Ds. Bakker over den Klassenstrijd. X d het tweede deel van ds. S. K. Bakker's behandeling van den klassenstrijd voor de cursusvergadering der Zwolsche afdeeling der S. D. A. P. herinnerde spr. aan hetgeen hij in het eerste deel daarvan had betoogd, n .1. dat er klassen waren, dat er een klassenstrijd was, waarvan het doel vas het socialisme in te voeren. Hedenavond zouden de wapens van den klassenstrijd, de taktiek de resultaten, invloed van strijd op strijders, gevaren van een overwinning in den strijd, ter sprake komen. Nu vervolgende, zette spr., — zooals de heer Wiinkoop het debat van den vorigen cursusavond had gewenscht, wijl hij daarin de groote oorzaak zag van het feit, dat de arbeider nooit genoegen kon nemen met de tegenwoordige productie-wijze, — voor zijn hoorders het begrip „meerwaarde 'van de arbeidskracht boven de koopsom daarvan, het loon", uiteen. Hierbij wees spr. op den tendenz 'van het kapitalisme de meer-waarde zoo -root mogelijk te maken door den levensstandaard ie verhoogen. Dit de botsing van die beide tendenzen ontstaat de klassenstrijd. Het proletariaat, dat het scheppen van meer-waarde onmogelijk wil maken, voert daarmee een rechtvaardigen strijd, zij strijdt voor het socialisme, en als er iets rechtvaardig is, zei spr., dan was t wel het socialisme, dat zal mogelijk maken, dat de ai beider zal krijgen wat hij voortbrengt. Of dat socialisme spoedig komen zou, kon spr., Öie geen profeet was, niet zeggen. Hij was op dit punt zelfs twijfelziek. Hij hoopte, dat het spoedig kwam, hoe eerder hoe beter, maar hij vreesde ook, dat het nia zoo spoedig zou zijn. De ondervinding had geleerd, dat een nieuwe klasse eerst dan de overwinning behaalt, als ze moreel en intelleotueel de heerschende klasse te boven is. Er waren nog maar weinig teekenen, dat de bourgeoisie in verval raakte, zij had zich nog aiet overleefd. Wel kon spr. zeggen, dat de gouden tijd van de bourgeoisie voorbij was. Maar handel, nijverheid en wetenschap doen duidelijk zien, wat de bourgeoisie nog kan. Spr. uitte er zijn bewondering voor. Het was knap, het was geweldig. Men kon dus wel zeggen, dat de tegenstander met een enorme economische macht is uitgerukt; daarbij steunde hij ook op de macht van justitie, politie, leger, op de kath. kerk met al haar macht, op een groot deel van de prot. kerk en op een groot deel van de arbeidersklasse, dat nog slaapt. En daartegenover was het socialisme nog maar zwak, stond als een David tegenover een Goliath en had niet zoo'n mooi middel om den vijand met éen slag te vellen. Voor spr. stond do zegepraal van het socialisme vast, eens zou het als een gouden glorie aan de kim verschijnen, maar men moest zijn kracht niet overschatten, den tegenstander niet onderschatten. Zou het stap voor stap gaan op den weg daarheen, door het telkens afdwingen van hervormingen? Of zou het ineens, in een revolutie gaan ? Spr. wist het niet, vermoedde wel, dat de arbeidende klasse het liefst rustig voort zou willen gaan. Vele kleine concessies van den tegenstander, vele overwinningen hadden ▼oor den arbeider groote waarde. Maar de arbeidersklasse moest zich wapenen op alle gebeurlijkheden en zich innerlijk zoo sterk mogelijk maken. Welke wapens zij in den strijd zal voeren, wordt door de tegenstanders bepaald. Dit was een groot voordeel voor de arb. klasse, zij had de macht van het getal. In organisatie van. dit getal, in de vakbeweging vindt het proletariaat een eerste krachtig wapen. Verder