Het St. Nicolaasfeest. I. BOlTESDAM, 21- November 1888. \Tafc vreemd vciscJiijnsel is toch die jaariijksclie, algemeene viering van het Sint Nicolaasfeest! Verbeeldt u nog op het einde der 19e eeuw het feest van een Katholieken Heilige gevierd te zien, niet alleen door Katholieken, — dat laat zich verklaren; maar zelfs door Joden en ongeloovigen, zelfs door Protestanten en Russen en Grieken, — alsof nimmer eenige scheuring, hervorming of beeldstorm hunne gemeenscha]) met de heiligen der Roomsch Katholieke Kerk verbroken had ! AVat moet toch het leven dier Kerk diep in het leven der volkeren zijn ingedrongen, dat noch verloop van eeuwen, noch staats- en goJsdienstomwentelingen een feest vermochten uit te roeien, hetwelk vóór eeuwen uit die Kerk zija oorsprong nam en , ondanks de schreeuwendste tegenspraak van latere beginselen en gebruiken, tot op den huidigen dag bleef voortbestaan ! liet is waar, men spaart gecne moeite, om aan het J?t. Nicolaasfeest zijn Katholieken oorsprong te betwisten; maar de weinig bevredigende en moeielijk overeen te brengen uitkomsten van de nasporingen der geleerden laten ons vooralsnog het volle recht, om de aanspraak van den Katholieken Heilige op den oorsprong van zijn feest te handhaven. Immers, terwijl de eene navorscher der oudheid het 8t. Nicolaasfeest als een overblijfsel van de vóórwinterfecsten der oude Germanen wil aangemerkt zien, ontdekt een andere, dat wij die feestviering aan de Spanjaarden ontleend hebben, die gewoon waren jaarlijks, op 5 December, een feest, te vieren, Sopata genaamd, hetwelk bestond in het geven van geschenken aan kinderen, bloedverwanten en vrienden. Tegenover zoodanige tegenstrijdigheid nu vermeenen wij, tot betere overtuiging, gerechtigd te blijven, om het St. Nicolaasfeest als een Katholiek feest te beschouwen en om veeleer de verklaring zoowel van het eigenaardig karakter als van de zonderlinge duurzaamheid dier feestviering te zoeken in het leven van den Heilige zelf en in de hem na zijn dood, als volksheilige, algemeen betoonde vereering — wat o. i. volstrekt niet uitsluit, dat sommige gebruiken, van oudsher bij die feestviering in zwang, best verchristelijkte overblijfselen kunnen zijn (wat is daar tegen?) van oud-Germaanschen of heidenschen oorsprong, — zooals de heer Eelco Verwijs in zijn verdienstelijke maar wel wat anti-papistische verhandeling over „ Sinterklaas" met veel eruditie aantoont. Dat de H, Nicolaus, zoo al niet tijdens zijn leven dan toch kort na zijn dood, eene buitengewone vermaardheid verworven heeft, blijkt uit de bijzondere vereeiing, welke hem, z'jowel door de Koomsche Kerk in het Westen als door de afgescheiden Grieksche kerk in het Oosten sedert eeuwen is bewezen geworden. In Rusland kende en kent men nog beden geen grooter Heilige dan den H. Nicolaus, en stelt men zijne vereering zelfs boven die van alle andere Heiligen, die na de Apostelen leefden^. De heerlijke lofzangen , welke hem weleer in de vermaarde Aya t-ofia te Constantinopel werden toegezongen en thans nog jaarlijks onder de vergulde koepels der Sobors (tempels) van Kiew en Moskou weergalmen, getuigen van den bijzonderen eerbied , welke den Heilige steeds door de Grieksche kerk is toegedragen, [n geheel Westelijk Europa betoonde de RoomschKatholieke Kerk hem niet minder eer. Het is toch bekend, dat reeds in de 10e of 11e eeuw kerken onder zijne bijzondere aanroeping in ons vaderland gesticht werden en dat de buitengewone vereering, waarvan hij in Italië, Duitschland en Frankrijk het voorwerp was, van de 8e eeuw dagteekent. Overal werden toen reeds kinderen naar zijn' naam genoemd; overal vond men kerken , waarvan hij Beschermheilige was; overal werd ziju feest gevierd, dat op 6 December was vastgesteld. Zelfs nog vroeger zijn er sporen van de hem bewezen vereering te vinden. Reeds in de tweede helft der 7e