verschenen! „Bunny” Gaitskell is geen vegetariër en geheelonthouder, zoals Cripps. Zijn smaak is echter bescheiden. Hij drinkt bij voorkeur bruin bier uit-hetvat, de goedkoopste drank, die er is Gaitskell heeft het roken pardoes op gegeven, toen Cripps twee jaar gele’en de prijs van sigaretten opvoerde 1 Fl. i ”5 per paks" van twintig. In het Lagerhuis is Gaitskell. een vlot spreker met een bijna Churchilliaanse rathoriek. In 1945 kwam „Bunny” als afgevaardigde van het kiesdistrict Leeds in het Lagerhuis terecht. In 1947, toen er een storm losbrak over het hoofd van Shinwell, de toenmalige minister van Brandstofvoorziening, was de alom gewaardeerde Gaitskell de aangewezen persoon om hem op te volgen. „Bunny", die pas twee jaar „inde politiek” zat. bracht als nieuwe minister van Brandstofvoorziening onmiddellijk een bezoek aan de mijnen. Dooreen zeer knappe beeldspraak in zijn rede daar won hij de harten der mijnwerkers. Hij haalde'zich echter het gebrul van zijn politieke tegenstanders op de hals door tijdens die rede zelf van ontroering in tranen uitte barsten! Enige maanden later, tijdens een brandstofcrisis inde winter van 19-17, verklaarde hij, dat het niet nodig was om elke dag een warm bad te nemen. „Wat, mogen we nou niet eens elke dag meer in het bad?” schreeuwde de Conservatieve oppositie, alsof de ondergang van het Empire hiermee bezegeld was. „In het landsbelang”, kwam het onsterfelijke antwoord van „Bunny”, is één warm bad inde week voldoende. Zelfs jullie Conservatieven zullen daar niet dood van gaan”. --- Advertentie wie verder denktl koopt 1 motvrij i --- Dit waren jongens uit één stuk! Kolonel Somer over hei werk onzer geheime agenten in de ja ren 1943-45 Dr. J. M. Somer: „Zij sprongen inde nacht”. – Uitg. Van Corcum en Comp. N.V., Assen. Deze week is er een boek verschenen over de Nederlandse inlichtingendienst te Londen inde jaren 1943—1945 Het ligt voor de hand, dat de lezer, die reeds zoveel hoorde van England-Spiel en radioverbindingen, van droppings en sabotagewerk, zich zal afvragen: alwéér een?; was dat nodig? Het antwoord daarop moet volstrekt bevestigend luiden. Inderdaad: het verschijnen van dit boek was nodig, omdat ’t het boek is van de man, die bij uitstek de aangewezene is om met een grote mate van deskundigheid en autoriteit de geschiedenis en de achtergronden van dit nog veelszins verhulde werk te schrijven. Het is dr. J. M. Somer, kolonel b.d. en voormalig hoofd van het Bureau Inlichtingen (B.I.), die in 250 bladzijden op uitermate boeiende en niettemin zeer zakelijke wijze vertelt, hoe er een einde kwam aan het England-Spiel en hoe, door het optreden van nieuwe mensen te Londen, de Duitsers om de tuin werden geleid en volkomen werden uitgerangeerd. Twee jaren lang heeft 8.1., door deskundige opleiding en verantwoorde dropping en leiding van agenten, een schat van allerhand informaties uit bezet gebied v/eten te krijgen en het behoeft dan ook niet te verwonderen, dat de oudminister-president Gerbrandy in het voorwoord van dit boek schrijft: „Mijn herinneringen aan kolonel Somer en de door hem geleide dienst behoren tot de beste uit mijn Londense perio de”. Dr. Somer heeft zich bij het schrijven van dit imponerende boek geen ogenblik op de paden der fantasie behoeven te begeven: de werkelijkheid was romantischer dan welke roman ook. Na een historisch overzicht van de mislukkingen onzer geheime diensten tot aan het optreden van 8.1. en een korte analyse van enige der oorzaken, die tot de debacle leidden, vertelt kolonel Somer van het moeizame