Hoe Willem Kloos candidaat in de letteren werd Op een Juni- (of Juli-) dag in 1884 „Het was op een Juni- (of Juli)-dag van het jaar 1884, toen ik candidaats deed voor de klassieke letteren. Ik had in het geheel geen college geloopen. Aileen had ik in het najaar van 1879 mijn 200 pop betaald met het doel al die akademisehe lessen, die ik noodig had, te volgen en ik ging dan ook zitien onder het gehoor van prof. S. A. Naber, den hóogleeraar van het Grieksch, die Homerus behandelde. iVol verwachting iets interessants te hooren, luisterde ik aandachtig. Maar hij sprak in het Latijn en dit verstond ik, ook bij het alleraandachtigste luisteren, hoogstens maar voor driekwart. Want ik, die op de 5-jarige H .B.S. was geweest en daar in 1877 Toor het eindexamen slaagde, had dus géén-gymnasium afgelóopen en had yan. '77—'79 door wat lessen en privaatstudie mij in staat moeten stellen em. admissie te doen voor de universiteit. En ik was dus niet zoo familiair met het verstaan van gesproken Latijn kunnen worden, als een gymnasiast langzamerhand worden kan. En daar de inhoud van Naber's Latijn-spreken imij ook maar matig interesseerde — hij had het over niets dan grammatische subtiliteiten, kwam ik na een drie maanden niet meer op zijn colleges terug. En de colleges der anderen, die van Karsten en Bellaer Sprayt, bevielen mij evenmin en die heb ik dus in dien tijd van Sept. '79— Januari '80 slechts zeer sporadisch bezocht. En om tot de eigenlijke zaak te komen, op dat van Pierson ben ik Dooit geweest, omdat het zijne, de aesthetica, een bijvak was. Zoo kwam ik sinds begin '80 niet meer op de akademie terug Een zekere Jacques Perk Ik beschouwde die 200 gulden als Weggegooid geld en ging van '80—'83 voor mijzelf werken in allerlei dingen, waar ik op dat oogenblik meer pleizier. in had. Maar in 1883 kreeg ik het idee: ik moet toch eindelijk eens candidaats doen; ik leende dictaten, •werkte eén jaar lang hard voor mijzelf en in den zomer van '84 gaf ik mij op voor het examen. Ik vroeg toen belet bij Naber, om t-entamen aan te vragen. Maar hij antwoordde mij, toen ik bij hem kwam: ,,Meneer Kloos, jongelui die bij mij geen college hebben willen, loopen, neem ik ook geen tentamen af''. En hij voegde er bij: „Mijn opinie is, dat de tegenwoordige jongelui, zooals u, zich teveel van zichzelf verheelden; ik heb wel eens Vernomen, dat u een stukje hebt geschreven over een vriend van u, een zekeren Jacques Perk, en daar is u opgetreden op een wijze, of u alleen olies wist: dus nu moet u verder ook maar bewijzen, dat u heelemaal, buiten eenige hulp van anderen, op uw eigen been en kunt staan." Daar zat ik, ik kon weer weggaan en ging naar prof. Spruyt, dien ik hoogachtte door mijn lektuur van zijn „Geschiedenis van de leer der aan geboren Begrippen". En die ketste mij af met een soortgelijke onvriendelijke pedanterie als Naber had gedaan. Maar ik gaf natuurlijk den moed niet op en besloot geen tentamina bij de overige professoren aan te vragen, dus óók niet bij Pierson. Ik deed examen en werd ontzettend genegerd, vooral door Naber. In het begin gaf ik hem goede antwoorden, want ik had een jaar lang hard en degelijk gewerkt op mijn kamer, zooals ik reeds zei. Maar dit stelde Naber blijkbaar teleur. En dus ging hij opeens de gewone manier der examinatoren, om korte vragen te doen, verlaten en hield een lange Latijnsche speech, waarvan ik volstrekt niet begreep, waar ze op uitloopen moest, want ze was vol onnoodige geleerdheid met Grieksche en Latijnsche aanhalingen, die niets ter zake deden. Ik keek, in mijn verlegenheid, de tafel rond, naar de koppen der andere professoren. Bellaer Spruyt zat achter zijn hand spottend te glimlachen: Karsten, een goed mensch, keek somber-ernstig vóór zich, alsof hij Naber's handelwijs niet goedkeurde, en toen ik ten slotte naar Pierson