eeuw hield Andreas , aartsbisschop van Creta, eene lofrede op den II. Nicolaus, welke nog bestaat. Eustratius, die in de zesde eeuw te Constantinopel leefde, haalt eene levensbeschrijving van Nicolaus aan, welke de geleerde oudheidkenner Le Quien met reden vermoedt, dat reeds vóór het jaar 500 moet zijn geschreven geworden 3 ), en omstreeks het jaar 530 3 ) deed keizer Justiniaan te Constantinopel eene der prachtigste kerken, onder bijzondere aanroeping van den H. Nicolaus, opbouwen en inwijden. Waarin nu moet de oorzaak dier buitengewone vermaardheid gezocht worden? Voorzeker zal de H. Nicolaus wel tijdens zijn leven in deugd en heiligheid, in liefde tot God en den evenmensch hebben uitgeschitterd ; — maar dat hebben cftider de tallooze Heiligen der B. K. Kerk ook anderen gedaan, ! ) Men leze in VAnnée liturgique van Dom P, Guéranger de schoone Ilymni der Grieksche, benevens die iler Latijnsche Kerk, «elke van zeer oule dagteekeoio* zijn ea waarin de voornaamste bijzonderheden van het leven des Heiligen vermeld worden. 2 ) Pruf. W. A. Van Hengel-S<»£ Nikolaas en het Sint Nikolaasfeest, bladz, 758 en 783 ia Kist ea Rovaards Archief v. Kerk. Gesch. D. III. 3 ) In de Korte schets wegens den H. Nicolaus , voorkomende in Mengelingen voor Roomsch-Katholieken , 3e deel, 1809, wordt het bouwen dier kerk in het jaar 430 gesteld; doch dit is of eene vergissing van den schrijver, of, wat meer waarschijnlijk is, bloot eene drukfout. wier roem nochtans slechts binnen enge grenzen beperkt bleef. Terecht zal het hem wel tot eer zijn aangerekend, behoord te hebben tot de 3 IS bisschoppen, welke in de Kerkvergadering van Nicea tegen de machtige ketterij van Arius de verklaring uitspraken, dat Jesus Christus, Maria's Zoon, God is, medezelfstandig aan den lader-, — maar diezelfde eer zou dan ook aan de 317 overige bisschoppen gelijke vermaardheid moeten geschonken hebben. Ongetwijfeld zal het zijn roem verhoogd hebben, gerekend te zijn geworden onder de veertig martelaren, welke onder den bloeddorstigen Licinius voor de zaak des geloofs leden; — maar zoovele martelaren hebben veel wreedere straffen verduurd, zonder een naam als dien van den II. Nicolaus te hebben verworven. Er moet dus eene andere reden voor gezocht worden. En werkelijk die reden bestaat en ligt zóó voor de hand, dat diegenen haar willens en wetens over het hoofd zien, welke weigeren haar te erkennen in den roemrijken titel van Tlaumaturgus , den B. Nicolaus, zoowel in de Oostersche als in de Westersche Kerk door alle eeuwen geschonken. Thanmaiurgm, — Wonderdoener! Ja, wat het ongeloof en de nieuwerwetsche geleerdheid er ook van zeggen mogen, in dien titel alléén ligt eene voldoende reden zijner vermaardheid. God schonk aan Zijnen dienaar eene bijzondere macht over de krachten der natuur; Hij gaf hem de gaaf der wonderen, en de goede Nicolaus, wiens naastenliefde geene grenzen kende, bezigde die gaaf slechts, om aan ongelukkigen wel te doen. Menigvuldige bewijzen moet hij daarvan in zijn leven gegeven hebben, en talloos moeten de wonderdadige gunsten geweest ziju, welke God op de voorspraak des Heiligen ook na zijn dood onder alle volkeren verleende; zoo men tenminste eenigen redelijken grond aan zijne buitengewone vermaardheid wil toegekend zien. Bij de moeielijkheid , cm uit de verschillende levensbcachrijvingen, welke van den H. Nicolaus bestaan, juist die bijzonderheden te putten, welke, als genoegzaam zeker met de waarheid strookende, kunnen aangenomen worden, vermelden we vóór alles, wat de Roomsche Brevier ons van het leven des Heiligen mededeelt. „Nicolaus, door de gebeden zijner ouders van God verkregen, werd [op het einde der derde eeuw), te Patara, een aanzienlijke stad van Lycië (in Klein-Azië) geboren. Hoe groot de heiligheid van zijn volgend leven zijn zoude, is reeds van de wieg af in hem gebleken, daar