DE ERFENIS VAN LUTHER. I. Een nationaal-socialistisch theoloog aan het woord ! Wat er nu in Duitschland gebeurt staat in een weinig onderzocht maar zeker verband me t Luthers „reformatie" van 1517. Dat w orden we natuurlijk niet gewaar als wij alleen maar letten op de manmoedige houvan ds. Niemöller en de absolute afwijz j n g van het nationaal-socialisme door prof. Karl Barth. Maar daar komen we wel achter, als wij de „theologen van het nationaal -socialisme" raadplegen. We noemen dan bijv. Wilhelm Stapel, die van de eersten geweest is, die het gelijkschakelingsplan van den Führer een theologische basis gaf. Wilhelm Stapel, die een boekje „Volkskirche oder Sekte" schreef, naast vele andere werken, is een leek, maar een zeer „Gebildeter" leek, die het durft opnemen tegen Niemöller en Barth. Nu kan Stapel dat durven, want hij heeft in ieder «eval vóór dat hij nationaal-socialist is, van het zuiverste kaliber, zelfs in zijn theologie. Stapel is minstens even gevaarlijk als Rosenjjerg. Rosenberg's theorieën zijn in ieder geval tastbaar grof voor een beschaafd mensch. Maar Stapel schermt met Luther, Kerk, H. Schrift, Drieëenheid, belijdenis enz. Hij kan het niet goed velen, dat Barth een fijne ironie mengt in zijn ernstige brochures en redevoeringen. Hij vindt zelfs aanleiding om den professor deswege verfransching te verwijten. Doch zelf is hij stekelig-ironisch en grof: m oet dit dan wellicht „Duitsch" genoemd worden? Daarin verschilt genoemd werkje van Stapel van zijn andere studies, zooals „Antisemitismus und Antigermanismus", „Preuszen muss sein", „Die Kirche Christi und der Staat Hitiers" enz. Wilhelm Stapel concludeert terecht, dat er sedert 1933 een typische geestelijke verandering is ingetreden in de Duitsche Kerk. Vroeger legde men in het algemeen den nadruk op de liefde-daad naar Matth. 7, 21, maar nu stelt men de „belijdenis" op den voorgrond. De brug van den eenen oever naar den anderen, van de liefde des harten naar de waarheid van het hoofd, wordt geslagen door een merkwaardige theologie, die als slagwoorden gebruikt: „gericht", „beslissing", „crisis", „zuiver logisch" enz. Er is een soort intellectualisme ontwaakt bij de Duitsche theologen zoo tusschen de dertig en veertig. Zij ijveren voor hun standpunt minder hartelijk dan wel ijverig en geven meer beoordeeling dan hulp. Dat blijkt wel uit de tientallen belijdenissen, die als „paddestoelen uit den grond" ontstaan. Stapel poogt dit merkwaardige verschijnsel te ontleden. „Belijden" is zich beperken, zich afsluiten. Wie de belijdenis die „men" aanhangt, niet aanhangt, is een „tegenstander" en Duitschland zit vol „tegenstanders", omdat het vol „belijdenissen en geloofsformulen" zit. Stapel heeft heelemaal niet in de gaten, dat dit doodgewoon de consequentie is van het Protestantisme van Luther, van Melanchton, van Calvijn, van Zwingli, van Bugenhagen, van Bucer en van weet-ik-wie-niet-al. Stapel meent, dat het toch maar niet aangaat op eigen houtje steeds maar belijdenissen te fabriceeren, om ze dan als normen aan bepaalde groepjes Christenen voor te houden. De belijdenis is, óók volgens onverward Protestantsch beginsel een „uitspraak van de Kerk" Niemand heeft recht, daarvan wat af of daaraan wat toe te doen dan de Synode der Kerk. Laat staan, dat men geheele belijdenissen op eigen verantwoording opstelt. Hoe Stapel dan wel denkt over de Wodanvereerende pantheïsten van het Duitsche Geloof, die toch óók een confessie opstelden, komen we niet te weten. Die klip omzeilt hij .,meesterlijk". De belijdenissen hangen in de lucht en daaruit valt misschien te verklaren, dat afzonderlijke personen, zooals professoren en dominees, met belijdenistermen schermen in hun privé-aangelegenheden, zooals: dwaalleer, ketterij, „wij verwerpen " enz. Daarmede geven die personen den indruk van kerkelijke autoriteit. Zij omhangen zich ®et den mantel van een gezag, dat hun allerminst toekomt. Zij kennen aan hun „belijdenis" eenzelfde beteekenis toe, als aan die der Kerk. Dat is „kerkroof" meent Stapel. Het misbruik van de belijdenis-fabricatie vulgariseert „de" belijdenis en verzwakt haar Niemöller had ook een belijdenis opgesteld, de z.g. Betheler-Bekenntnis, waarin elke alinea begint met de woorden: „De dwaalleer •••• „Stapel vindt dit aanmatigend. NieWöller en zijn groep theologen mogen wel ïets voor waar of valsch houden, maar tot ^verwerpen" hebben zij geen bevoegdheid, beweert de nationaal-socialistische theoloog. Evenmin heeft h ij vast te stellen wat dwaaleer is of niet. H 'j is de Kerk niet.... Dat klinkt ontzettend orthodox. Een kathozou óók kunnen zeggen, dat de Kerk alléén uitmaakt wat dwaling is en wat niet! ■Maar Stapel doet in wezen niets anders dan zich op de Kerk beroepen, wetende, dat die Kerk van Duitschland meer dwalingen herbergt dan zuivere leer. Hier is een zoo verwarrende compositie van valsche begrippen, dat het einde er totaal van zoek is. Stapel zegt: „de Kerk