schetste spr. de noodzakelijkheid van de verovering van de politieke macht in den ataat, door de uitbreiding van het kiesrecht. Hij wees ook op de directe voordeèlen, die de parlementaire en de gemeentelijke politieke actie de arbeidersklasse brengen kan. Economische en politieke actie moesten elkander steunen, en achter beide moest de groote drijfveer, het verkrijgen van het socialisme staan. Dat komend socialisme moest ook bij voorbaat reeds zooveel mogelijk in de wet worden vastgelegd. Was de overwinning eenmaal bevochten, dan zou de pas verslagen klasse een tijdlang door een dictatuur van het proletariaat worden gedwongen ** den nieuwen stand van zaken te aanvaarden. In' den strijd moesten die moreele en intellectueele eigenschappen door het proletariaat worden verworven, welke het in staat zouden stellen zoo goed en zoo krachtig mogelijk de nieuwe maatschappij te stichten. Van de middelen, die den strijd mogelijk zouden maken, noemde spr. de coöperatie, die de ammunitie (het geld) levert. m 1 et , de genoemde wapens en met dit Stn ^ nog niet gewonnen kunnen worden, als de moed ontbreekt, als men niet weet wat men wil en waarom men dat wil. Intellecworden krachten moete n versterkt worden, ook bewust, men mag dit niet aan den invloed van den strijd alleen overlaten? ° 7 1 ® opzichten, zei spr. aan 't slot, moeten ^ e tegenstanders overtroffen worden. Onkreul -harp trouw en eerlijkheid is plicht tegenovï de ee Tone neen ^ de 1 j a £ °"' h w liebben en met open vizier hem t^ÏTtXn! De ^ef? WijnÏJrp ng tó ge A aCh t t0n , wiSSe !i ng -debat kwam, wilde een enl-p] ® r( ^ am > die in het feit, dat hij hier optrad h £T\ Z ,f ggen °7 er voornGmen o a * had daartoo het i, debat t™, van gedachten wisselden over „klassemoraal". ^nfrnnArQT C/->TV»TYii rrci tvinaninrrnn A r>r\r* rlon n PPT Tegenover sommige meeningen, door den heer Bakker hedenavond geuit, wilde spr. nu niet zoozeer zetten zijn persoonlijke meening als wel die van het Marxisme. Spr. wees dan eerst op het feit, dat de heer Bakker, al had hij het nog zoo stellig ontkent, profeet was en wel op het punt van de zekerheid van de komst van het socialisme, zooals alle sociaaldemocraten het zijn, wat maar goed is ook, omdat dit hun kracht is. Naar spr.'s meening had de heer Bakker, die zoo stellig weet, dat het socialisme komen zal, dan ook de kracht van de bourgeoisie wat te zeer overschat, die van het proletariaat onderschat. Spr. was er daarentegen van overtuigd, dat de bourgeoisie zich op alle punten overleefd heeft, en hij gatier enkele voorbeelden van. Zoo was dat bijv. z. i. te merken in de nijverheid, waaide bourgeoioie zijn macht ontfutselt aan het intellect en de arbeidskracht van het proletariaat. Wel niet in ons land, daar was het kapitalisme nog onbenulliger, daar kon ze nog niet eens het proletariaat uitbuiten, het zijn macht ontfutselen. Nu hoefde men. naar spr.'s meening, de kracht van de bourgeoisie ook niet te overschatten, maar men moest dan vooral haar staatsmacht op het oog hebben. Wat de economische macht der bourgeoisie betreft, merkte spr. op, deze verdwijnt reeds met den dag, oijv. al heel snel door de crisissen en gaat over op het proletariaat. Het respect der arb. klasse moest zich daarom dan ook richten, niet op de ondergaaude econ. macht van de bourgeoisie, maar op de wassende van het proletariaat. In zijn uiting over den steun aan de bourgeoisie verleend door de kath. kerk, kon de debater den spr: niet volgen. Als