Letterkundige verschijningen: BOEKEN VAN HET LAND Jant Nienhuis, Strijd aan het Wad. TJitg. Van Loghum Slaterus, Arnhem. K. van der Geest, Gezegend Is het Land. TJitg. H. P. Leopold N.V., Den Haag.' j)e roman van het land heeft zijn eigen tempo, dat wat traag en vooral bedachtzaam is, gelijk de landman, van wie veeleer werk en beslissingen op lange termijn dan snelle reacties gevergd worden, bedachtzaam pleegt te zijn. En een volk, dat van nature ai niet overeen vlug levenstempo beschikt, zoals het Nederlandse, brengt allicht schrijvers voort die, wanneer ze hun inspiratie aan het leven met en op het land ontlenen, bovenbedoelde eigenschappen wel heel duidelijk ten toon spreiden. Voor het overige kan men natuurlijk niet alle „romans van het land” over één kam scheren; er is voldoende variatie in, zoals er genoeg afwisseling is inde landschappen van ons vaderland en de mensen die daar wonen. Zo is er dan ook veel verschil tussen de boeken welke we ditmaal bespreken, maar in het tempo is toch wel overeenkomst en ook vertegenwoordigen beide werken een late bloei van wat men het „naturalisme” pleegt te noemen, dat elders inde literatuur toch vrijwel heeft afgedaan. Jant Nienhuis schrijft bij voorkeur over de Groninger boeren en berioh* .-.et grote nauwkeurigheid overleven en doen van deze veelal trotse en zelfbewuste Heden in hun vruchtbaar en rijk land. Vander Geest heeft het armelijkste Drentse land tot operatie-toneel voor zijn sujetten uitgekozen en laat hen daar doelloos en vaag ronddwalen door de venen en over de heide, meer vegeterend dan levend, dicht bij de natuur in haar primitiefste vormen staande. Een Drente uit de volkomen verleden tijd overigens. allang goed of zelfs al veel te mooi vonden en niets voelden vo-or de plannen van anderen om de gewonnen kwelders door dijkaanleg, met alle grote kosten en risico daarvan, tot bouwland te maken en de strijd tussen beide groepen heeft lang geduurd; pas vlak véór het uitbreken van wereldoorlog nununer twee was het zo ver dat de dijk kon worden gelegd en voltooid is hij eerst in 1947. Nu moet men zich door deze droge opsomming niet laten afschrikken, want het is Jant Nienhuis meer te doen om de mensen dan om de zaak. Haar boek is voor alles de geschiedenis van de bewoners van dat polderland daar heel beven in Groningen, van de gezinnen van boeren en landarbeiders en van enige figuren in en om de oude hoeve Aykemaheerd in het bijzonder. Daar hebben de Terborgs vele geslachten lang gewoond en boer Eiso met zijn dochter Tbeela vormen het huishouden als omstreeks 1915 het verhaal begint „STRIJD AAN HET WAD” is in eerste aanleg een beekstaving van de wordingsgeschiedenis van de Linthorst Hon.an polder, een kunstwerk dat pas na de oorlog voltooid werd, maar waarvan de voorgeschiedenis begint omstreeks de negentiger jaren, toen de boeren, wier landen grensden aan het Wad, buitendijks land begonnen aan te winnen door het graven van greppels en het opwerpen van schoorwallen, welke de aanslibbing bevorderden. Er waren conservatieve boeren, die het zo ' met een prachtige beschrijving van bei wad QP een voorjaarsochtend, en onmiddellijk; daarna een dissonant krijgt door de dood van de boerenknecht, die yan een vermolmd trapje zo ongelukkig valt dat hij zijn nek breekt, Dan begint zich een „schuldvraag” op te dringen welke in dit boek zich ettelijke malen in andere vormen zal voordoen en men bemerkt meteen, dat er iets mis is met Aykemaheerd, dat oßder het bewind van Eiso Terborg, die meer heer dan boer is en nogal luchthartig ' van levensopvatting geleidelijk achteruit gaat. Er vaUen