maakt uit wat goed en niet goed is", om eigen theorie te redden. Dat beroep op de Kerk is dwaasheid : in normale tijden erkent niet één protestant, dat de Kerk onfeilbaar is. Maar Stapel ziet in de Kerk graag een orgaan van het NationaalSocialisme en daarom omhangt hij haar even gaarne met het kleed der onfeilbaarheid. En nu krijgen wij een interessant dispuut over de Wet der Tien Geboden. Daarbij beroepen zoowel Niemöller als Stapel zich op Luther en toch komen ze tot tegenover elkaar staande conclusies. Duidelijker kan Luther's verwarrende invloed op het Christendom en het Duitsche volk niet aangetoond worden, dan in deze chaotische begripsverwarring. Niemöller had gezegd : „alleen de oud-testamentische wet is de wet Gods. De bijzondere aard (van den decaloog) komt hierin uit, dat door het eerste gebod elke poging, om zich op andere wetten te beroepen als op die van God wordt veroordeeld.... De christen, die gehoorzaam in de verordeningen als naar Gods wet wil leven, kan dat alleen van de verkondiging der bijbelsche wet uit". Stapel verklaart, dat hij deze uitspraak niet in overeenstemming kan brengen met Romeinen 2 en zegt: „Zou ik me Niemöllerisch willen uitdrukken, dan zou ik moeten zeggen: wij verwerpen de Judaïstische dwaalleer van Niemöller.... En wat zegt Niemöller ervan, dat Luther's Tien Geboden in den kleinen katechismus niet alleen naar de woorden, maar ook naar de beteekenis anders zijn dan de decaloog in het tweede en vijfde boek van Moses ? Luther heeft de Israëlietische wet zonder hartzeer over Israël door een Duitsche wet vervangen, zoowel door de ge- en verboden als door de autoritaire uitlegging. Luther's Tien Gebouen zijn wezenlijk verschillend van den mozaïschen decaloog. Is daarom Luther's decaloog niet Gods wet ? Heeft Luther zich aan het heiligste, aan het Woord Gods, vergrepen?" Stapel vindt het heerlijk-veilig om zich op Luther te beroepen. Hij is werkelijk blij, dat Luther er was en dat de vrije uitlegging er is, dan kan hij zijn nationaal-socialistischtheologisch standpunt tenminste argumenteeren. Feit is, dat Luther naar het voorbeeld van den Israëlietischen decaloog een Duitschen decaloog gemaakt heeft. Stapel stelt vast: Luther hield zich voor bevoegd „novum decalogum facere", een nieuwen decaloog te maken, die „clarior est quam Mosi decalogus", duidelijker is dan de decaloog van Moses. Dat zegt Luther uitdrukkelijk en hij mag dat ook doen : Luther had méér gezag over de H. Schrift dan de Paus. „En omdat Luther zich houdt aan het voorbeeld van Moses, ontbreken de verschillende geboden speciaal voor het Duitsche volk : het gebod van trouw aan den Führer ontbreekt, het gebod van de dapperheid, het gebod van de kuischheid (wat nu?), het gebod der milddadigheid, het gebod der oprechtheid.... Of zijn deze geboden niet goddelijke geboden, omdat ze in Moses' decaloog niet voorkomen ?" En zoo slaat de nationaal-socialistische theoloog op hol. Niemöller heeft Stapel's theorie als „dwaalleer verworpen", ook al beriep deze zich op Paulus en Luther. Wij hebben Niemöller altijd beschouwd als iemand, die zich tenminste nog poogde te baseeren op de H. Schrift, als iemand, wien ook ■ het Oude Testament lief was, vrij van pogingen, om het christendom te assimileeren aan het heidensche nationalisme van Hitier. Wel commandeerde hij op een toon, die hij waarschijnlijk op de brug van de U-boot aangeleerd heeft en die niet één Duitsch officier vreemd is, maar zijn eerlijk gemoed is opgekomen voor de rechten der Kerk in en tegenover den Staat. Stapel 1 ij k t irenicus; hij lijkt zich met hand en tand te verzetten tegen de onverdraagzaamheid der Protestantsche groepen onderling, doch inmiddels predikt hij de alléén-deugdelijkheid van zijn eigen systeem en kweekt daardoor de grootste onverdraagzaamheid. En dat met allerlei consequenties uit Luther's leer, die zich daarvoor uitstekend leent. Zoo betoogt hij o.a.: „het wezenlijke en beslissende der Luthersche kerk is, als wij het samenvatten niet kerkregeering, niet de samenstelling, niet een of ander beginsel of ideaal, niet plaats of tijd, maar alleen het geloof. Het Christusgeloof echter heeft den voedingsbodem noodig van het scheppergeloof des volks (de ethnos). Daarom moet de Luthersche „Belijdeniskerk" èn „Volkskerk" tegelijk zijn. De volle levensstroom der jeugd en van het volk moet door haar heen stroomen; welke geloovige wil alleen zich persoonlijk en tegelijk (zooals Luther) niet zijn geheele volk verlost zien?" Stapel stóat niet voor consequenties! Hij is zelfs van oordeel, dat het Christendom te ver gegaan is. De missionarissen der grijze oudheid vergaten, dat de heidensche goden in den grond niet anders waren dan middelaars tusschen de menschen (volken) en den God van het eerste artikel: „Ik geloof in God, den Almachtige, enz." Het Christendom kan niet zonder het heidendom op aarde leven, zooals onze geest zonder ons lichaam, de plant zonder lucht niet leven kan — zij moet ook aarde hebben. „Het Christendom mag het heidendom niet uitroeien, maar moet het vervolmaken. Vervolmaken beteekent niet vernietigen, maar tot een doel, d.i. de voleindiging, voeren Het Heidendom is in de wereld om de zielen voor het Christendom ontvankelijk te maken. Het Heidendom is het eerste artikel van het Christendom". De Roomschen hebben het Heidendom overgebracht in het Christendom: op de plaats der goden en godinnen stelden zij Maria en de heiligen! Een helderen kijk heeft Stapel op „de Roomschen" en hun heiligen! Daar niet van! Dus om Christen te worden, moet men eerst een goede heiden zijn. ,Men make uit de jeugd eerst een goed heidendom. Speren werpen en de goden eeren". Dat praat hij Schiller na! En nu de consequente toepassing van Luthers opvatting over de verhouding van Kerk en Staat. „De aardsche Kerk is niets bijzonders tegenover den Staat. De Staat kan er mede doen als met elke kegelclub. Wat de Kerk van de kegelclub onderscheidt ligt alleen in het „zijn" des geloofs. Zijn de staatslieden Christenen, zoo zullen zij dat „geloofswegen" der Kerk achten. Zijn zij het niet, dan moet de Kerk zien, hoe zij het evangelie verkondigt en de Sacramenten uitdeelen kan, overigens niets". De Staat kan met de Kerk doen wat hij wil. Hij kan bisschoppen benoemen en afzetten, zooveel hij lust heeft. Hij kan de gemeente politiek afperken; landskerken opheffen en een rijkskerk organiseeren, want de staat oefent macht krachtens het eerste artikel. De Kerk staat niet alleen onder het recht maar ook onder de macht van den Staat. Stapel heeft per saldo niet iets nieuws gedistilleerd. Het oude Luthersche beginsel: cuius regio, illius et religio (dat wil vrij vertaald zeggen: wie heer is in het land zet den godsdienst naar zijn hand) werd door hem weer „toegepast". L. --- Statie van een kruisweg. Missiekunst uit Annam, Fransch Indo-China. Statie van een kruisweg. Missiekunst uit Annam, Fransch Indo-China. --- Charles Vos. Ontwerp voor een beeld van Charles Vos. Ontwerp voor een beeld van Petrus Canisius, bestemd voor den gevel van de bibliotheek van het Jezuitcncollege te Maastricht. --- Een oude theorie, die toch nog haar waarde heeft. „Retarder un jeune homme jusqu'a vingt ans, c'est le sauver". Jos. de Maistre. „Retarder", vertragen, ophouden, Jos. de Maistre gebruikt hier dit woord in verband met de zoogenaamde voorlichting inzake de intieme dingen des levens. Zelfs als deze voorlichting, waar wij tegenwoordig zoo rap mee zijn, aan een jongmensch wordt vertraagd of opgehouden tot aan zijn twintigste jaar, dan zal dit hem ten goede komen, hem redden, meent Jos. de Maistre. En zelfs een Jean Jacques Rousseau stond daar niet afkeerig tegenover. Wij vreezen, dat wij Dr. Huddleston Slater hier zullen doen schrikken. Want deze schrijft in zijn beroemde boek „Ja, ik wil": „Nu worden er menschen gevonden, die van oordeel zijn dat men onze kinderen zooveel mogelijk onkundig moet laten. Dat zij dan onbedorven door het leven zullen gaan. Deze meening is natuurlijk volkomen onjuist". 't Kan bijna niet radicaler worden gezegd. Une mort sans phrase. De doctor zal ook zeggen, dat de Maistre en Rousseau al lang bij de eeuwen zijn bijgezet, en dat wij hebben te rekenen met de geslachten van onzen modernen tijd. Die zijn niet meer onkundig te houden, tenzij tot hun eigen ondergang, en wie het anders meent, is hopeloos uit den tijd, is onvoorwaardelijk dood. En toch zal ook Dr. Huddleston Slater moeten erkennen, dat zelfs in de medische wereld weieens theorieën en practijken zijn losgelaten, waartoe men later weer is teruggekeerd en welke dan weer als deugdelijk en beproefd worden voorgehouden. Over het sexueele in den mensch, en de noodzakelijke voorlichting daarmee in verband voor de jeugd, zijn het laatste tiental jaren duizend en één medische vertoogen en paedagogische inzichten verschenen, maar opvallend voor den Christen en Katholiek is, dat Christus er bij Zijn leven en leer maar weinig over heeft gezegd. Alleen heeft Hij zeer scherp betoond, dat wij den kleinen geen ergernis moeten geven, en wie dat wel doet, een molensteen verdient om zijn hals. Bij alle wijziging van theorieën is het daarom misschien wel weer eens goed de aandacht te vestigen op de oude theorie, die in christelijke en katholieke gezinnen en ook in katholieke opvoedingsgestichten in practijk werd gebracht, en die er op was gericht de jeugd zoo lang mogelijk onbedorven en daarom onwetend en onkundig te laten. Al behoefde men daarom nog niet zoo ver te gaan als een Jos. de Maistre, en de voorlichting te verschuiven en te vertragen tot het twintigste levensjaar. Op collectieve voorlichting van de jeugd is men al lang teruggekomen, als een voorlichting noodzakelijk blijkt, dan moet deze individueel gebeuren. Met de collectieve voorlichting hebben wij leergeld genoeg be taald. In onze jonge jaren werden wij opgeschrikt door de schandelijke theorieën van de beruchte