de spr.' enkele uitzonderingen bij de prot. kerk liet gelden, dan moest hij het ook bij de kath. kerk doen. Van beide godsdiensten ijveren er enkelen voor het socialisme, maar van beide nog maar zoo weinig, dat men wel mocht generaliseeren en spreken van de heeie kath. en de heele prot. kerk. Van dat overschatten der bourgeoisie achtte debater ook het gevolg, dat velen der arb. klasse slapende bleven. Deze meeningen van den heer Bakker qualificeerde debater als revisionistische meeningen, die hij schadelijk achtte voor de spoedige komst van het socialisme. Intusschen maakt debater duidelijk, dat al bestrijdt hij nu vele meeningen van den heer Bakker en al tracht hij zijn meeningen scherp en klaar daartegenover te stellen, hij toch ook op vele ,'junten het eens is met spr., wat tevens ook zijn oieening is over de verhouding van revisionisme toe Marxisme. Beide groepen kunnen best eensgezind samenwerken. Spr., zijn debat vervolgende, waarschuwt ook tegen onderschatting van de macht van het proletariaat en toont in dit verband aan, dat bijv. de heer Bakker, toen hij het georganiseerd proletariaat in Duitschland „eenigen" invloed toekende, de kracht der partij daar zeer onderschatte. Het belang van een juiste schatting van de kracht van de partij is volgens spr. evident, als men den invloed en de kracht van de Duitsche partij op de partijen in andere landen kent. Spr. zou evenals de lieer Bakker een vreedzame oplossing van den klassenstrijd wenschen, maar juist Duitschland deed zien, dat dit niet mogelijk zal zijn. De klassenstrijd is daar zeer scherp, maar wordt nog veel feller, en als dat ingezien wordt, dan zal men ook den invloed zien, die dit hebben kan op het Hollandsche proletariaat. Nog doet spr. uitkomen, dat de bourgeoisie tegenover het proletariaat zich het bangst toont, als dit met het groote ideëele en materieele doel van het socialisme, de machtsverovering, aankomt. Dit was z. i. niet genoeg door den heer Bakker op den voorgrond gezet. De grootere macht in 't algemeen te veroveren, moest het naaste doel zijn en voorop staan, meer dan de verovering van enkele verbeteringen in bestaansvoorwaarden. Het allermeest noodzakelijke, juist in Nederland, achtte spr. den strijd voor het kiesrecht. En juist op dit punt gaat de bourgeoisie zoo achteruit. Spreker beweert, dat de gansche bourgeoisie zich hoe langer hoe meer kant tegen algemeen kiesrecht. Die enkelen van de bourgoisie, die het algemeen kiesrecht voorstaan, voeren een farce op. Dit blijkt als men ziet, dat zij er toch niet voor strijden. (De vergadering wordt ongeduldig bij den wijdloopigheid van den heer Wijnkoop. De Voorzitter wil met het oog daarop den heer Wijnkoop het woord ontnemen. Heftig protest van den heer Wijnkoop. De meerderheid der vergadering beslist, dat de heer Wijnkoop nog enkele momenten mag spreken. De vergadering wordt rumoerig.) Het proletariaat had nu, vervolgde spr., geen'macht om positief werk in het parlement te doen. Enkele goede wetten, die er zijn, worden niet uitgevoerd. Volgens den heer Bakker was het doel van de arbeiders nu het socialisme vast te leggen in de wet. Dat ontkende spr. Dat ging niet tijdens het kapitalisme. Het proletariaat had nu op het oogenblik niet de geringste macht in 't parlement. De macht berustte bij de organisatie. (De hamer van den voorzitter valt. De heer Wijnkoop zegt, dat hij door zal spreken tot hij klaar is. Protesten uit de vergadering. Ruzie en gevloek achter in de