keek, zag ik dat deze bedenkelijk met zijn hoofd van neen schudde, alsof hij dacht: ,,Het gaat niet aan om een jongmensch, dat zijn dingen toch wel heeft blijken te weten, zóó te treiteren". En toen hij mijn ontsteld gezioht zag, fluisterde hij Naber plots iets in, die vlak naast hem zat. Maar Naber antwoordde op Pierson's fluisteren al. leen met: „nunc per ambages quaero" (op zijn Hollandsch : „nu vraag ik langs omwegen") en ging nog een poosje door met oratorisch Latijn rellen, om me in de war te maken, waarna hij kortweg plots een zakelijke vraag aan mij deed, die ik natuurlijk in mijn verbouwereerdheid, niet onmiddellijk goed beantwoorden kon in het mij ongemeenzame Latijn. Waarop Naber mij aan de anderen overliet. Mijn antwoorden op wat dezen vroegen leken mij niet onvoldoende, al moest ik mij wel eens vergissen, want ik was door Naber's ongeoorloofde manier van ,,pesten" ten opperste nerveus geworden. Maar telkens als ik op iets geantwoord had, keek ik intuïtief naar Pierson en ats mijn antwoord goed was, knikte hij met zijn breeden, goedigen kop van .,ja", wat mij op mijn gemak bracht, want meestal antwoordde ik ook goed. Pierson's humaniteit Eindelijk kwam ook hij aan de beurt om mij te examineeren en toen deed die humane man, die dacht dat ik „op" was geen enkele directe vraag. Hij begon eenvoudig zoo: „Meneer Kloos, ik wil wel eens een wandeling met u maken door de stad Athene, zooals die tijdens Perikles er uitzag. Als we dus samen wandelen en wij naderen de stad van het Noordwesten, dan gaan we de stad binnen door die en die poort, en dan komt u in die en die straat en dan ziet u in de verte dadelijk vóór u dat en dat gebouw" (ik ben nu, 40 jaar later, de namen die hij uitsprak vergeten natuurlijk). En onmiddellijk daarop liet hij volgen : ,,Is het niet zoo, meneer KloosV Waarop ik dan natuurlijk antwoord de: ,,Ja professor".. „Goed geantwoord, meneer Kloos!" zei Pierson dan ; hij beschreef alle straten van het antieke Athene, waarna telkens dezelfde vraag van hem en mijn zelfde antwoord volgde. En nadat hij geëindigd had, zei hij: ,,U schijnt het wel te weten, meneer Kloos ! U heeft blijkbaar flink gewerkt !" Toen werd mij verzocht om even weg te gaan ; de professoren moesten den uitslag op maken. Dat duurde, docht mij, heel lang, maar eindelijk mocht ik weer binnenkomen en dadelijk zag ik het gezicht van Pierson aan de tafel, dat mij gemoedelijk-ja-knikkend en glim lachend geruststelde. En ik hoorde I toen dat ik geslaagd was. Naber deeL de mij dat mee, met een nijdig gezicht en stelde mij de candidaatsbul ter hand nadat hij, met zijn nagel op de tafel tikkend, eerst nog een paar wrevelige Latijnsche woorden had gezegd, die ongeveer deze bedoeling hadden, dat ik nog heel serieus moest gaan werken, voordat ik er aan denken kon, om anderen les te gaan geven. Enfin — die wrevel kon mij niet | schelen; ik kon Latijn en Grieksch lezen en had mijn bewijs daarvoor in mijn hand. En les geven, daar was ik toch de geschikte mensch niet voor; dat was ik toch niet van plan te doen. Ik wou alleen maar een goed-onderlegd literator worden, de Grieken en de Romeinen in hun eigen taal lezen en daarvoor wist ik nu genoeg. Maar nu reeds veertig jaar lang ben ik Pierson dankbaar gebleven dat hij, zooals ik vermoed, den doorslag heeft gegeven bij de beslissing, of ik voor mijn examen slagen zou. Zonder hem, daar houd ik mij overtuigd van, hadden Naber en Spruyt en Valeton ook waarschijnlijk mij voor een jaar weggestuurd, alleen omdat ik geweigerd had te loopen in het akademisch gareel. Valeton was ook niet aangenaam tegen me geweest bij zijn ondervragen. Alleen Karsten, de Latijnsche profes. for, was bij zijn vragen stellen, vriendelijk tegen me geweest; als ik iets niet onmiddellijk wist, dan hielp hij mij op den weg, tot ik er „op" kon