school van Buisson. Zij waren bedoeld om de Kerk in 't hart te treffen „De beste ponjaard om de Kerk in 't hart te raken", schreef F. M. Vindice, „is de dolk der verdorvenheid". De Fransche pers houdt ons de diep-ingevreten gevolgen van deze heillooze theorie nog dagelijks schrikbarend voor oogen. Daar is nog altijd het woord van Lacordaire: „le sièele dernier n'a vu périr la religion en France qu'après y avoir vu périr la pudeur". In Frankrijk is de godsdienst aan het verkwijnen gegaan, nadat de pudeur, het schaamtegevoel, was verdwenen. De pudeur, waarvan dezelfde Lacordaire zegt, dat zij is als een parfum, welke ons een idéé geeft van de zuiverheid en schoonheid van den hemel. De pudeur, waarvan de fijne Joubert in zijn „Pensées" zegt, dat de natuur zelf ze aan het kind geeft als een enveloppe, een sluier, die zij niet roekeloos moeten verscheuren. Om eens in een ander modern beeld te spreken, wij doen tegenwoordig alles om 'bloemen, vruchten, vleesch en gevogelte frisch en onbedorven te houden, vandaar de gelukkige technische uitvinding van koelkast en frigidaire. Waarom zouden wij dan niet al onze krachten inspannen om het beste en edelste van wat in God's schepping bestaat, het kind, rein en zuiver te houden. Maar ondanks allen technischen vooruitgang, de kenners en proevers weten en ervaren, dat al wat uit koelkast en frigidaire komt iet of wat aan oorspronkelijke geur en smaak verloren heeft en ingeboet. En nu gaan we het beeld omkeeren. Wie het kind rein en zuiver wil houden, moet het juist weghouden uit de koelkast en frigidaire dezer bezoedelende wereld, en het als een kostbare bloem, als een gave vrucht onder onze dagelij ksche zorgen houden in veilige geslotenheid van het gezins- en familie-leven. De tijd zal leeren en uitkomst geven. „De ondervinding heeft mij geleerd", schrijft dr. Huddleston in zijn boek, „dat men wanneer men van onbedorvenheid hoort spreken, steeds te doen heeft met onkunde". Deze gedachte is op velerlei wijze uitgesproken als „men moet onschuld niet verwarren met onwetendheid", of „de onwetendheid van het kwaad is nog geen deugd". Maar dan komt de belangrijke vraag aan de orde, of de onwetendheid van het kwaad niet dikwijls juist voor het kind een behoud van deugd is en 't is daarop, dat de ouders en opvoeders zich baseerden. Een vaag bevroeden en aanvoelen van het kwaad leeren ons beproefde en ervaren opvoeders en paedagogen — verdraagt zich goed met het onwetend zijn, en is voldoende bij een christelijke opvoeding om met behulp van God's genaden de onschuld te bewaren. Het gekweten van het kind waarschuwt zelf, God's genade geeft hier licht en bescherming. Juist het zwijgen der ouders geeft hierbij kracht. Dit besef weerhoudt katholieke ouders met recht hun kinderen ontijdig voor te lichten. Zij voelen dat zij niet te vlug den sluier moeten verscheuren, waarin de Voorzienigheid zelve de teedere kinderziel als het ware heeft verpakt om haar te beschermen tegen al te heftige en verwordende indrukken van de buitenwereld. Er wordt over deze dingen niet gesproken, niet omdat zij slecht zouden zijn, maar te intiem en delicaat van aard. Spreekt men er wel over, omdat tegenwoordig zoo dikwijls op voorlichting wordt aangedrongen, dan van tweeën één, óf men geeft preciese en duidelijke verklaringen, óf men bepaalt zich tot vage en algemeene aanduidingen. Tot het eerste zullen verstandige ouders niet licht komen, omdat zij er uiteraard voor terugschrikken, want wordt aan de nieuwsgierigheid voldaan dan stelt men het kind bloot aan het gevaar, dat de verbeelding wordt geprikkeld en de zinnen ontijdig ontwaken. Bepalen de ouders zich tot vage en algemeene aanduidingen, dan zal het kind om nadere inlichtingen vragen, en worden deze niet naar zijn zin verstrekt, dan beloopt men de kans, dat het elders zijn licht zal trachten op te steken. Moeilijk zal 't altijd blijken de nieuwsgierigheid in te toornen als deze eenmaal is gewekt. En nog erger wordt het geval, als het kind eens overgaat tot experimenteeren op datgene, wat het gehoord heeft. Zelfs volwassenen, die alles en nog veel beter weten, bezwijken wel in den strijd. „De mensch is zijn eigen demon" waarschuwde reeds de oude filosoof, en in dien geest kan men ooi" Christus' woorden verstaan „des menschen vijanden zijn zijn eigen huisgenooten." Moeten ouders en opvoeders dan nooit op dit gebied met hun kinderen vertrouwelijk spreken, vooral in onzen tijd, nu zooveel gevaren van buiten de kinderen bedreigen, moeten de ouders en opvoeders dan maar onbewust leven naar den stelregel van Jos de Maistre, wachten met voorlichting tot het twintigste jaar, zal een jongmensch redden? Het antwoord is ja en neen. Voor het jonge kind moet men zeker voor alles zorg dragen den sluier van de pudeur, het schaamtegevoel niet te ontijdig te verscheuren. De ouders moeten het kind er op aan zien, wat het kan verdragen. Als, het jonge kind vóór zijn tijd vrijmoedige vragen