werk om een nieuwe dienst op te bouwen, van de tegenstand, de domheid van sommige Londense betweters, van de steun die „Pa Lidth” (minister Van Lidth de Jeude) gaf en van de prachtige figuren, die er onder de toekomstige agenten te vinden waren. Het is opvallend, met hoeveel menselijke warmte deze militair-in-hart-en-meren schrijft over zijn jongens, over hun zorgen en dapperheid, hun besef van de nabije dood en hun onverwoestbaar geloof en onverdelgbaar optimisme. Stuk voor stuk tekent hij ons deze mannen uit alle rang en alle stand met al hun hebbelijkheden, hun kleine fouten en groot idealisme. En het is of men, al lezend, deze mensen van zeer nabij leert kennen, leert bedonderen en waarderen, om wat ze waren en om wat ze deden voor de bevrijding van Nederland. „Zij waren jongens uit één stuk”, zegt de schrijver en wie, zoals wij, in één adem dit kostelijke document van vaderlandlievende zelfopoffering, van schranderheid en pienterheid, van verantwoordelijkheidsgevoel en mannelijke dapperheid heeft uitgelezen, zegt het hem van harte na. De schrijver heeft zich weten vrij te houden van te persoonlijke critiek en van pathetische verklaringen. Het is alles eenvoudig en nuchter, hier en 'aar prachtig-humoristisch van toon. Maar er schuilt achter al deze nuchtere, zakelijke woorden een wereld van moeizame arbeid inde zwaarst denkbare omstandigheden, een wereld van onversaagd voortgaan inde strijd van hersens tegen hersens. De leiding van 8.1. had een devies: „Wij geven het nooit op”. Het beste devies, dat men zich ineen oorlog op leven en dood wensen kan. Van de geest, waaraan dit devies ontsproot, is dit zeer mannelijke boek doortrokken. Maar ook van dankbaarheid jegens hen, die hun jonge leven hebben inge zet inde strijd tegen de nazi-terreur, en vooral jegens hen, die hun leven offerden, nog inde laatste weken vóór de bevrijding kwam. „Het rad van de tijd wentelt verder; stille werkers deden hun plicht, zwijgzaam en zonder enige opheft”, zo schrijft dr. Somer. „Over hun graven spreekt de stille taal van dankbaarheid van hen, die weten welk een strijd door deze jonge levens gestreden is. een worsteling tegen brute macht en ongerechtigheid. Al te licht zou vergetelheid kunnen worden gepredikt Een teken staat echter tegen de wolken van de donkere hemel geschreven: Zij sprongen inde nacht”. Wij wensen dit boek, dat een les is uit het jongste verleden en een waarschuwing voor een beanstigende toekomst, in zeer vele handen. Het is een boek, dat appelleert aan het beste dat in ons volk aanwezig is. --- Honderd-vijftig merken sigaretten De Nederlandse roker is lastig „pRAAT mü ©r niet over, mijnheer. Ongeveer 150 sigarettenmerken zijn er op het ogenblik en er komen iedere week op zijn minst nog e©n paar bij. Ik begin mij zo langzamerhand af te vragen, waar ik alles moet uitstallen en bewaren en waar ik het geld vandaan moet toveren en de bestellingen te kunnen betalen. Bij ons geldt namelijk de stelregel: boter bij de vis en dat betekent, dat ieder besteld pakje bij aflevering onmiddellijk dient te, worden afgerekend. Wij moeten dan maar afwachten of en wanneer het pakje verkocht zal worden. Neen, geef mij maar weer de tijd terug van de sigaret-op-de-bon; toen was er tenminste een goede boterham in onze branche te verdienen. Maar tegenwoordig ” Verzuchting vaneen sigarettenwinkelier QEEN opwekkend geluid van die sigarettenwinkelier. Verre van dat, ondanks het feit, dat de klanten regelmatig zijn zaak binnenstappen om één of twee pakjes te kopen. Daar gaat de klacht dan ook niet