hij, nog zuigeling zijnde, des Woensdags en Vrijdags slechts eenmaal daags en dat wel des avonds voedsel gebruikte, hoewel hij dit op andere dagen meermalen deed: deze gewoonte van versterving heeft hij in zijn volgend leven altijd onderhouden. Als jongeling zijne ouders verloren hebbende, deelde hij zijn geheele vermogen aan de armen uit. Een schitterend bewijs zijner Christelijke weldadigheid gaf hij, toen een zijner medeburgers, die behoeftig was, geen kans ziende zijne drie reeds huwbare dochters uit te huwelijken, het plan gevormd had, hare onschuld aan de losbandigheid prijs te geven. Nauwelijks was Nicolaus hiervan onderricht, of hij wierp des nachts door het venster van diens huis zooveel geld, als er voor den bruidschat van eene der dochters noodig was; hetzelfde deed hij ook voor de tweede en eindelijk ook voor de derde dochter, zoodat zij nu alle drie aan eerlijke lieden werden uitgehuwelijkt. „ Zich geheel aan God toegewijd hebbende, vertrok hij naar Palestina om de heilige plaatsen 1 ) te bezoeken en te vereeren. Op deze reis met een heldere lucht en stille zee voortvarende, voorspelde hij aan de zeelieden een vreeselijken storm; en toen deze weldra uitbrak en allen in het uiterste gevaar verkeerden, stilde hij dien door zijn gebed op wonderbare wijze. Van deze reis teruggekeerd, was hij voor allen een toonbeeld van uitstekende heiligheid. Op ingeving Gods begaf hij zich naar Mvra s ), de hoofdstad van Lycië. Toen hij daar aankwam, was juist de Bisschop dier stad overleden, en waren de gewestelijke Bisschoppen vergaderd om over de keus van een opvolger te beraadslagen. Hiermede bezig zijnde, werden zij van Godswege aangemaand, om dengenen te kiezen, die op den volgenden dag's ochtends het eerst de kerk zou binnentreden en den naam van Nicolaus dragen zou. Toen zij nu hieraan voldeden, troffen zij Nicolaus aan de deur der kerk, zoodat deze met algemeene stemmen tot Bisschop van Myra benoemd werd. In zijne bisschoppelijke waardigheid toonde hij zich voortdurend kuisch van zeden, gelijk hij altijd geweest was, ingetogen, ijverig in gebed, het waken en de versterving, liefdadig en gastvrij, zachtzinnig in het vermanen en gestreng in het berispen. „ De weduwen en weezen stond hij met geld, raad en daad bij: zoover zelfs ging zijn ijver, om verdrukten te helpen, dat, — toen eens drie krijgsoversten, die door keizer Coustantijn op eene lasterlijke aantijging veroordeeld waren, zich, afgaande op de vermaardheid ') Men behoeft onder heilige plaatsen niet noodzakelijk het II, Graf en het II. Kruis te verstaan, en wij begrijpen daarom niet, waarom de schrijver der Korte schets in de Mengelingen voor R. K., vermoedelijk in navolging van Tillemoat, deze reis in twijfel trekt, omdat zooals hij zegt, destijds in Palestina noch Kruis noch Graf te zien was. 2 ) Dit Myra zou, naar men beweert, dezelfde Btad zijn, welke in de Hand. der Apost. XXVII: 5, onder de benaming van Ly.tra voorkomt, ats de plaats, waar de Apostel Paulus , naar Rome reizende, zich op een schip van Alexandrië inscheepte. jsijner wonderen, aan hem, ofschoon verre verwijderd, iu het gebed hadden aanbevolen, — hij in levenden lijve voor den keizer verscheen, dezen door bedreiging schrik aanjoeg en alzoo hen bevrijdde. Toen hij echter tegen het bevel van Diocletianus en Maximianus (le waarheid van het Christelijk geloof te Myra verkondigde, werd hij door de aanhangers der keizers gevangen genomen, verre weggevoerd en in d?n kerker geworpen; waarin hij bleef, tot dat Constantijn keizer werd, op wiens bevel hij, ontslagen zijnde, weder naar Myra terugkeerde. Kort daarop begaf hij zich naar de kerkvergadering van Nicea, alwaar hij met 318 kerkvaders de ketterij van Arius veroordeelde. Vandaar iu zijn bisdom teruggekeerd, gevoelde hij weinig tijds daarna zijn dood naderen, en , terwijl hij opziende