zaal. De hh. Wijnkoop en Sneevliet wisselen ook eenige scherpe woorden). Nog krijgt debater de gelegenheid om te zeggen dat nooit een arbeider in den strijd onkreukbare trouw tegenover den tegenstander zou toonen. Dat was te mal. De werkelijkheid was anders dan de persoonlijke meening van den heer Bakker. Het strijdend proletariaat was onkreukbaar trouw aan zijn partijgenooten, maar juist daarom moest het 't zelfde doen tegenover den vijand wat de vijand deed tegenover het proletariaat. (Applaus. Ruzie. De heer Sneevliet houdt een kleine speech, waarin hij betoogt, dat men zich te onderwerpen heeft aan zyn wil als voorzitter en aan de Zwolsche gewoonte om vergaderingen vóór 11 uur te doen eindigen). De heer Sneevliet vraagt deD heer Bakker nog of hij op 't oogenblik ziet verscherping dan wel verslapping van deD klassestrijd, en nog enkele vragen meer. De heer Bakker nu repliceerende zei o. m., dat hij meende, dat het met de kath. kerk anders stond tegenover het socialisme dan met de prot. kerk. Zij had zich namelijk officieel daartegen uitgesproken, de prot. kerk als zoodanig niet. Dat de bourgeoise den materieelen strijd voor een cent meer en een uur minder, zoo gevaarlijk achtte, had spr. niet gezegd. Wel dat de bourgeoisie niet begrijpt welk belang het proletariaat daaraan hecht. Over het verwijt, dat hij de krachten van het proletariaat had onderschat en van dc bourgeoisie overschat, merkt spr. op, dat hij de macht van het proletariaat in Duitschland niet zoo hoog kon schatten, als hij bijv. bedacht, dat de knappe Bülow nog uitzonderingswetten mogelijk achtte en bijv. politieke rechten zelfs hier en daar verkleind werden. En in Rusland heeft de gedegenereerde bourgeoisie toch maar de revolutionaire beweging den kop ingedrukt. En dan toonde z.i. het kapitalisme, als het 't proletariaat uitbuitte, toch maar de kracht en de handigheid om dat te doen. Den heer Sneevliet antwoordde spr. nog en passant, dat hij geloofde, dat de klassenstrijd zich verscherpt, juist onder den druk van de reactie. Wat de opmerking over de klassemoraal betreft zeicle spr., dat hij niet, zooals de heer Wijnkoop schijnt te veronderstellen, wilde dat een arbeider onkreukbaar trouw aan zijn tegenstander zou zijn, maar wel dat men den strijd eerlijk en met eerlijke middelen zou voeren. Naar spr.'s persoonlijke opinie voelde de arbeidersklasse ook niet, wat de heer Wijnkoop opperde, maar wel, dat de weg voor hem rechtuit gaat en door strijd heen en die strijd zal volkomen eerlijk en zuiver gestreden worden. Dit werd nog door den heer Ten Hoor met een voorbeeld ontkend en ook door den heer Sneevliet, die in zijn slotwoord zeide, dat men bij den strijd, die gevoerd zal worden -geen bliksem" zal geven om de overweging, hoe de ethisch denkende burgerklasse daarover denkt. Daarop werd door den heer Bakker geantwoord, dat hij in moeilijke gevallen hoopte de kracht te hebben om eerlijk te blijven. Dat zal z. i. zuiver gevoeld worden door de menschen, onverschillig of ze zullen zijn proletariërs of bourgeois. „Da's ' d gedwongen belofte!" roept de heer Wijnkoop luid enkele malen boven alle rumoer, waarin de vergadering nu verloopt, uit. Zoo eindigde deze cursusavond, deze leergang tot stichting en leering belegd. De menschen zettenrluid op trappen en in gangen van de Harmonie het debat voort. Ze waren heftig verde# geraakt. Achter hen aan daalden spreker en debater, samen nog wat kalm nakeuvelend, de trappen af. [Misschien ter