stelt, dan weet elke verstandige en brave moeder van nature wel wat zij moet antwoorden. Moeders kunnen dat dikwijls zoo fijn doen. Zij zullen geen sprookjes opdisschen, geen uitweggetjes zoeken, zij kunnen verklaren dat elk nieuw kindje een zichtbare zegen, een teeken van welbehagen van God is. Dit zal het vragende kind dadelijk in een sfeer van religieusiteit brengen. Als het kind zijn puberteitsjaren nadert is 't weer de moeder, die dat 't eerst zal opmerken en het met grooter zorgen gaan omringen. Het woord puberteit zegt 't zelf, het kind, de jeugd wordt rijp. Er heeft bij het kind een soort van aardverschuiving plaats, die weieens een oogenblik duizelig kan maken. De wereld gaat zich aan hem anders openbaren, het kind vindt niet direct zijn evenwicht terug, kan een poos uit het lood geslagen zijn. Rousseau noemde dat de tweede geboorte. Maar dan ook bij deze tweede geboorte moet het kind een sage-femme aan zijn zijde vinden, de moeder. De moeder zal waakzaam en voorzichtig zijn. Zij moet vertrouwen hebben. Een rechtgeaard kind uit een katholiek gezin en katholiek milieu — dat moeten wij niet vergeten — staat er nu eenmaal anders voor dan elk ander willekeurig kind. Dr. Huddleston kon daar nu eenmaal niet te nadrukkelijk op wijzen, omdat hij een boek schreef in algemeene lijn. Maar katholieke ouders en opvoeders mogen hierbij niet over het hoofd zien, dat de Voorzienigheid, zooals wij reeds opmerkten, het kind reeds een eersten natuurlijken slagboom, of afsluiting heeft gegeven in zijn schaamtegevoel. De christelijke opvoeding zet daarnaast voor het kind, nog een tweede barrière, het reine geweten, dat waakzaam blijft, dat het niet in zonde valt. Dan zijn daar bovendien nog de goddelijke genaden en alle middelen voor het bovennatuurlijk leven als het gebed, de biecht, de veelvuldige H. Communie. Dit alles moet het kind ook beschermen en krachtig maken voor het leven. Dan zal het kind ook oppassen voor een ongezonde nieuwsgierigheid, het zal begrijpen, dat er dingen zijn in het leven, waar-, over niet in 't openbaar gesproken wordt. Het zwijgen der ouders zal dan zelfs voor het rijpere kind nog een groote moreele steun beteekenen. „Wandelt naar den geest", zegt de groote Apostel, „en gij zult de begeerte des vleesches niet volbrengen". En dan is er in het leven van het katholieke kind ook nog de biechtvader, die op dit gebied nog zooveel onnoemelijks aan het rijpere kind kan doen. Maar ondanks dit alles kan 't toch late* met een kind misgaan, wij zijn allen zwakk# zondige menschen, die de kiemen des verderfs in ons dragen. Maar als dit gebeurt, dan hebben noch het zwijgen der ouders, noch de meest volmaakte tijdige voorlichting dit kunnen verhinderen. Dat kan alleen de genade van God voorkomen en verhoeden. Wij hebben zelve in onze jeugdjaren op kostschool zulk een opvoeding genoten, die nu vaak gebrandmerkt wordt als die van de onwetendheid en onkunde op het gebied der intieme levensdingen. Wij hebben er later mannen van groote levenservaring, die onze tijdgenooten waren, er met grooten eerbied en bewondering over hooren gewagen. Zelve hebben wij in later jaren er onze oude opvoeders nog weieens over gesproken, en hun de vraag gesteld of de toestand nog altijd zóó was als vroeger. En dan kreeg ik een ontkennend antwoord;' ook zij hadden de bakens moeten verzetten, de kinderen bleken anders geworden. Waarom? Omdat de geest ook in katholieke gezinnen anders, maar er niet beter op is geworden. Men moet niet noodeloos de nieuwsgierigheid van het kind wekken, en dat is misschien de groote fout van onzen tijd. Wij zijn op dit gebied ook ten opzichte van het kind te luchthartig geworden, te onbedachtzaam, te lichtvaardig. Maar daarmee is de oude methode en theorie nog niet veroordeeld geworden, 't zou heilzaam en gelukkig zijn, als wij er weer toe konden terugkeeren. F, HYACINTH HERMANS. --- UIT DE PERS. Bescherming van het christelijk gezin. Ook het „Huisgezin" keurt het af, dat in Hoorn recht werd gezocht door eigenmachtig optreden tegen de verantwoordelijke overheid, doch wijst er op dat de verstoring der openbare orde niet allereerst in de gewraakte opstootjes gelegen is maar in de propaganda zelf voor een tegennatuurlijk kwaad. In dit verband verdient de uiteenzetting van den Hoogeerw. heer van de Wiel, Deken van Hoorn de aandacht, die deze op een bijeenkomst van de afd. van den Bond voor Groote Gezinnen in die gemeente gegeven heeft. Voorop werd gesteld dat, ook naar katholieke opvatting, het aan een ieder vrij moet staan, om volgende de bindende uitspraak van zijn geweten, ongestoord door den Staat, Gods wil te doen en de geboden Gods te vervullen: ten aanzien van het inwendige geweten komen aan den Staat geen rechten toe. Maar, zoodra door uiterlijke handelingen dat inwendig geweten zich manifesteert, kan de Staat niet zonder meer elke onzedelijkheid, elke duistere wereldbeschouwing, elke godloozenbeweging toelaten met