al dadelijk woorden (die zwaar van nppdlotsvoorspelling Zijn: „Ales verröt hier nog ’n maal” (de dialogen zijn in Gronings dialect) zegt de oude arbeider Jan Vink en inderdaad is er veel trieste aftakeling in het boek; er gaat veel goeds door misverstand en onbegrip teloor, en enige malen schiet het verhaal door de stroomversnelling vaneen catastrophe. De ruimte -ontbreekt ons om meer van dit boek te vertellen. Maar dit dan nog: Jant Nienhuis heeft een werk geschreven dat psychologisch bijna overal in zijn fijne vertakkingen verantwoord is en „sluit”, dat een overvloed van mooie en sterk beeldende beschrijvingen bevat die het Groninger land en zijn mensen voer de lezer doen leven, en dat aan het slot de indruk laat, dat men wel door veel woorden heen moest komen, maar dat dit alles toch de moeite waard is geweest omdat een wereld zich voor de lezer optsloten heeft. En dan laat men zijn verdere detailcrjtiek met vreugde rusten. V dopr het hierboven besproken boek alg een zilveren draad de liefde van sterke mensen vopr hun welige geboortestreek, in Gezegend is het Land..., bergt de titel alleen maar ironie. Men kent de woorden die behoren te volgen.,,, „waar het kind zijn moer verbrandt” en bedoeld is dan de streek der hoge venen, waar na turfafgraven vruchtbare grond bloot komt. Maar Vander Geest bedoelt het alleen maar ironiseh. Zijn boek is één lange litanie over de nood van de kleine heideboertjes, bezembinders en turfgravers in Zuidoost Drente. Hjj beschrijft deze lieden als een soort bezinksel dat na het graven van het Oranjekanaal, dwars door Drente heen, achterbleef omdat het geen fut had, elders een bestaan te zoeken. Tegen deze donkere aehtergrond rijzen enkele lichte figuren op, leden van het gezin Krikke. Maar Krikke’s vader was dan ook boer in het vette Noordoosten van Friesland, boven Dokkum. De zoon Raggert, die onmin heeft gekregen met zijn egoïstische en hatelijke vader, verzeilt inde Drentse hoek en trouwt met de doohter vaneen simpel boerengeslacht uit de Zuidoosthoek van Friesland, die een zoon heeft van Raggerts ongelukkige broer. Die zoon gaat naar Amsterdam, komt in aanraking met het opkomend socialisme en keert naar zijn geboortestreek terug om, tezamen met zijn moeder, in wie een sterk sociaal besef leeft, de voornoemde slavenhorde het bewustzijn bij te brengen dat ze recht heeft op een beter leven. Wat men in dit boek, ondanks de primitieve ppjset, ondanks alle fouten, het door elkaar haspelen van gebeurtenis- sen uit de historie der economische en seeiale ontwikkeling, ondanks de Wassermann-aohtige trucjes in het achterstevoren uitwerken van bepaalde catastrophale gebeurtenissen, dan toch wel bewondert is de strak volgehouden mineur van de stijl. Maar door zijn primitieve zwart-wit schildering waaruit behalve Wiepje geen enkel individu te voorschijn komt doch slechts massa’s verrijzen, overtuigt de schrijver niet. Integendeel: hij wekt bij de lezer een innerlijk verzet en voor het minst twijfel. Het werk is niet belééfd: het ia veeleer de boekstaving vaneen overlevering inde loop van de tijd aangedikt, geconcentreerd op enkele punten en het is tenslotte jammer dat zo veel schrijverstalent verdaan is om een goed doel voorbij te schieten. WITSEN ELIAS JANT NIENHUIS K. VAN DER GEEST --- NOG STEEDS ZIJN de geleerden het MOGSTEEDSZIJNdegeleerdenhet er niet over eens of de „Emmaüsgangers” en „Het avondmaal” wel of niet van Han van Meegeren zijn. De Belgische kunstkenner Jean de Coe» meent, dat deze werken moeten worden toegeschreven aan een zeventiende eeuwse schilder. Zijn opvatting wordt dooreen aantal