ten hemel de Engelen zag, die hem te gemoet kwamen, sprak hij den Psalm uit: Op U Heer, heb ik gehoopt, tot aan de woorden: In, Uwe handen beveel ik mijnen geest; waarna hij het hemelsch vaderland binnenging (in het jaar 342 of 343). Zijn lichaam werd naar Bari in Apulië overgebracht en werd daar het voorwerp eener buitengewone vermaardheid en bijzondere vereering." Wij behoeven aan deze levensbeschrijving weinig meer toe te voegen. Op één feit, dat wij er in missen, hoewel het nadrukkelijk vermeld staat in de schoone Getijden van den H. Bisschop, omstreeks de 12e eeuw vervaardigd en voorkomende in bijna alle bijzondere Brevieren der Latijnsche Kerk tot aan de 17e eeuw, zullen wij zoo aanstonds terugkomen. Vooraf echter willen wij nog een paar merkwaardige wonderdaden van den Heilige mededeelen, welke wij in de oudste bronnen vinden opgeteekend, en welke dienen zoowel om het liefdadig karakter van den H. Bisschop meer te doen uitkomen, als om eenig licht te verspreiden over de eigenaardige vereering, hem in latere eeuwen betoond J ). De stad Myra werd eens gedurende het leven van den II. Nicolaus met een zwaren hongersnood geteisterd. Beeds had de goede Bisschop al de hulpmiddelen zijner liefdadigheid uitgeput, toen op zekeren dag eenige schepen, met graan geladen, de haven binnen liepen. Ongelukkiglijk echter konden zij niets van hunne lading uitlossen, daar de gezagvoerders last hadden, om de geheele lading ongeschonden in de keizerlijke schuren van Alexandrië over te brengen. Doch Nicolaus begaf zich aan boord en verzocht, dat slechts ieder schip eenige mudden graan aan de van honger stervende bevolking zou uitmeten, terwijl hij de verzekering gaf, dat hunne lading daardoor met geen enkele maat zou verminderen. Zoo ook geschiedde het. Ieder schip stond iets van zijne lading af, en bracht haar niettemin geheel ongeschonden te Alexandrië over. Gedurende een hevigen storm riepen eenige zeelieden de hulp in van den H. Nicolaus, van wiens wondermacht zij zooveel gehoord hadden. En ziet, op hetzelfde oogenblik verscheen hij hun als redder, en [de storm bedaarde. Toen zij nu, aan land gekomen, naar zijne kerk gingen om hem te bedanken, erkenden zij den Heilige zonder iemands aanwijzing, en hij zeide tot hen, dat zij hunne redding te danken hadden aan Gods barmhartigheid en hun geloovig vertrouwen, en niet aan zijne verdiensten. Een huisvader, die gewoon was jaarlijks het feest van den H. Nicolaus luisterrijk te vieren, had het ongeluk zijn eenigen zoon, die op zijn bevel van den feestdisch was opgestaan om een aalmoes aan een bedelaar te gaan brengen, door den booze vermoord te vinden. Hij barst in jammerkreten uit en klaagt zijne smart aan den H. Nicolaus. Deze verschijnt hem en verkrijgt, dat door een wonder van Gods almacht de ontzielde zoon levend aan zijn vader wordt teruggeschonken. Drie knaapjes kwamen op zekeren dag, van vermoeienis en honger uitgeput, te Myra aan en verzochten ter liefde van God en van den H. Nicolaus aan een slager om huisvesting. Na hen eerst ruw van de deur te hebben afgewezen, werd de man door zijne vrouw opmerkzaam gemaakt, dat die drie kinderen wellicht geld bij zich zouden hebben. Hij roept hen dan terug, onthaalt hen aan zijne tafel en wijst hun eene plaats ter nachtrust aan. Toen echter de kinderen, na zich aan God en aan de bescherming van den H. Nicolaus aanbevolen te hebben, waren ingesluimerd, treedt de slager hun slaapvertrek binnen en vermoordt hen. In zijne teleurstelling, daar hij zijn gelddorst niet bevredigd ziet en nu niet weet, wat hij met die drie vermoorde knaapjes zal aanvangen, besluit hij hen stuk te hakken en in eene vleeschkuip te bergen. Nauwelijks was dit snood besluit volvoerd, of ziet, de H. Nicolaus verschijnt en toont den schier van schrik bezwijkenden wreedaard, dat hij kennis draagt van zijne euveldaad. De Heilige doet zich bij de vleeschkuip brengen, maakt het teeken des kruises over de verminkte lichaampjes en de drie knaapjes rijzen levend uit de tobbe op, den Bisschop zegenende, die hun het leven had weêrgeschonken. 