een beroep op de gewetensvrijheid voor den enkeling. Ieder ook erkent, dat de moderne Staat, met zijn naar levensovertuiging zoo verdeelde bevolking, praktisch een veel grootere bewegingsvrijheid moet laten, dan •bij algemeene erkenning der christelijkzedelijke beginselen toelaatbaar zou zijn; menige uiting was objectief-valsche maar onoverwinbaar dwalende gewetens zal ook een positief-christelijke Staat moeten dulden om grooter kwaad te voorkomen of iets goeds — den burgerlijken vrede b.v. — te bewaren. Maar er zijn grenzen, die in een christelijke gemeenschap niet mogen worden overschreden; daar zal de Staat om de christelijke grondslagen van het volksleven te beveiligen de dwaling aan banden moeten leggen. Blijft de Overheid daarbij ernstig in gebreke, dan is het recht aan de zijde van hen, die op grond van het juist gerichte geweten, dat geweld lijdt, bij haar protest aanteekenen. Onder datgene, wat onder een christelijk volk niet geduld behoort te worden, is de propaganda voor het Neo-Malthusianisme, en de Overheid, die dezé onbeperkt toelaat, komt met haar eigen plicht in tegenspraak. Met Deken van de Wiel mogen wij vragen, dat de Overheid zich over hare beschikkingen zal bezinnen en niet van de zedelijke vrijheid een recht zal maken om voor het oordeel van de groote meerderheid des volks kwaad te bedrijven. Des te schrijnender is het feit, der misbruikte vrijheid om het christelijk gezinsleven te schaden, waar diezelfde Overheid nog te veel in gebreke blijft om door be bescherming van het kinderrijke gezin dat gezinsleven te stutten en te schragen! Er is op het terrein der beveiliging van dezen grondslag van den christelijken staat in ons land positief en negatief nog heel wat te doen! --- Hollandia-Water ollan dia-Wat er Recl. 56823 6 --- LETTEREN EN KUNST. Kunst en Missie. De ontwikkeling der denkbeelden op dit gebied. CONTACT MET DE LEEKEN. In zeer, zeer langzaam tempo wint de idee „kunst in de missie" veld. Maar veld wint zij! Nadat de wetenschap, de charitas, de hygiëne, de sport de mogelijkheden gevonden hebben om zich in dienst van de missie te stellen, komen de schoone kunsten zich ook schoorvoetend melden. Verheugend feit, waarmede de wereld geluk gewenscht kan worden! En voorts komt een gelukje nooit alléén. Want wanneer men het probleem nader beschouwt stelt men vast, dat het ten nauwste samenhangt met het streven, de inlandsche schoone kunsten te kerstenen en aan de geloofsuitbreiding dienstbaar te maken, c.q. een synthese te bewerkstelligen tusschen het westersche en het overige schoon. Wij herhalen : met de perspectieven, welke zich hier openen, mag het menschdom geluk worden gewenscht, onverschillig hoe het tegenover het Christendom staat. De promotors van het begrip „missie en de schoone kunsten" doen hun best hun ideeën allerwegen ingang te doen vinden o. a. ook door het houden van tentoonstellingen, lezingen, enz. Hun propaganda heeft haar uiteindelijke vormen nog niet gevonden en daarom is het nog tijd een paar opmerkingen te plaatsen, die wellicht nut kunnen stichten. Wanneer alléén begenadigde kunstenaars zich met de onderhavige kwestie bezig te houden hadden, zou men zich over haar ontwikkeling geen zorgen te maken hebben. Maar de omstandigheden willen nu eenmaal anders. Elk missionaris is b.v. geen artiest, maar toch zijn juist de missionarissen in het bijzonder geroepen om op dit gebied pionierswerk te verrichten. Wij noodigen een iegelijk uit van dit punt af een eindweegs zelfstandig verder te denken en dan treffen we elkaar beslist weer daar, waar de wenschelijftheid zich doet gevoelen, mannen, die zich weinig met kunstzaken kunnen onledig houden toch zooveel oordeelkundigheid bij te brengen, dat er geen ongelukken gebeuren wanneer zij op hun missieposten, bij aankoop van noodwendigheden, hun keus hebben te doen tusschen draken en voorwerpen, die door den beugel kunnen. Eenige vastheid van oordeel echter kan bij niet-kunstenaars o.a. ontwikkeld worden, door hun bij propaganda voor de ware schoonheid niet alléén de dingen voor te leggen, die waarlijk schoon zijn maar ook die, welke er valschelijk voor uitgegeven worden. Wanneer men leerend te werk wil gaan moet men er zich op spitsen kunst altijd tegenover „ontaarde kunst" te plaatsen, > zooals men dit in het Derde Rijk handig deed, '.hoe men daar verder dan ook over wil den5 ken. Een tweede punt, dat den propagandisten van „Kunst in de Missie" zeer dringend ter overweging aangeboden wordt, is de wenschelijkheid, dat zij hun oogen toch niet sluiten voor hetgeen het leekenelement op belendenden perceelen reeds tot stand heef' gebracht. Het zoeken naar een synthese tusschen Westersche en exotische schoonheid is niet aan ons, katholieken voorbehouden. Iedereen heeft vrijen toegang tot dit veld en menigeen heeft er zich al op gewaagd. Het spreekt van zelf, dat wij slechts voordeel kunnen trekken uit een nauwkeurig volgen van hetgeen kunstenaars van