experts en kunsthistorici, die beide doeken hebben onderzocht, gedeeld. Ook mevr. Van Meegeren heeft gezegd, dat zij haar man niet aan deze werken heeft zien schilderen. Kort geleden is, zij het nqg laat, in de Ver. Staten hulde gebracht aan een van de belangrijkste figuren uit de Amerikaanse letterkunde Edgar Allen Poe, ter gelegenheid van zijn honderdste sterfdag. Ondanks het feit, dat hij sukkelend was, inde schulden stalt en het hem in het léven was tegengelopen, heeft Poe „welluidende gedichten en verhalen” geschreven, die hem reeds tijdens zijn leven een zekere bekend- --- Lied van de week Bon-Overpeinzing Hoera, mijn vrouw is in haar sas, En mét haar Alle vrouwen. Het hek dat lijkt wel van de dam, Ze z\jn niet meer te hau-en. Geen wonder dat ze vrolijk zijn. Zij hebben volop reden, Want onze distributiekaart Behoort tot het verleden. Nu, mannen, laat ons eerlijk zijn, Zij hebben in die jaren Wat met die bonnen amgetobd-Ze kregen grijze haren. WIJ waren overdag er uit, Maar elke nieuwe morgen Moest moeder met haar bonnetjes Maar voor het eten zorgen. En als de bonnenlijst verscheen Dan was het helemMl wat Het leek wel of de huismoeder Dan zenuwen van staal Had. Er werd gepiekerd en gepeinsd, Geknipt en uitgerekend, En achter ieder bonnetje De waarde aangetekend. ‘t Was zoveel gram van dit en dat Op vingers af te tellen En van die grammen moest mama ’t Menu dan samenstellen. Voeg daar de zenuwkaehel bij, Die niet meer deed dan roken, Dan was het heus geen lolletje Het potje gaar te koken. En toch, zij hebben het gered, De moeders en de vrouwen, Die niet met lintjes zijn vereerd Voor al hun moedig sjouwen. En daarom, nu de bon verdwijnt, Breng ik hen graag mijn hulde Voor de manier waarop zij toen Haar zware taak vervulden. En ’k wil besluiten met de wens, Dat het haar zij gegeven, Een dergelijke zware tijd Niet nogmaals te beleven. JABSON --- AMSTERDAMS PODIUM Even rusten in de oase JJET HEVEN GONST ER, omtrent het middaguur, inde Kajverstraat. Van kantoormeisjes, die hun schrijfmachine een ogenblik ontvlucht zijn, van winkelende dames ujt de provincie en employé’s van Rijksbureaux, van schoolkinderen, daghitjes en atelierjneisjes. van Laskaren in pakkieandeftig en ebbenhout-zwarte negers uH de Soedan, van diaconessen, militairen, winkelbedienden, slenterende agenten, een groepje late touristen met Zwitserse vlaggetjes op hun linnen vesten. Dat alles vloeit als een stage getjjstroom door de Kalveratraat. Op de oevers van dip stroom staan de winkels. In die winkels al die dingen waarnaar een mens verlangt. Voor een bioscoop hangt een geverfde plaat met onstuimige, romantische letters. „De Geliefden van Verona”. Even verder, ineen etalage, rijen zich honderden paren schoenen: gewoon leer en slangenleer. En elders staan de modernste vindingen op naaimachlnegobied en twee panden verder liggen juwelen en het is een verrukking voor het oog. Zachtglanzend en koortsig-flikkerend ligt daar het gomt. Tienmaal, honderdmaal, duizendmaal loopt men er langs, langs al die winkels zonder de kleine, smalle, bescheiden zich terugtrekkende gevel te zien, dto daartussen staat. Nummer 58. Nummer 58 is een kerk. Op de gevel zit een oude, grijze, wijze, stenen papegaai. De Ingang is donker cn in die ingang is niets, dat met goud on schoenen, met lingerie en kunstfoto’s, met bontmantels en luxe klokken te maken heeft. Er is geen portier overdag noch roepend neonlicht bjj avond. Er is alleen een kleine draaideur ineen bescheiden ingang, die bijna een nis is. Dóóroni lopen de mensen voorbij. Bijna alle mensen. Hoewel die deur alle uren van de