komen, en het goede antwoord gaf Maar Pierson bovenal is meer dan dit persoonlijk schrijven van den dichter, opgenomen in het bekende boek van dr. K. H. de Raaf over Kloos. Hij wist dat ik nerveus was gemaakt door Naber en Spruyt, de laatste diende mij ook een paar schimpscheuten toe, over mijn eerste Voorrede voor Jacques Perk, waarin ik over de metaphysica iets had gezegd wat hem niet beviel. Maar hij plaagde mij toch niet: want als hij iets over zijn vak vroeg, wist ik hem meestal behoorlijk te antwoorden, evenals dit bij Naber het geval was geweest met mij ..." humaan tegen me geweest, zoo besluit Handschrift van Kloos, door den dichter afgestaan voor d-e „Platenatlas bij de Nederlandsche Literatuurg^retSe deruis", uitgave J. B. Wolters, Groningen, „als goed staaltje van (zijn) doorloopende manier van componeeren." ,,Het zal", schreef de auteur, „hoop ik, velen, die nog altijd een vag*. gedachte hebben, dat sonnetten „in elkaar geknutselde peuterwerkjes" zijn van hun dwaling genezen. Een wezenlijk sonnettendichter „knutselt" volstrekt niet, maar .schrijft zijn verzen even coulant en uit één stuk op, nis Vondel en Bilderdvjk het hun evenmin gemakkelijk schijnende oden strofen met hum, driemaal herhaalde rijmen hebben gedaan." (Brief van 26 Mei 1914). Het gtdilk.* komt voor op blz. 1.14 van den derden bundel. „Flauw-bespeurbaar" aldaar is een drukfout voor „Nauw bespeurbaar "« Op de achterzijde, vaai het hs. stonde nog met potlood.: „U.y> ziel zij licht als zomer ochtendluchten". Willem Klooi en zijn echtgenoote, op zijn lOsten verjaardag (Mei, 1929), --- Poëzie... ... De poëzie is geen zacht-oogige maagd, die, ons 'de lui tui reikend op de levens-baan, met een glimlach leert bloemen tot een tuiltje te. binden, en zonder kleerscheuren ever heggen heen te stappen, ja zelfs zich bukt en ons wijst, hoe dt scherpste stekels het best kunnen dienen, om het schoeisel te hechten, dat de lange weg had losgewoeld, doch ceme vrouw, fier en geweldig, wier zengende adem niet van ons laat, die op-s bindt aan haar blik, maar opdat wij vrij zouden zijn van de wereld-zorg, die hart en hoofd in bedwelming stort, maar ook den drang en de kracht schenkt, zich weder op te richten tot reiner klaarheid dan te voren, die de hoogste vreugd in de diepste smart, doch tevens de diepste smart in den wellust van de pijn verkeert, en tot bloeden» tve ons de doornen in het voorhoofd drukt, opdat er de éénige kroon der onsterfelijkheid uit ontbloeie. Geen genegenheid is zij, maar een hartstocht, geen bemoediging maar een dronkenschap, niet een traan om 's levens ernst en een lach om zijn behaaglijkheid, maar een gloed en een verlangen, een gezicht en een verheffing, een wil en een daad, waar-buiten geen waarachtig heil voor den merisch te vinden is, en die alleen het leven levenswaard maakt. Anderen mogen buigen en bidden in bangheid en hoop, alsof zij door de planken der groeve den geur van het paradijs konden erkennen, en den land-weg hunner bewegingen beperken tusschen de optrekjes der christen-deugden naar het verschiet der eeuwige zaligheid — zaliger de dichter, die geen drukking boven, noch om zich duldt, die de dingen dezer wereld aan zich voorbij ziet gaan met bewonderenden blik, en over allen den schijn zijner eigene schoonheid doende spelen, geen zucht van begeerte laat, als zij wijken — zóó wonderbaar en zoet als hel leven dunkt hem de dood — maar die zichzelven godheid en geliefde tevens is, waar hij stormt en juicht, en weent en mijmert, eenzaam met zijn ziel onder de blauwe oneindigheid . (Willem Klooe in zijn beroemde inleiding tot d© gedichten, vam Jacquee Perk.) --- „LETTERKUNDIGE „LETTERKUNDIGE INZICHTEN EN VERGEZICHTEN Het 22ste deel verscheen kort voor zijn overlijden .... , Max Kijzer, die reeds eerder een studie aan Kloos wijdde, bespreekt hieronder