afleiding in den strijd, die zich ook nu weder in vrij sterke mate deed gevoelen, — de golven sloegen hoog — werd ons blad nog eens door den Voorzitter ter sprake gebracht. De noot bij 't vorig verslag gevoegd gaf er aanleiding toe. De redactieleden waren niet vrij en zouden, volgens hem, zeker aan den dijk worden gezet als zij de zaak der arbeiders nit volle overtuiging wilden dienen, enz. enz. — natuurlijk op de wijze zooals de Voorzitter dat woord „dienen'' opvat. De juistheid van deze opvatting op zichzelf — wij laten den vorm daar — zal zeker door geen onzer, wij mogen wel zeggen door geen journalist die zichzelf respecteert, worden bestreden. Ieder dient uit volle overtuiging de zaak die hij voorstaat, maar over de wijze waarop bestaat verschil. Men dient 't algemeen belang o. i. beter door te trachten aan iedere partij recht te doen dan door één partij naar den mond te praten. Onze opmerking sloeg eenvoudig op den dwang dien een deel der S. D. A. P. wil uitoefenen en die beletten zal dat andere partijgenooten naai' volle overtuiging hun meening doen hooren. Wij hebben, op 't verschil wijzende dat in de S. D. P. is ontstaan, gezegd, dat de afdeeling Zwolle „al even verdeeld bleek te zijn als de rest van de partij." Dat een partij, ook al is er op een of ander onderdeel verdeeldheid, toch één kan zijn — zooals de Voorzitter gisteren deed opmerken — willen wij gaarne toegeven, hoewel, naar 'tons voorkomt, een weinigje consideratie voor elkanders opvattingen, als zij slechts een onderdeel raken, een beetje minder verkettering, dan wel mocht worden verwacht. Hoe het hiermede bij toongevende leden der partij is gesteld, bleek uit het vóór en tegen dat wij getrouwelijk onder de aandacht onzer lezers hebben gebracht. Red.] --- INGEZONDEN. De nachtarbeid in het Bakkersbedrijf. Aan de Redactie. Op het schrijven van den bakkerspatroon in uw nummer van 16 Januari zouden wij wel graag enkele kantteekeuingen willen maken. In de eerste plaats zegt de schrijver dat onze bezwaren slechts betreffen een voorontwerp, hetwelk zeker nog veel veranderingen zal ondergaan, en dat dus onze argumenten wel op een heel los voetstuk staan. Het spreekt wel van zelf, dat onze bestrijding zich alleen kon richten tegen devoorloopige regeling, die door den Minister is ontworpen, en de publicatie van dit voorontwerp heeft juist dit nut gehad, dat daardoor van verschillende kanten bezwaren kunnen worden ingebracht. Wanneer men dit nu doet, dan gaat het niet aan dat een ander zegt: „Gij kunt uw bezwaren wel achterwege laten, want het betreft immers slechts een voorontwerp." Het is ons bovendien volstrekt niet duidelijk waarom onze argumenten op een zeer los voetstuk staan, aangezien onze brochure slechts een voorontwerp bespreekt. Natuurlijk hebben wij bij onze bewijsvoering altijd de eventueele regeling voor oogen gehad, maar dit doet toch niets af aan de meer of mindere stevigheid van onze argumenten. Wat zouden de voorstanders van des Ministers voorloopige regeling er wel van zeggen wanneer men hun toevoegde: Uw verdediging van die regeling staat op een zeer los voetstuk, want wat gij in bescherming neemt is niets anders dan een voorontwerp hetwelk zeker nog wel sterk zal worden gewijzigd: De schrijver haalt uit ons voorwoord aan, dat volgens onze mededeeling ook anderen in het bakkersbedrijf ons inzicht deelen. Hier heeft de schrijver verkeerd gelezen of verkeerd aangehaald. Door ons was nl. geschreven: „door anderen