dag openstaat, DE DEUR één slag draait, blijft van het gonzend leven inde Kalverstraat niets over dan een ver geruis en gezoem; daarna is er alleen nog de stilte. Inde lange, schaduwige, smalle kerk staan hoog en blank en nobel kaarsen te branden. Hun licht huivert om de oude, bruine heiligenbeelden, Voor menig beeld staat een tuil chrysanten, een bos fleurige witte ot rosé anjers. Soms een klein toefje herfstbloemen. Uit de stuc-gewelven valt wat kunstlicht, omdat op deze grauwe herfstdag maar spaarzaam daglicht dringt door de hoge glgg-inloodramen van Gregoire en Piet van Vejzen, Vooraan, boven het altaar, gloort een klein rood licht. En ineens begint het orgej te spelen, eerst veraf, dan zeer nabij, Eerst aarzelend, timide, verlegen om heel die lege ruimte daarboven en daar bepeden te moeten vullen. Maar dan is ’t pf heel die oude, zeventiende-eeuwse schuilkerk gaat zingen, van de blauwe plavuizen op de aarde tot de uiterste grens der gewelven. Dat aangaan van het orgel, die zware, donkere golfslag van dat oude instrument, waarop een jong kapelaan aan 't spelen is, spoelt de laatste echo van de Kalveratraat uit de oren van een mens. En hp gaat zitten en ondergaat de oase. * Men behoeft piet katholiek te zijn om die oase te ondergaan. Het is een ogenblik rust bfj muziek en bloepien, bjj de oude, wijze Heiligen en de ijle mist van kaarsenrook. Bij het altaar bidt een geestelijke: voor de mensen in deze kerk, voor hep, die buiten door de Kalveratraat gaan ep voor alle andere mensen, waar ook io de wereld. Voor alle mensen, die pen beetje, moe zijn, een beetje gedesillusionneerd, een beetje ontgoocheld. Dertig, veertig mensen liggen geknield, de raeesten met gebogen hoofd. De man van de beurs, de man van het warenhuis, de conducteur van de trein die een half uur over heeft tussen twee diensten, een dame ineen kostbare persianer, een volksvrouw, die er afgetobd en grauw uitziet, winkelmeisjes, een paar studenten en een Volendapimer visser. Allen uit de Kalverstraat, die nauwelijks zes meter daar vandaan voortkolkt. Een kleine, bescheiden oase inde eerste straat van de eerste stad des lancls. Maipstreet.,,.,. hoofdstraat. Straat van begeerte en onvervulde verlangens. Straat der eenzamen en verlorenen inde woestijn der stad. Meer dan drie eeuwen gingen over die kleine, oude kerk heen, die op één na de laatste schuilkerk is van Amsterdam; een kerk waaruit aens niet mocht bljjken, dat het een kerkwas „om geen aanstoot te geven”. En genaamd naar het pakhuis, dat er voor gebouwd was: de Papegaai. De eeuwen gingen voorbij, duizenden, millloenen, honderden millioenen stroomden door de Kolverstraat en ’t kerkje, de oase, bleef behouden. Heel de dag staat de deur daar open en kan men er binnengaan. Om bij de Heiligen te de chrysanten en het huiverende licht van lange, witte kaarsen. Bij de Moeder Gods, bij het Kind in haar armen en bij al die andere dingen van de geest, die voor sommige mensen het hoogste, beste en dierbaarste is. En om 1 uur inde middag zingt dat prachtige orgel. * Men behoeft niet Katholiek te zijn om de mildheid van deze oase te ondergaan en niet Protestant om haar te verwerpen, al zal lang niet iedereen dat met mij eena zijn. Maar is het niet zó, dat het alleen belangrijk is of er water is in zo’n oase en jong groen hout en koelte? Want de woestijn is heet en dor en gruwelijk verlaten. En dorst wordt geleden op elke vierkante decimeter van die eeuwenoude heirbaan door de woestijn, die Kalverstraat heet Maar ook d&ar kan men een moment rusten. De ene reiziger zal voldoende hebben aan dat kaarslicht en de bloemen, en