2) Thans moeten wij nog even melding maken van de merkwaardige bijzonderheid, waarop wij hier boven reeds doelden en waarvan ons de waarheid bevestigd wordt, niet alleen door het oude Brevier-verhaal en door de schoone lofzangen, welke zoowel in de Griek - sche als in de Latijnsche Kerk sedert eeuwen op den feestdag des Heiligen gezongen worden, maar bovendien door de getuigenissen der geloofwaardigste geschiedschrijvers ®). Wij bedoelen het onophoudelijk voortvloeien eener welriekende olie uit de beenderen des Heiligen, zoozelfs dat het marmer zijner graftombe er van doortrokken werd, en zijne begraaf') Men leze de navolgende voorvallen uitvoeriger in het Pastiionael Twinterstuc (Onze editie is „ Giieprint tot Antwerpë Bi me Herick Bekert va homberch Int jaer os heeren MCCCCC eiï vivopten paeschavonl") blad LXXXIX, of wel beknopter in de Volks Almanak voor Ned. Kali. 1856. bladz. 107. ') Dit laatste voorval geeft de verklaring aan, waarom men den H. Nicolaus van oudsher ziet afgebeeld in bisschoppelijk gewaad met den mijter op het hoofd eu den staf in de linkerhand, terwijl hij met de rechterhand drie naakte kindertjes zegent, welke uit eene tobbe oprijzen. 2 ) Zelfs de strenge oordeelkundige Tillemont erkent de waarheid van dat feit, en het gezag van Baronius en andere niet minder geloofwaardige mannen, die getnigen, dat het nog ten hunnen tijde geiieu werd, zal wel als geldig verdienen aangenomen te worden. plaatsen, ■— de eerste in de hoofdketk te Myra en de tweede in de H. Stephanus-kerk te Bari, in het koninkrijk Napels, — met eene hemelsche geur vervuld werden. Toen in het jaar 1087 eenige ridders van Bari, die uit het Heilig Land over Antiochië en Myra huiswaarts keerden, op laatstgenoemde plaats slechts vier kloosterlingen met de bewaking van het graf des Heiligen belast vonden en zij, 6f uit begeerte om het heilig gebeente zelven te bezitten, of uit vrees om het blootgesteld te laten aan het gevaar van door de Muzelmannen ontheiligd te worden, besloten hadden het uiet zich weg te voeren, — deden zij het graf openen en vonden er de beenderen des Heiligen in, drijvende in de welriekende olie. Met den diepsten eerbied en de grootste behoedzaamheid werden die kostbare reliquiën er uit genomen, ingescheept en, na eene allervoor spoedigste reis, behouden te Bari aan land-gebracht, ') alwaar zij, met luisterrijke plechtigheid in de kerk bijgezet, het voorwerp werden eener algemeene en schitterende vereering. Terwijl de wonderbare geneeskracht der olie, welke ook daar uit het heilig gebeente bleef voortvloeien, jaarlijks duizende pelgrims naar het graf des Heiligen heenvoerde, verspreidde zich de roem zijner wonderen meer en meer onder alle volkeren. Grooter werd steeds het vertrouwen, dat overal in den goeden H. Nicolaus gesteld werd, doch naar evenredigheid zal ook de bijstand grooter geworden zijn, welken hij aan allen verleende, die zijne voorbede bij God met vertrouwen afsmeekten. Over de feestviering zelve in een volgend nummer. V. R. ') Omtieut deze overbrenging van het gebeente des Heiligen schrijft da Protestantsche prof. Van Hengel: „Ook zijn de bewijzen, dat er zoo iets en wel ten jare 1087 heeft plaats gehad, veel te sterk, dan dat men het met grond loochenen kan. Tenjare 1106 schreef Paus Paschalis II aan Eustachius, den abt van den H. Nicolaus, dat het ten tijde van een zijner voorgangers, Victor III , gebeurd was, en gaf dus eene getuigenis, welke ons zoowel omtrent den nttten tijd van het voorval inlicht, als deszelfa waarheid bevestigt. Wat meer is, ten jare 1089 schreef reeds Urbaans II aan Elias, bisschop van Bari, dat God de stad van 's mans woning verwaardigd had, om aan dezelve het lijk van den H, Nicolaus te schenken. En ditzelfde Kerkhoofd deed eene bewaarplaats vervaardigen, waar hij zelf, naar Apulic heen gereisd , het gebeente nederleide." t. a, p. bladz. 