over; integendeel: de verkoop is behoorlijk, doch het zijn hoofdzakelijk de honderden guldens, die inde vorm van onverkoopbare sigaretten- en sigarenmerken inde etalage liggen, welke de winstmarge zo gering maken. • „Allemaal renteloos kapitaal, neemt u dat van mij aan,” zegt de winkelier, „want u moet niet denken, dat wij die onverkoopbare merken aan de fabrikanten kunnen teruggeven of kunnen ruilen voor andere soorten. Een enkeling doet het wel eens, doch dit gebeurt dan bij hoge uitzondering. En het ongeluk is, dat wy alle merken in voorraad moeten hebben, want kornt er een koper, die een ongebruikelijk merk wenst, dat ik niet in voorraad heb, dan kan ik hem gerust als klant afschrijven. Mijn collega, die een straatje verder woont, heeft namelijk het merk wel en daar ga je ” „Is de • sigarettenroker van tegenwoordig dan zo lastig?” vragen wij. „Mijnheer,” antwoordde hij, „daar is het eind van weg. Ondanks het feit, dat er al zoveel merken op de markt zijn, moet de gemiddelde roker onmiddellijk, wanneer er iets nieuws uitkomt, ook dat nieuw merk hebben. lets nieuws, is iets goeds, oordeelt men waarschijnlijk en floep, daar vliegen ze weg die eerste pakjes. Meestal maar voor één keertje, want bij nader inzien blijkt men de nieuwe sigaret toch niet zo te waarderen. En wij, die dat merk om „bij” te blijven, hebben moeten bestellen, zitten weer opgescheept met de voorraad. Hebt u wel eens gehoord van het gezegde: de kleren maken de sigaret?” vraagt de winkelier ons op zijn beurt. Verpakking maakt de sigaret. JsjEEN, wij hadden er niet eerder van gehoord, en de sigarettenexpert legt het ons uit: „De verpakking, dat is het beste lokmiddel. Ziet het doosje er aantrekkelijk uit, is er nog een cellophaan papiertje om, staat er „Virginia” op met liefst nog het woordje „Import", welnu, dan gaat het nieuwe merk er in als koek! Voor een enkel weekje meestal. Wjj, als sigaretten-verkopers proeven de nieuwe merken sigaretten zo goed als nooit. Wij bekijken alleen het pakje en is dit wat je noemt „show”, vooruit, daar gaat de bestelling dan weer. Het verhaal wordt eentonig ” „In welke prijsklasse verkoopt u Je rpeeste sigaretten?” „Bij mij inde zaak gaan dé pakjes van, laten wij zeggen, 60 of 70 cent het best de deur uit. En ik geloof wel, dat dit voor de meeste zaken hetzelfde is; laten wij zeggen, dat het de gemiddelde prijs is in Nederland.” „Is het sigarettenverbruik na de oorlog toegenomen?” „Oh zeker, met sprongen! Bijna iedere dame rookt tegenwoordig en vooral de jongere generatie. Maar lastig, dat ze zijn, mijnheer Typerend is wel, dat de zachte damessigaret van vóór de oorlog er grotendeels uitligt. Men en dit geldt zowel voor de mannen als vrouwen prefereert een pittige sigaret, op het scherpe af, zou ik haast zeggen.” „Maakt u eens een vergelijking tussen de periode, dat de sigaretten nog op de bon waren en tegenwoordig.” „Ik zei het u reeds, dat in die eerste periode de winst veel groter was. Men kocht toen wat er te krijgen was en zelfs de niet-rokers kwamen trouw iedere week om hun bonnetje te honoreren. Dat was pleizierig en daar voerende winkeliers wel bjj. Maar om nu te zeggen, dat de bónnenperiode gezellig was, neen, het tegengestelde is waar. Vrijdag en Zaterdag hadden wij het verschrikkelijk druk en Maandag ook nog een beetje. Maarde verdere week konden wijde winkel met een gerust hart sluiten; dan kwam toch niemand meer. Dat is nu natuurlijk anders: de hele week is er wat te doen en nu is er ook weer tijd voor het gezellige praatje inde winkel. Over Rijvers, die Zondag zo goed