het laatst verschenen deel van Kloos' kronieken. Deze recensie werd geschreven vóór Kloos' verscheiden : Onlangs verscheen het XXIIste deel „Letterkundige Inzichten en Vergezichten". („Nieuwere Literatuurgeschiedenis" XXVII). Aan het jongste werk dat verschijnt, toetst Kloos de deugdelijkheid van enkele zijner voornaamste grondtheorieën. Bovendien komt hij de eventueele historieschrijvers van de vaderlandsche letterkunde tegemoet. Hij geeft details uit zijn jeugd, gesprekken die hij voerde of samenkomsten welke hij had met voorname reeds gestorven tijdgenooten. Menige bijzonderheid die anders verloren zou zijn gegaan, ontrukt hij hiermede aan de vergetelheid. Elke studie die hij schrijft, elk woord dat hij spreekt, is er het bewijs van, dat hij met zijn aesthetische normen nooit heeft getransigeerd en dat hij zijn aanvankelijke zeer gefundeerde literaire inzichten de jaren door volstrekt kon handhaven. Het moderne kunstoordeel gaat van andere grondwaarheden uit en stelt er nog eischen bij. Het literaire kunstwerk van thans dat aan Kloos' maatstaven voldoet, kan toch gerekend worden een geslaagd kunstwerk te zijn. Zie in dit verband zijn meeningen over Albert Helman's Het Euvel Gods, over Pijp en Tabak door Felix Timmermans en Aardgeest van Theun de Vries. Het is niet waar, dat Kloos in eigen vuur is opgebrand. Zijn hartstochten hebben zich geëffend, maar lieten een taaie onverzettelijke kracht in hem achter. De pa9sie heeft zich verstild tot een koninklijke onwrikbaarheid. Hi.) heeft in zijn jeugd zijn theorieën als 't ware voor zijn blik zien verrijzen Het w ^ r fn geen spitsvondig uitgedachte, redekunstige overwegingen, neen ze ontstonden als zijn gedichten: overrompelend. Het werden magische formules, dwingend en richting gevend. Dat een deel van wat hij eens artistiek als eisch stelde voot altijd geldig zal blijven, bewijzen ook weer sommige stukken uit dit boek. Zijn definities, die daarin tot uiting ko men, zijn als volgt te formuleeren. Een eerste en hoogste vereischte voor alle kunst is, dat zij wezenlijk leeft. Dit leven is tweeslachtig. Het heeft niet alleen . betrekking op aardsche ormen en de combinatie waarin deze zich voordoen, maar ook op het innerlijke geestesproces. Het precies realistische in een lyrisch gedicht van Shellev bijv. moet volledig weergeven wat zich op een zeker oogenblik in de zielswerkelijkheid van den creëe renden dichter afspeelt. De inspiratie rp.oge in werking gesteld zijn door een prikkel van de buitenwereld, de crea tie moge de buitenwereld bespiegelen, de werkzaamheid van het creëeren geschiedt in het interieure, psy chische deel van den mensch. De kunst van Felix Timmermans wordt van buiten naar binnen gericht. De zintuigelijke gewaarwording die hij ontvangt, geeft hij niet zonder meet aan de buitenwereld prijs. Er komt het surplus bij van zijn zienerschap, dat hij met het karakteriseerende woord weet te bestendigen. Van Ohineesche Gedichten van Willem de Merode waardeert hij vooral het subtiele en gevoelige medelijden van hoogeren aard, waaronder een lichte, wijze spot te bemerken valt. Naar aanleiding van Verspreid Proza, nagelaten door Aart van der Leeuw (1932) maakt Kloos eenige karakteristieke opmerkingen in verband met Wilhelm Heinse (1746—1803) en de Duitsche romantiek. Heinse behoorde tot de Stürmer und Dranger, een groep auteurs, veel belangrijker dan de literair-historici beweren. Deze laatsten hebben zich te veel op Goethe en Schiller blind gestaard. In Heinse, Lenz, Klinger en Maler Miiller zit iets zeer ongemeen-levends wat ook ons nog weet te boeien. Wanneer hij oordeelt omtrent de biografie die Henriëtte Roland Holst over Gorter heeft geschreven (19331 komt hij tot meeningen die het intieme leven van Gorter raken. Zij doet ons Gorter kennen als den volkomen zuiveren en hoogstrevenden