767. --- FEUILLETON. REMBRANDT, ZIJN LEVEN EN ARBEID, door P. M. B. pr. III. Ter goeder ure had Rembrandt de H. Schriftuur leeren kennen, eu nu wierp hij zich met kracht op de voorstellingen van haren goddelijken inhoud. Josefs en Tobias' historie vloeiden uit zijn penseel, en vooruitgegaan als hij sedert den lijd zijner eerste schriftuurlijke voorstellingen was, maakte hij o. a. van den Aartsengel Iiaphael en Tubias' huisgezin een heerlijk tafercel. De verbazing der omstanders, de schrik ïr.et hun verwondering samensmeltend, de dankbare godsvrucht van den grijsaard, die vol nederigheid nederknielt, de hond zelf, die bij zijne meesteres schuilt, en boven dat alles de op=''ioinp des enjrels, en bIiK=>^», rnr i ]jciit tot in ue wolken', 't is alles om zoo te spreken weer gencei nieuw en groot. Niet zóó schoon is Samsons historie weergegeven. Sanison, zijn schoonvader bedreigend, die zooveel gelijkends met Adolf van Gelder heeft, is een reus met gebalde vuist en op een Turksche wijze gekleed, zoodat zijn handeling hier al even grof mag hccten als zijn persoon. Samson dooide Philütijneu verslagen is al evenmin indrukwekkend, en het feestmaal vun Samsün wordt ten ecnemale grotesque genoemd vooral om de tiguur der heldin, Samsons echtgenoot. De Voorstellingen vit 's llecrcn passie had prins Frèderik Hendrik den grooten meester ter vervaardiging opgedragen, ^'j zijn tussclien 1633 en 1638 geschilderd. Rembrandt schreef bij de toezending der twee laatsten, namelijk de Begrafenis ea de Verrijzenis, aan den prins, dat zijne stukken onaer zeer sterk licht moesten gezien worden en zoo dat men ze op grooten afstand kon beschouwen. Overigens toont de meester zeer sterk zijn onbaatzuchtigheid , want terwijl "ij de tafercelen op 1000 gulden stelt, laat hij het aan den smaak en de discretie van Zijne Hoogheid over, om hem minder te betalen, wanneer Zijne Hoogheid meende dat ze zooveel waarde niet hadden. In deze allerkostbaarste reeks van heilige tafereelen beeft Rembrandt met nagenoeg dezelfde middelen en bestanddeelen al de graden van één zelfde gedachte weten neer te leggen, onder een voortdurend toenemen van verschillende gevoelens. De treffendste kleinigheden ® n de meest aangrijpende ontmoetingen liggen in dat groote jjrama van de Erectie van het kruis tot aan de Hemelvaart, ^oo is bijvoorbeeld ook de Christus bij Zijn verrijzenis. Ternauwernood verschijnt Hij en toch bij al de verwarring der 'ijlen en de geweldige contrasten van licht en schaduw, is ea blijft Hij de hoofdpersoon. Men roemt het verder als ecu allerheerlijkste vinding, dat de Heer met de hand op den grafrand steunend, zich langzaam opheft; eindelijk kan men het na de beschouwing nimmer vergeten, hoe dat gelaat — waar het leven nog niet in speelt — langzamerhand wordt bezield, hoe die groote oogen beginnen op te zien, hoe de bewegingen nog onzeker zijn. Alleen het genie kon in den eenvoud zijner stoute opvattingen zulk een werk scheppen. De Begrafenis is in zijne samenstelling een weinig onordelijk, maar toch ook hier ontbreekt het samenvallend licht op Christus' lichaam niet, te midden der duisternis, terwijl de uitdrukking van het lijden in de trekken des gelaats, de inzakking der ledematen, de verschillende bewegingen der menigte en vooral het vergezicht op de drie kruisen ginds op Calvarië het geheel luide doen spreken. De II. Familie uit 1640 munt vooral uit door roerende zachtheid, 't Is alsof Rembrandt daarmee het geluk van zijn eigen huis heeft willen vieren en den arbeid heeft willen verheerlijken. Even hemelseh iu zijn eenvoud is het Offer can Manui uit 1641. Bedierf