dat nobel gias-inlood. De ander aan het woord an de geest van dat woord. Niemand kent elkaar daar. De een komt, de ander gaat. Maar allen hebben één ding gemeen: even rusten in de oase. Om daarna hun reis door de woestijn te vervolgen, ANTHONY VAN KAMPEN. --- De Amstelbrouwerij: een der belangrijkste „bierfabrieken" van Europa Een dorado voor dorstige kelen J{ONIN6 CAJIBBIXL’S is een mystieke figuur geboren uiteen oud studentenlied maar het aantal van zijn bewonderaars is groter dan dat waarop een vorst zich ooit heeft kunnen beroemen, omdat hij de schutspatroon van het bier is. Ruim 4000 jaren voor Christus dronken de Babyloniërs al bier, dat, in „licht” en „donker”, in niet minder dan 16 soorten verkrijgbaar gesteld werd. Soms werd een deel van het loon in bier uitbetaald en de latere koning Cadea offerde er zoveel van aan de gaden, dat de voorhal van de tempel op een groot meer geleek. Omstreeks 2500 jaar vóór Christus had het nog niets van zijn populariteit ingeboet en Koning Hamurat sprak de doodstraf uit over ieder, die bier vervalste of er te hoge prijzen voor durfde vragen. Bier was lekker en men dronk het ook, omdat het water vaak onrein was en omdat men wist, dat de gevaarlijkste bacterieën in bier niet kunnen leven. Waar graan en hop met gist en water samenkomen Oqst hier te lande is het bier de volksdrank bij uitnemendheid geweest. Het werd vaak in kloosters gebrouwen, maar later hadden betrckkelijk kleine steden soms meer dan honderd brouwerijen en de accijns braeht zoveel op, dat men er de tachtigjarige oorlog van kon betalen, Nu is de accijns driemaal zo hoog als voor de wereldoorlog, maar helaas onvoldoende om onze tekorten te dekken, wat niet zozeer aan het mindere bierverbruik dan aan het duurdere oorlogvoeren is te wijten. Wg hebben gelezen, dat er voor het maken van bier vier dingen nodig zijn, namelijk graan, hop, gist en water, maar wie er geen verstand van heeft mo@t niet proberen daaruit een drinkbaar vocht te fabriceren. Om te weten hoe men bier maakt, hebben wij dezer dagen een bezoek gebracht aan dein JB7O gestichte Amstelbrouwerij, de grootste „teerfabriek” van Nederland en eender belangrijkste van Europa, welke tijdens het verleden jaar hier gehouden brouwerseongres in het brandpunt der internationale belangstelling gestaan heeft. Inde brouwerij, Wie onder de deskundige leiding van brieksgebouw vanwaar men zowel naar het IJselmeer a}s naar de Noordhollandse duinen kan kijken. Omstreeks 1700 werd iedere volwassen Nederlander getaxeerd op een bierverbruik van 2 vaten (elk van 155 liter) en kinderen onder de 8 jaar op één vat per jaar. Vóór de oorlog was het gemiddelde verbruik hier plus minus 25 liter, thans 12 è. 13 liter. De achteruitgang is veroorzaakt doer een tekort aan geld en een gemis aan de goede grondstoffen. De jeugd kende het bier niet, de borrel werd het meest gevraagd, maar er komt weer een kentering, want het bier is ten slotte de drank van alle tijden. Kleinere brouwerijen worden Inde grotere opgenomen, maar er is onder de ongeveer 45 hier te lande nog bestaandeeen algemeen begrip voor gemeenschappelijke belangen. De grote brouwerijen fungeren tevens als geldschieters met overdracht en weer in gebruik geven van inventaris aan kasteleins, die bedrijfskapitaal nodig hebben. Op een glaasje bier meer of minder wordt in ’n brouwerij niet gekeken, hoewel het vrije gebruik is afgeschaft wat meer nodig bleek om het personeel dan om ’t bier te sparen. Al zijn wij, Hollanders, na de oorlog nog niet zó verzot op het bier als de Zwitsers en de Denen, er is toch een steeds grotere omzet, omdat