mensch. Inderdaad, zegt Kloos. strookt dit volkomen met mijn eigen herinneringen. Gorter »a« een nobel, geniaal mensch met een sterken rechtvaardigheidszin. Het k waar, dat er veertig jaar geleden een klein misverstand tusschen ons bestond, zegt Kloos, daarom doet het mij echter juist na genoegen om mijn grondoordeel, dat zich principieel nooit heeft gewijzigd, hier no$? eens te kunnen formuleeren Wij hadden nu eenmaal een andere wereldvoorstelling. Dit gaf aanleiding tot verschillen, die wij nooit konden overwinnen. Beiden waren wij moedig mijmerende, toch tegelijkertijd hartstochtelijke driftkoppen, zoodat er een kleine explosie moest ontstaan. Onzen wederzijdsche wa,ardeering en groote vriendschappelijkheid heeft dit geen afbreuk gedaan. Aldus Kloos in genoemd opstel. De denker Kloos komt o.m. tot uiting in een studie over een boek van dr. E. D. Baumann: De Harmonie der Dingen (1933). In 3Ün oonclnsie toont Kloos aan, dat er een overeenkomst is tusschen het denken van dr. Baumann en van hem zelf. Achter het Aanzijn moet iets schuilen dat door niemand te benaderen valt. Men kan een zeker aantal begrippen opstellen als ,,kracht" en „energie", maar in wezen blijven dit toch tautologische uitdrukkingen, die het geheim van het Zijnde tenslotte eveneens onbeantwoord laten. Er is een ongekend en ongevormd geheim, dat als het Wezen existeert van al de gevormde verschijnselen op aarde en waarvan de profeet, de dichter en <*« wijsgeer de aanwezigheid in hun intuïtiefste momenten kunnen ondergaan. Het complete karakter ervan is door den mensch blijkbaar onmogelijk vast te stellen. In zijn element is Kloos natuurlijk ook, wanneer zijn beschouwing gewijd is aan het leven en het werk van een tachtiger of wanneer hij de dichtkunst behandelt. Zijn sympathie betuigt hij aan het werk van den gerijpten Joannes Reddingius en de jonge dichteres Lili Green. Enthousiast en pittig was zijn woord ter gelegenheid van den zeventigsten verjaardag van zijn mederedacteur Lod. van Deyssel. Kloos wijst er op, datgeen van beiden ooit een dogmaticus is geweest en dat zij juist daardoor elkander voortdurend konden appTecieeren. Wat wij gemeen hadden, van Deyssel en ik, roept Kloos uit, is: dat onze kunst, zij moge bij de zintuigelijke waarneming begonnen zfjn, tenslotte gevoed werd door de onkenbare psychische diepte, die de wijsgeer Onbewustheid noemt en de intellectueele geloovige God. Van Deyssel en ik hebben altijd begrepen, dat het meest eigenlijke in den mensch de Geest is die hem bezielt. Zeker, van Deyssel was een schitterend waarnemer en een natuurlijk begaafd stylist, zcoals weinigen op aarde. Toch is het alleen de macht van zijn zie] waarmede hij die woordkunst geschapen heeft, die in onze Letteren altijd omhoog zal blijven staan. Zijn epische werken, zijn romans, novellen i schetsen en zijn kritische beschouwingen maken een individualiteit zichtbaar, die gestuwd wordt door groot temperament en een even aanzienlijk© geestesgesteldheid. Aldus Kloos. Ook met dit deel heeft Willem Kloos wederom een steen bijgedragen tot het hechte literair-historische gebouw van de Nederlandsche letterkunde in het algemeen en van de Tachtiger beweging in het bijzonder. Wanneer men zich in alle mogelijke uitwassen van deze beroemde beweging verdiept, dan is elk opstel van Kloos Jtt een of ander opzicht van historisch belang. Dit moet toch, trots gebreken, die bij dezen onvermoeiden werker natuurlijk te vinden zijn, ieder onpartijdig beoordeelaar doen besluiten, dat het leven en het werk van deze figuur van eminent historische beteekenis zullen blijken te zijn. --- LITERAIRE BIJKOMSTIGHEDEN Schrijverssolidariteit „Tegenover de bedreiging welke op ons land en de toekomst der vaderlandsche beschaving drukt, betreuren de ondergeteekenden, letterkundigen, het dat de eenheid der natie