de engel hier niet een weinig bet overige, wij zouden een der meest afgewerkte stukken van Rembrandt hebben genoemd. Vooral de twee biddende grijsaards &iju n.Lo» uun ti Behalve de genoemde werken vervaardigde Rembrandt in 1638 Joseph zijnet droomen verhalende, en in 1631) De opdracht in den tempel en de Dood der II. Maagd. Dit laatste stuk was em vervolg, dat zich aansloot aan de afneming des kruises van 1633, waarop de Boodschap aanjle herders spoedig in 1634 moest volgen. Maar terwijl de kunstenaar zijn Boodschap menigmaal hervatte en steeds de zwarte dcelen zocht te versterken, is bij zijn volgend stuk de Dood der II. Maagd het geheel zeer helder en eenvoudig. Wij vinden hier menigen bekende terug van vroegere stukken zooals den hoogepricstcr bij bet kussen van het ledikant; tegenover hem een grijsaard, die moeite doet om den stervende te zien en eindelijk jn den geopenden hemel eenige engelen, eveneens geschilderd als bij de Boodschap maar veel minder van type. Overigens is bet geheel zoo roerend en tegelijk zoo meesterlijk mogelijk saamgesteld. De II. Maagd trekt bezwijkende en stervende aller blikken, en het hoofd buigt zich met een onuitsprekelijke uitdrukking van lijden en zwaarte neder. De wanhopige vrouwen, die haar omgeven, roepen ten hemel of bespieden den voortkruipenden dood op Maria's gelaat, en vooral de geneesheer volgt met klimmende aandacht den steeds trageren voortgang van den pols. De portretten-schildering van Rembrandt leverde omstreeks dezen tijd den Jongeling in wapenrusting, de Moeder van burgemeester Si.r en Cornelis Anslo. Ook 'snians eigen portret ververscheen nog weer eens in 1639, gekleed in zwart gewaad met een kant aan den hals en kant-rosettcn versierd. Zijn houding is deftig, en zijn kloek en open gelaat teekent den man , die lot volle ontwikkeling is gekomen. Daarenboven vertoont het geheele portret den gelukkige. En dat was hij ook in dezen tijd; hij was Rembrandt, de gevierde leermeester van ïlinck en Bol, van Victor en Eeckhout, van De Koninck en later nog van Drost, Fabritius en Hoogstraten; zich met hen te onderhouden in zijn woning, die nu op de Joden-Breestraat gevestigd was, daar al zijn meubelen, wapenen en gravuren op verschillende wijze uit te stallen ter Oefening in de modellen, nu en dan een kleinen kunsttocht te maken in Amsterdam of een weinig daarbuiten : deze gelukkige bezigheden waren de uitspanningen van den rijken huisvader, die tusschen 1634—41 reeds vier kinderen van zijn Siskia ontving. Hoe gaarne zat hij des avonds in de huiskamer met hen bijeen, en hoe schoon is dat geluk, dat hij op een zijner heerlijke doeken heeft afgebeeld! Het jaar 1642 zou eene wolk mogen heeteu aan den hemel van Rembrandt's leven; de zon van geluk, welke wij nog zooeven herdachten, was reeds aan het ondergaan. Ilcm trof eerst de minachting van een zijner grootste werken, zijn welbekende Nachticachl. Was deze geheel ten onrechte? Wij mogen zeggen: neen. Uit zijn aard was de opdracht om zulk een corporatie-stuk flink uit te voeren zeer lastig, en zeer opmerkelijk is de omstandigheid , dat de afgebeelde personen per hoofd werden betaald. Toen Rembrandt dus Oen uittocht van het vendel van kaptein Banning hier tot onderwerp had, vond de schilder, die zijn effect zoo gaarne op één punt bijeenbracht, die de werkelijkheid zoo gaarne naar eigen keus idealiseerde, een der moeielijkste vraagstukken voor zijne kust; wee hem, als niet elk betaald hoofd een hoofdfigHur werd! Wat is er dus gebrekkigs in de zeo wereldbekende Nachtwacht? Wij antwoorden: juist dat zoeken naar een effect; in sommige hoeken vallen lichtstralen zonder motief; eenige partijen zijn hier en daar zonder genocgzamen grond onafgewerkt gelaten; de schikking der personen, het elair-obscur op eenige plaatsen cn de onzekerheden, waarom sommige zaken daar voorkomen, maken