heeft gespeeld; over de dochter van mijnheer A, die de volgende maand gaat trouwen en ik weet niet wat. Ja, vooral de buurtzaken zijn goed op de hoogte van de familie-omstandigheden van klanten en ach, die praatjes geven een beetje fleur aan het werk.” „Hoe reageerden de winkeliers op de aangekondigde prijsverhoging voor de sigaretten?” „Het bericht kwam als een donderslag bij heldere hemel. En wij kochten en kochten maar om een voorraad te vormen, teneinde onze klanten zo lang mogelijk tegen de oude prijs te kunnen leveren. Het was een grote op luchting, toen wij naderhand vernamen, dat de verhoging alleen betrekking zou hebben op sigarettenmerken van 90 cent en hoger. Maar nu zitten wij weer met die grote voorraad.” „Wat zijn uw ervaringen inde si garenbranche?” vragen wij vervolgens. „Niet ongunstig, al blijven wij ook wat sigaren betreft met heel veel merken ritten. Ik rook daarom zelf heel dikwijls een sigaartje, maar dat kan natuurlijk nooit de bedoeling van het spel zijn. Ik heb zo het idee, dat het ras van de sigarenroker, evenals dat van de pijproker en de pruimer aan het uitsterven is. Het jonge geslacht rookt bijna uitsluitend sigaretten en dat is daarom zo jammer, omdat onze sigarenindustrie altijd op een zeer hoog peil heeft gestaan. Ook voor de sigarenmakers, die vooral inde kleinere bedrijven een massa-ontslag te gemoet gaan, geldt deze omwenteling op rookgebied als een zeer droevig verschijnsel.” --- AMSTERDAMS PODIUM Café „De Gouden Reael Overeen kroeg, genaamd „Voltooid verleden tijd" LIET CAFÉ „DE GOUDEN REAEL” bestaat nog in Amsterdam, aan de Zandhoek op het Bickerseiland. Maar voor de ruiten staan geen blauwe horren meer. En daar is geen mengelmoes van vreemdelingen, zich voor en achter en op de stoep verdringend. En geen overzees mansvolk leunt daar tegen de bruin-mahonie tapkast. Geen Duitse, Engelse, Zweedse en Russische bootlieden komen daar, en geen varensgasten die in Archangel en Liverpool al met hun tong klakken als ze denken aan Amsterdam en aan die kleine kroeg op de Zandhoek. Geen bewoners van ’t Bickerseiland, noch de vaste ploegen van de Koninklijke Stoomvaart Maatschappij, noch de losse sjouwers van de Rietlanden, of de mannen van de houtboten. En al evenmin de kerels van de Holland, de meelfabriek aan de Zoutkeetsgracht, die altijd zo’n prachtige dorst hadden. Of de werkers van het Purperhoedenveem aan de Brouwersgracht of die van het Leydse Oranjeveem op de Bickersgracht. Geen scheepsbeschieters en geen ketelbikkers J\JEE, die komen niet meer! Omdat café „De Gouden Reael” gesloten is. Nu ja gesloten! ’s Morgens is het nog een paar uur open. Voor een paar kerels, die een bak koffie komen drinken. Maar ’s middags en ’s avonds is „De Gouden Reael” gesloten. Geen klandizie meer. De eigenaar heeft een vaste baan en houdt de zaak aan omdat hij nu ja, ’t eigenlijk niet over z’n hart kan verkrijgen haar te sluiten. Omdat ze al zo oud is. Omdat ze een antiek stuk inventaris is van dit deel van Amsterdam. En omdat er, een enkele maal, nog wel eens mensen komen. Vreemdelingen uit alle vier windstreken om naar en in die beroemde kroeg te kijken. Dezelfde, waaraan de schrijver Jan Mens een roman wijdde. De roman „De Gouden Reael”, het verhaal van Griet Manshande, de jonge weduwe, die zich vergiste, toen ze zich verliefde in Jan Witte, de biljartmaker. Omdat haar dochter jonger was. En Jan Witte jonger dan Griet Manshande, de waardin uit die kroeg. gOMS dwaalt een mens daarheen. Van het Haarlemmerplein loopt hij dan via de Buiten Oranjestraat, het