in het bakkers-grootbedrijf" en daarom is die opmerking van den schrijver, dat van de 10.000 bakkerspatroons in ons land zeker 9 / 10 het met ons oneens zijn, volmaakt overbodig. Dat onze meening door zeer vele patroons niet wordt gedeeld, was ons zeker niet onbekend en het tegendeel is door on dan ook niet beweerd. De schrijver merkt in het voorbijgaan op, da: afschaffing van nachtarbeid niet door het stelsel van wisselploegen wordt verkregen. Ook dit kunnen wij hem gereedelijk toegeven wanneer men tenminste onder nachtarbeid wil verstaan: allen arbeid 's nachts, maar wel wordt natuurlij k afschaffing van nachtarbeid door wisselploegen verkregen, wanneer men onder nachtarbeid dei: continueelen nachtarbeid verstaat. Deze opmerking van ons lijkt geheel overbodig, maar is dat toch niet. Afschaffing van nachtarbeid is in den laatster, tijd geworden een leus van dubbelzinnigenklank. Wanneer men daarover spreekt moet men er bij zeggen wat men er onder verstaat, hetzij afschaffing van werken 's nachts, ook al geschiedt dat eens in de twee of drie weken, hetzij afschaffing van het voortdurend alle nachten werken door denzelfden arbeider. Tegenwoordig is het zeer gebruikelijk om onder afschaffing van nachtarbeid te verstaan de opruiming van allen nachtarbeid, al geschiedt dit ook met twee of drie wisselploegen. Men heeft in den laatsten tijd aan deze leus die strekking gegeven omdat men thans ook te velde wil trekken tegen den nachtarbeid met wisselploegen in broodfabrieken en dat wel op grond van het concurrentiebezwaar. Maar oorspronkelijk beduidde de eisch: afschaffing van nachtarbeid alleen, dat men zich verzette tegen het 300 nachten per jaar werken van denzelfden man. en alle bezwaren die men tegen nachtarbeid aanvoerde golden alleen zoodanigen continueelen nachtarbeid. De schrijver beweert, dat het „kleinbedrijf" geen wisselploegen zou kunnen invoeren. Een dergelijke algemeene uitspraak lijkt ons niet wel houdbaar. Naar onze meening moet, gelijk wij in onze brochure ook deden, niet worden onderscheiden tusschen „het kleinbedrijf" en -het grootbedrijf', maar moet men naast elkaaar stellen de velerlei verschillende bedrijfsvormen in dc bakkerij. Ons dunkt, de schrijver die zelf bakkerspatroon is, zal toch zeker ook wel weten en ons toegeven, dat de grenzen tusschen „het kleinbedrijf" en „het grootbedrijf" zeer vaag en vlottend zjjn. Wanneer men zegt, dat het kleinbedrijf geen wisselploegen kan invoeren, dan is dit alleen juist wanneer men daarbij denkt aan dé kleinste bakkerijen, waarvoor ook wij de mogelijkheid van dadelijke invoering der wisselploegen ontkenden, en het was voer deze dat wij Staatshulp vroegen. Het gaat dus niet aan te zeggen, dat wij de bezwaren van het grootbedrijf overbrengen op het kleinbedrijf, want wij wenschteu de last van wisselploegen voorloopt alleen op die kleinere ondernemingen te laden, die thans reeds deze last zouden kunnen dragen, en wij verklaarden dat de kleinste ondernemingen eerst dan hiertoe verplicht zouden moeten worden, wanneer zij na verloop van tijd tot de nakoming van die verplichting in staat zouden zijn. (Zie bladz. 