nog geen voldongen feit is en zij besluiten iederen strijdlust het zwijgen op te leggen om hun volk het voorbeeld van hun broederschap voor oogen te stellen". Dit voortreffelijke manifest werd dezer dagen de wereld ingezonden door een aantal van de beste en beroemdste Fransche schrijvers, die tot de meest uiteenloopende letterkundige en politieke richtingen behooren. Er zijn goede Katholieken en mannen van uiterst links bij: kunstenaars uit de voorhoede en deftige leden van de Academie, alle leeftijden en alle kunstopvattingen zijn hier vertegenwoordigd. De waarde van deze spontane betooging ligt voor een niet gering deel in de beteekenis en faam der onderteekenaars. Ik kan ze hier niet allen opsommen. Ik geef alleen aan, dat André Malraux hier naast Jacques Maritain staat; Fran^ois Mauriac naast Jules Romains; Georges Bernanos naast Henri de Montherlant; Luciens Descaves naast Louis Gillet. Zij, die een weinig in de Fransche letterwereld thuis zijn, begrijpen den zin van deze onverwachte bontheid. Om een ieder daar inzicht in te geven, kan ik niet beter doen dan deze namen in het Nederlandsch vertalen. De tekst van 't manifest kan ongewijzigd blijven. En daaronder zouden dan Jef Last naast Willem de Mérode, E. du Perron naast Anton van Duinkerken ; S. Vestdijk naast J. W. F. Werumeus Buning; Menno ter Braak naast Henri Bruning hun handteekeningen, als bewijs van hun overtuiging, moeten plaatsen; om aldus aan de menigte te doen verstaan, dat er bij de scherpste tegenstellingen toch een wederzijdsche waardeering, een menschelijk saamhoorigheidsgevoel mogelijk is. Het is niet de bedoeling van de Fransche schrijvers, die dit initiatief namen, alle critiek op te heffen. Critiek is onontbeerlijk voor een gezond geestelijk leven; doch zij wenschen,, dat de grondslag van die critiek een* bied en hoogachting zij, dat door de terechtwijzing heen het accent van vriendschap klinke. Deze oproep is niet tegen het vrije onderzoek en de vrije uitspraak gericht; maar uitsluitend tegen den wezenloozen haat, die zoo dikwijls de letterkundige atmosfeer bederft; tegen de kwade zucht tot kleineeren, verdaohtmaken, pijndoen. Principieele afwijzing, misverstand of onbegrip treffen ons nimmer zóó diep en onherroepelijk als, bij een tegenstander, de begeerte om te kwetsen en te vernederen. En die begeerte is, helaas, in velen aanwezig en allen, die op eenigerlei wijze in de openbaarheid treden, moeten er rekening mee houden. Ik zelf heb er als al mijn vakbroeders onder te lijden gehad en nog telkens kom ik te staan tegenover bedillers, die er niet op uit zijn mij met hun critiek te helpen ; doch alleen om te vernielen ter wille het genot, dat daarin schuilt voor onedele karakters. Wat de Fransche schrijvers willen is: een critiek, die d i e n t en dus een vorm van samenwerking tusschen beoordeelaar en beoordeelde beteekent; een critiek, welke er zich immer van bewust is, dat er een gemeenschappelijk cultuurbezit bestaat, dat in belang en waarde alle persoonlijke verlangens verre overtreft. Wanneer eenige Nederlandsche schrijvers van beteekenis en verschillende geestesrichtingen er toe kwamen 'n gelijkluidenden oproep tot hun vakgenooten te richten, zou mij dat zeer verheugen, omdat ik geloof hoe een bittere tijd als deze zelfherziening en een veranderde houding eischt. Door de barbarij bedreigd, is het onvergeeflijk zijn krachten in ijdele ruzies te versnipperen en te verbruiken. Wat vroeger zooal niet fraai, dan toch niet schadelijk was: de verdeeldheid der geestelijke arbeiders is nu een onmiddellijk gevaar geworden. De luxe van een opwindend gekibbel kunnen wij ons niet meer veroorloven. Wij zijn, al ware het slechts uit zelfbehoud, genoodzaakt naar een waarachtige solidariteit te streven. Het Fransche voorbeeld dient nagevolgd te worden! i. GRES HOF F. ---