Viaduct, de Grote Bickerstraat en de brug naar de Zandhoek. Dat was van de week. Op de avond van volle maan. Met de vrieslucht als een donkerblauw cellofaan vlies tegen de hemel gespannen. Een harde, gure, sombere avond. Het is eenzaam onder dat viaduct. Een paar treinen komen inde verte aan, voorafgegaan door de nadering van iets als een aanzwellend onweer. Dan flitsen de verlichte wagehs voorbij. Half leeg rijn ze. En de donder trekt over. Het loopt tegen acht uur. Verlaten huizen, onbewoonbaar verklaard. Afgebroken huizen. Soms alleen een muur, ingewaterd, vergoord en al half verpuind. Inde spleten van vemen en schuren verdwijnen katten. Schurftige ratten glissen weg aan de wallekanten van het water. Tegen de gevel vaneen woonhuis leunt een kapotte kinderwagen. Water klotst kil en sinister tegen steigerpalen. Inde verte loeit de sirene vaneen brandweerauto. En dan denkt men aan de tijd, dat dit stadsdeel laaide van leven en vlamde van activiteit. Aan de dagen dat hier, op deze aarde van het oeroud Amsterdam, de Heren, de Kommandeurs (ja, met een hoofdletter, alstublieft!) der Verenigde Oostindische Kompagnie woonden en hun reaelen en stukken-van-acht verteerden. En dat die heren op trijpen pantoffels op de plavuizen voor hun deuren stonden en hun gedachten lieten uitzwerven over elk der zeven zeeën en langs alle kusten vaneen nauwelijks ontdekte en verkende planeet. Ja, dat is lang geleden en dat is een glorie die voorbij is. Voorgoed voorbij. Voorgoed: voltooid verleden tijd. QIE AVOND zie ik licht branden in „De Gouden Reael”. Er is volk in het café en ik vraag me af wat het voor mensen kunnen zitjn, die op zo’n avond samenkomen ineen zó oude en vereenzaamde kroeg als daar op het Bickerseiland. Als ik binnenga weet ik, dat ik daar niet hoor. Een besloten bijeenkomst is aan de gang. Amsterdammers, leden van de Nederlandse Reisvereniging, rijn daar bij elkaar om te luisteren naar het woord vaneen voordrachtskunstenaar, Cor van Beek, die het boek, die roman van Jan Mens, navertelt. Ik zet me op eender ruwhouten banken, en luister mee. Cor van Beek is een artist, die zeer bewogen, zeer geïnspireerd, de zeer menselijke tragedie, zich afspelend in „De Gouden Reael”, vertelt. Cor van Beek doet dat zonder show, zonder artistieke rimram. Eigenlijk heel simpel en heel gewoon. Maar hij doet het zo, dat het verhaal tot leven komt en men opnieuw wordt meegenomen, op de vleugelen der verbeelding van Jan Mens, de schrijver, en op de vleugelen van het talent van Cor van Beek, de herschepper. En men bedenkt: dit alles vond hier plaats, op dit eiland en in deze kroeg. En wat bleef er over? Sombere straten, een vereenzaamd eiland, een gure, half-gestorven Vierwindenstraat, waardoorheen letterlijk alle winden waaien en een mens de adem afsnijden. J-JET IS GOED dat er artisten zijn als Cor van Beek, die vertellen van die tijd. En het is goed, dat er andere mensen zijn, die komen luisteren. En het is ook goed, dat er in deze harde, trieste wereld dwazen gevonden worden als de eigenaar van „De Gouden Reael”, die het ding niet verkoopt op een veiling, om met dat geld een geschikt burgermanswoninkje, ergens in Zuid of West, te kopen. Maar allemaal tezamen, die dwaze eigenaar, de kunstenaar Cor van Beek en de belangstellende mensen van de N.R.V. kunnen geen millioenste deel terugvoeren van die lichtende luister van toen van toen toen hier Amsterdam leefde en werkte en toen „De Gouden Reael" een vlammend, laaiend en brandend middelpunt was van zwoegend, slovend, slavend Amsterdam. ANTHONY VAN KAMPEN ---