45 van onze brochure).De schrijver vraagt of het zoo vreemd is dal de kleinere patroons op grond van hun belaug dit voorontwerp toejuichen, terwijl wij op grond van ons belang dit voorontwerp bestrijden. Wij vinden dit verschijnsel volstrekt niet vreemd, maar wij wezen er alleen op, omdat liet zoo teekenend is en omdat daaruit blijkt dat dit voorontwerp voordeel brengt voor de kleine bakkerijen, welk voordeel gelegen is in nadeel voor het grootbedrijf. Dit voor en nadeel zou zijn gelegen in de al of niet mogelijkheid der levering van het eerste versche brood des morgens om 8 uur. Maar hierbij merkt de schrijver weer op, dat onze bezwaren slechts een voorontwerp betreffen en dat dc Minister er sterk aan denkt, ter ondervanging van dit bezwaar, het aanvangsuur later te stellen. Het verheugt ons dit gerucht, omtrent des Ministers voornemen door den schrijver bevestigd te zien, doch uit dit voornemen blijkt dan wel dat de critiek op een voorontwerp zeer nuttig kan zijn en het dus volstrekt niet overbodig is, ook tegen een voorloopig ontworpen regeling reeds bedenkingen in te brengen. Wat de vergelijking van loon in grootbedrijf en kleinbedrijf aangaat, zegt de schrijver dat ook in andere takken van nijverheid de loonen in het kleinbedrijf laag zijn en zelfs lager dan in de bakkerij. Dit moge op zichzelf waar zijn, maar het neemt dan toch niet weg en het bevestigt zelfs, dat voor den arbeider de arbeidsvoorwaarden, wat de geldelijke zijde aangaat, beter zijn in het grootbedrijf dau in het kleinbedrijf, gelijk door ons werd staande gehouden. Wij voegen hieraan toe, dat men niet alleen aan de loonen, maar ook aan de andere arbeidsvoorwaarden, b.v. internaat en arbeidsduur, moet denken. En wij zouden toch dezen patroon wel willen vragen of hij dit internaat toejuicht en de bestendiging daarvan zou durven aanbevelen, en wij zouden hem ook wel willen vragen in welke andere takken van nijver- heid het kleinbedrijf nog zoo iets als het internaat kent. Onze roerende eenstemmigheid met het Internationaal Congres van Bakkersgezellen wordt door den schrijver slechts bij wijze van veronderstelling afgeleid uit wat wij daarover schreven. Het was er ons alleen om te doen te laten uitkomen, dat die bakkersgezellen hun actie richten tegen den continueelen nachtarbeid en dus scherper onderscheiden dan menigeen bij ons tegenwoordig doet. Wij achtten het de moeite waard te doen zien, dat volgens dezan eisch der arbeiders de irbeidsregeling in het bal;kers-grootbedrijf niet roept om hervorming. van ons bezwaar, dat door de regeling van het voorontwerp liet wi keldeuiet in de zeer kleine zaken sterk zal toenemen ten koste van het ventdebiet, van dit bezwaar maakt de schrijver zich wel wat heel gemakkelijk af door hier plotseling de hygienische zijde in zeer sterke kleuren op den voorgrond te stellen en dit vent-debiet als voor de volksgezondheid buitengewoon gevaarlijk af te schilderen. Wij zullen hem op dezen weg niet volgen, doch zouden alleen wel willen vragen of dit argument niet een heel klein beetje pour le besoin de la cause er bij is gehaald. Tegenover onze vermelding van het feit, dat het kleinbedrijf zich zeer wel tegenover het grootbedrijf heeft weten te handhaven, stelt deze bakkerspatroon, dat deze en gene zijner collega's wel eens den strijd heeft moeten opgeven. Dit geval zal zich zeker wel eens hebben voorgedaan, gelijk het zich overal voordoet in alle landen en in alle takken van nijverheid, waar het grootbedrijf zich ontwikkelt. Doch dit staat zeker wel vast: wanneer inderdaad het grootbedrijf aan het kleinbedrijf een zoo moordende concurrentie aandeed als wel beweerd wordt, wanneer werkelijk het grootbedrijf zoo verbazend sterk stond en het kleinbedrijf zoo ijselijk zwak, dan zou zeker niet deze schrijver hebben kunnen zeggen,