algemeen geconstateerd wordt, dat er weer prima grondstoffen zijn en dat het bier weer best ij. Foto linkst Het brouwhuis van de Amstel Brouwerij. --- Cultureel Nieuws heid verschaft hebben. Hij is echter nimmer algemeen geëerd en materieel succes is hem nooit te beurt gevallen. Ter ere van Poe zullen zijn markante gelaatstrekken worden afgebeeld op nieuwe drie cents postzegels. Bovendien wordt inde bibliotheek van het Congres te Washington een tentoonstelling gehouden van ongeveer zeventig werken, manuscripten en composities, die een beeld geven van zijn leven. Reeds nu worden er in Italië maatregelen getroffen ter voorbereiding van de vijfhonderdste herdenking van de geboortedag van Leonardo da Vinei in 1952. Er zal o.a. een „wetenschappelijke tentoonstelling” worden gehouden, bedoeld als eerbetoon der moderne beschaving aan kaar grote voorloper. Op deze tentoonstelling zullen werken te zien zijn van honderd van ’s werelds grootste kunstenaars, die door Leonardo geïnspireerd werden, * {JIT FRANKRIJK komt het bericht, dat de beroemde letterkundige André Gide voor de eerste maal gebruik heeft gemaakt van de radio als uitdrukkingsmiddel. De Franse radio ig begonnen met een serie van 34 gesprekken met André Gide, bijeengebracht door Jean Amrouche. De gesprekken omvatten de gehele carrière van de schrijver. Uitzendingen op Maandag-, Donderdag- en Vrijdagavond om 10 uur op 247,3 meter. Franklin komt— Dit korte zinnetje, door de radio op 7 November 1942 uitgezonden, was voor de illegalen in Algiers het teken, dat de geallieerden de volgende dag in Noord-Afrika zouden landen. Het is pok de titel vaneen film, die pp het ogenblik te Parijs wordt gemaakt van het complot, dat aan deze landing voorafging. De Franse nationale munt heeft een medaille laten slaan met de beeltenis van Balzac. * TN BOLSWARD is Vrijdag de Friese * boekenweek geopend. Er is een prijsvraag aan verbonden en er wordt een novelle „Trou” als geschenk aangeboden. De oud-toneelspeier en voordrachtkunstenaar Jacques Reule te Den Haag wordt 17 November 70 jaar. De tentoonstelling „Ujt de sehatkamers der middeleeuwen” is door 67.873 mensen bezocht. --- Oproep van de Henriette Roland Holst Stichting Op 24 December hoopt Henriette Roland Holst haar tachtigste verjaardag te vieren. Deze dag zal op haar uitdrukkelijke wens niet gevierd worden. Doch toen vrienden en vereerders te kennen gaven tooh op de een of andere wijze iets te laten blijken van deze vriendschap en verering, heeft de dichteies gezegd. „Als er dan toch iets moet gebeuren, organiseer dan iets blijvends voor de jeugd”. Deze wens heeft tot gevolg gehad dat een Henriette Roland Holst Stich- I?Bt.levea is Beroepen, waarvan het doel m de eerste plaats is een grondkapitaal bijeen te brengen voor aankoop en beheer vaneen gebouw met terreinen, waar kinderen van alle gezindten ontspanning kunnen vinden en waar tevens in samenwerking met daartoe bevoegde instanties, gelegenheid zal worden geboden tot vorming van jeugdleiders. Het streven van de Stichting zal gekarakteriseerd worden door de- woorden, die als levens devies van Henriette Roland Holst mogen gelden: „Verantwoordelijkheid van allen voor alles”. Er ir een bestuur gevormd, een werkcomité, waarin o.a. zitting hebben Ir. J. W. Albarda, prof, dr W Banning, ds. J. J, Buskes, prof dr J. H. C. Creyghton S. J. en H. M. van Randwijk. Gelden voor dit doel kunnen worden gestort op gironummer 542151 van de Kenriëtte Roland Holst Stichting of per postwissel, een en ander op het adres van de Stichting bij notaris E. Bennipk Bolt, Keizersgracht 622, Amsterdam. ---