het stuk onvolmaakt en toonen den meester in tweestrijd tusschen zijn genie en de moeielijkheid om aan de gestelde eischen met zijn stuk te voldoen. Toch is de Nachtwacht, trots zijne gebreken, een werk, dat aangrijpt, 't Is in ieder geval iets anders dan hetgeen Kembrandt's voorgangers in'' dit genre leverden; de kracht en het geheimzinnige wonen daarin; de toeschouwer moet een wijle overmeesterd worden, ware het alleen, doordat bij een visioen van licht aanschouwde; en zij dan ook, wier figuren daarop duidelijK uitkwamen, waren verrukt. Helaas! naast die verrukking stond veel afkeuring, cn viel nu die afkeuring den grooten meester reeds zwaar, zijn droefheid kreeg dit jaar een nieuwe bron in den dood zijner cebtgenoole Siskia, die door Rembrandt op 19 Juni in de do oude kerk begraven. Zij was haren genialen Rembrandt ten einde tce getrouw geweest, en in haar testament bepaalde zij dat Rembrandt het vruchtgebruik van al haar bezit zoude erven, en wel levenslang of totdat hij mocht hertrouwen. Als voogd van het eenig overgebleven kind Titus, dat 9 maanden oud was, zoude ook bij al de goederen beheerschen. Mocht Titus sterven, dan kwamen eenige voordeelen aan Saskia's familie, maar in dat alles was aan Rembrandts trouw de uitvoering overgelaten. Daar stond Rembrandt in zijn droefenis alleen, en waar hij nu het penseel voert is hij als geslagen; zijne stukken zijn nu meest landschappen, zooais Een Wintergezicht, Een Storm, Een bergachtig Landschap en de Monden van den Stroom, in welke wij te vergeefs de hand zoeken, die wonderen wrocht. Hoogstens staat hij in een dier stukken gelijk met De Xoninck. Maar weldra zal in hem de tijd de diepste zielewonden weer heelen, en dan zal de reeds gewettigde Hollandsche school ook in Rembrandts landschap uitschitteren; zijn Windmolen en het Landschap bij den toren (1650) waren daar reeds het voorspel van. Zonder ver van Amsterdam te gaan, vond Rembrandt vrienden, die lvcm naar buiten lokten. Six trok hem naar Elsbroek en Wytenboogaard naar de stranden der Zuiderzee. Hier vond de meester er behagen in om te dwalen in die weinig gestoffeerde natuur, bij de struiken en de duinen, die de grijsachtig zee omgeven. Haar golven waren in hun bruischen de echo van zijn smarten, en overal vond hij verder schoonsprekende studiezaken. Daartoe waren twee of drie boomen voldoende aan het eind cencr vlakte, een kanaal met scheepjes, een schoone heg of een brug en vooral niet verre van daar de eindelooze Hollandsche vlakte, met die sobere huisjes en dien plantengroei, hier cn daar als bij uitzondering weelderig, maa»- doorgaans meedoogenloos gebogen onder de woeste windvlagen uit de zee. Ja het is wel zeker, de meester, die zijn tehuis verloor, vond het terug in de natuur, en dit is het geheim van die bekoorlijkheden, die De Brug van Six en het genoemde Landschap bij den Toren omgeven. Nog altoos echter bleef intusschen de menscbelijke gestalte ook een lievelingsstudie des meesters, en ia volle licht staan zij weder hier, die geheel bij?.ondere trekken, die ieder verschillend karakter en elk eigenaardig verstand van hunnen drager meedeelen, die Elisabelh Bas, die in haar leuningstoel eu met gevouwen handen nog schijnt na te denken over da zooeven gehoudene lezing, die getrouwe Sas/cia, die Silvius, Asselgn, Claes Berchcm en de wijdberoemde Six, welke op deze wijze een hem waardige dankbaarheid genoot. Rembrandt zelf komt Op een portret van 1617 voor als een man van eirea 40 jaar; maar de rimpels van het gelaat getuigen reeds hoe de strijd des levens en van den arbeid hem zwaar was gevallen. De onophoudelijke samentrekking tusschen de wenkbrauwen is bijkans blijvend; de lippen glimlachen niet meer; de oogen hebben iets treurigs; de moustacbe is verdwenen; liet hoofd is van voren ontbloot cn toont het nobele en schoone voorhoofd van het genie. ---