groot of klein formaat ten deze voor leekendoeleinden reeds tot stand hebben gebracht. Dit is inderdaad aanzienlijk veel. In Bandoeng staat b.v. een hooge school, waarvan de contouren ontleend 'zijn aan de bouworde, die de reizigers in Sumatra zoo pakt. In Bombay ziet de verbaasde toerist niet één, maar zes of acht reusachtige regeeringsgebouwen naast elkaar op een rijtje staan, die elk het pogen van den architect verraden een paring tusschen Oostersche en Westersche architectuur tot stand te brengen. Madras heeft ten deze ook wat te toonen. Calcutta minder. Zijn deze léeken-pogingen tot aanpassing gelukt? Wel, dit komt er voor ons heelemaal 'niet op aan. Zij kunnen ons in alle gevallen ter aanmoediging dienen en zij ajn daarover 'heen leerzaam. Zij zijn misschien juist bijzonder leerzaam, wanneer zij als mislukkingen moeten worden aangezien. De kwestie zelf eens met den bouwheer van NieuwDelhi besprekend, kregen wij de verzekering, dat hij, gezien het reeds bereikte, niet op een paring van Oost en West in zijn schepping uit was. Slechts de Indische sierkunst zou, tot een bescheiden hoogte, in NieuwDelhi aangewend worden. De artistiek zeer begaafde Spanjaarden hebben op het onderhavige gebied nog niet getoond wat zij kunnen en de Italianen hebben er nauwelijks den tijd toe gehad. Daarentegen hebben de heelemaal niet artistieke Portugeezen ten deze werk geleverd, dat nog steeds als het allerbeste geldt. Hun kerk van Bethlehem (Belem, noemen zij dat stadje) mag wel als het klassieke voorbeeld gelden van „aangepaste" kunst, ook al staat zij aan de Taag en niet aan de Tji Taroem, de Ganges of de Euphraat. Men vergete echter niet, dat de Portugeezen een heele school van gemengde kunst tot bloei brachten en dat er ook nu nog wel in gewerkt wordt, zij het dan alleen voor villabouw. Maar ook dat is leerzaam. Een hoofdstuk apart, en een zeer roemvol hoofdstuk, vormen de Franschen van den dag. Deze hebben het werkelijk ver gebracht in de richting, die wij hier op het oog hébben. In Annam, maar vooral in Marokko, hebben zij ten deze dingen gewrocht, die den toeschouwer met verbazing vervullen. In minder dan dertig jaren tijds hebben zij in het rijk van Zijne Sjerifaansche Majesteit twee verschillende stijlen, met sterken, Ma rokkaanschen inslag, tot bloei en weer tot ontaarding gebracht. En wanneer daaruit niet iets te leeren valt, waaruit dan wel? We hebben hier alleen de architectuur vluchtigjes aangeraakt maar allen weten dat de schoone kunsten zich daartoe niet bepalen. Geroepenen en ongeroepenen bewegen zich ook nog in de regionen van de schilderkunst, den dans, de literatuur, de sierkunst, de muziek, de beeldhouwerij, enz. enz. Allerwegen wordt naar aanpassing gezocht, naar paring, naar wederkeerige bevruchting, tusschen verschillende schoonheidsidealen. Het gebied is reeds uitgebreid, maar het wordt toch steeds nog grooter. Getuige b.v. de rede, die generaal Nogues, resident generaal van Marokko dezer dagen bij de opening van de jaarbeurs te Fez hield, en waarin hij de inheemsche ambachtslieden aanspoorde zich hunnerzijds óók 'ns door Westersche kunstopvattingen te laten bezielen bij de uitvoering van hun Moorsche gebruiksvoorwerpen. Hét Fransche gouvernement helpt hen trouwens reeds in ,deze riohting, maar desondanks spreekt de Marokkaansche pers, bij het verslaan van deze rede, over „geheel nieuwe horizonten", welke door haar geopend worden. Het is met het vraagstuk van kunst en missie momenteel echter zoo, dat het ons aan een organisatie, aan een vereeniging, of iets dergelijks, ontbreekt, welke zich ten doel stelt in een centraal punt alles te verzamelen, wat in alle deelen der aarde op het gebied van artistieke „aanpassing", van associatie tusschen Westersche en exotische kunst enz., waar te nemen valt. Alles. Dus ook de mislukkingen. Dus ook de resultaten, die op het niet-kerkelijk gebied bereikt werden. De middelen van zulk een vereeniging behoeven niet bijster groot te zijn, maar haar relaties kunnen zich nooit ver genoeg uitstrekken. Wanneer zij verbinding zoekt met ambtenaren, officieren, planters, kooplieden, handelsreizigers, toeristen, enz. enz., wanneer zij deze voor haar doel op de- gewenschte temperatuur brengt, komt er van zelf een massa materiaal binnen vloeien. Dat de missionarissen zejf voor het doel van de vereeniging te vinden zijn, behoort men zonder meer aan te nemen. Aan de hand van haar materiaal kan de vereeniging op den duur missiebisschoppen en missionarissen bij het bouwen van kerken, van pastorieën, bij het aankleeden van hun godshuizen, bij het aankoopen of doen vervaardigen van paramenten enz. van advies dienen. Evenzoo kan zij den handwerkslieden den edelsmeden, den vrijwilligen borduursters, enz. enz. nieuws wegen wijzen, nieuwe bezieling bijbrengen, tot nieuw zoeken hunnerzijds nopen. Een centrale als hier bedoeld zou zeer veel nut kunnen stichten. G. S. RESTAURATIE VAN DEN TOREN DER GROOTE KERK TE HOORN. De torenspits van de Groote Kerk te Hoorn verkeerde voor eenige jaren in een zoo deplorabelen toestand, dat zij met het oog op de veiligheid moest worden verwijderd. Tot dusver kon er uit financiëele overwegingen niet aan worden gedacht, den toren weder in zijn ouden luister te herstellen. Een plan om den .toren in meer bescheiden vorm te restaureeren kon in de oogen van den gemeenteraad geen genade vinden. Thans is echter bij het gemeentebestuur bericht ontvangen, dat het werkfonds de uitvoering van het z.g. „Groote plan" zal financieren, zoodat hiermede binnenkort een aanvang zal worden gemaakt. Deze beslissing is des te belangrijker, waar nu ook bij de restauratie van den toren het nieuwe carillon, dat reeds eenigen tijd gereed is, zal kunnen worden aangebracht, waarmede dan aan een lang gekoesterden wensch van de Hoornsche bevolking wordt tegemoetgekomen. DE „MARSYAS"-MUZIEK VAN DIEPENBROCK. Het pianoconcert van Hans Henkemans. AMSTERDAM, 24 Juni 1938. Het tweede concert van den korten zomercyclus, die als epiloog op het seizoen in het Concertgebouw gegeven wordt, trachtte muzieklievend Amsterdam met den traditioneelen Donderdagavond te verlokken, maar de verleiding was voor defcen tijd van het jaar niet sterk genoeg om de zaal vol te krijgen. Van Beinum stond intusschen voor de lastige taak om een programma te vormen om twee pianoconcerten heen: het concert van Hans Henkemans, dat in eerste uitvoering ging en het concert van Schumann, waarmee George van Renesse zijn kans kreeg, ter vergoeding voor het risico, dat een pianist, die een nieuw werk speelt, nu eenmaal loojit. Om de eerste helft van het programma nu heelemaal Nederlandsch te maken had van Beinum Diepenbrock's geruimen tijd niet meer uitgevoerde suite uit de muziek voor Balthasar Verhagen's „Marsyas" gekozen, waarmee hij in ieder geval een goede daad heeft verricht, vooral ook omdat deze muziek het in de concertzaal zoo uitstekend doet. Ofschoon zij, gaat men in de partituur of het piano-uittreksel de melodramatische passages na, de beginselen reeds duidelijk vertoont, welke Diepenbrock later in de Gijsbrecht-finale, „De Vogels" en inzonderheid in de „Elektra"-muziek volledig zou realiseeren, is de Marsyas toch veel minder tooneelmuziek dan een zelfstandige suite. Belangrijk is de evolutie van den componist ook, omdat hij zich in deze partituur zeer merkbaar wendt tot het Fransche impressionisme, waartoe de overeenkomst tusschen den sater Marsyas en den faun van Debussy's Prélude hem onwillekeurig wel aanleiding moest geven. Al is dit impressionisme ook < in Diepenbrock's werk spoedig reeds een overwonnen standpunt geworden, dit neemt niet weg, dat de Marsyas nog altijd een der meest poëtische, zuiver muzikale stukken is, die de meester geschreven heeft. Later moge de litterator den componist beter geleerd hebben tooneelmuziek en vooral declamatorium te schrijven, maar dit beteekent dan ook, dat de invloed van den litterator op den musicus is ■toegenomen. In Marsyas was Diepenbrock voor alles muzikant en het is een prachtige muzikanteske partituur geworden, die zich in de eerste plaats baseert op den klank, op de melodie en op de kleur van een geraffineerde instrumentatie. Van deze kwaliteiten werd men zich terdege bewust bij deze uitvoering, die voorbeeldig mocht 'heeten om haar fijn poëtiseerend mouvement en de rijke -kleurwerking, die van Beinum aan het orkst wist te ontlokken. Het was goed onzen grooten Nederlandsehen componist weer eens in een zoo uitstekende uitvoering te hooren. Van Diepenbrock's meesterschap tot Henkemans' jong en nog ongerijpt talent was de overgang groot. Maar dat kon men den jeugdigen componist natuurlijk nog niet kwalijk nemen. Hij gaf ook in dit pianoconcert bèwijzen van een krachtig en vindingrijk talent, dat de middelen nog wel niet doelmatig te pas brengt en zijn invallen nog niet genoegzaam economisch gebruikt, maar dat dan toch temidden van de onder deze omstandigheden onvermijdelijke onevenWichtigheden en noodeloos effect eenige zeer goede bladzijden muziek heeft geproduceerd, vooral in het middendeel, waarin de componist ook het best de evenmaat tusschen fantasie en realiseering wist te vinden. George van Renesse heeft van het lastige stuk een zeer overtuigende vertolking gegeven en na de pauze heeft hij de harten veroverd met Schumann's concert, dat evenwel maar mijn smaak lichter gemusiceerd dient te worden. Van Renesse is wel volkomen meester over de technische middelen en zoo beschouwd kan hij vrijwel geheel verwerkelijken, wat hij zich voorstelt, maar zijn eigen persoonlijkheid domineert in zijn vertolking te zeer. Wat men op dezen avond hoorde, was minder Schumann dan wel van Renesse, wiens spel zich nog te weinig van het Instrument als zoodanig los heeft gemaakt en wiens voorkeur uitgaat naar een sheroïsch-virtuoze voordracht, waar tegenover als ander uiterste een verteedering optreedt, die in wezen van hetzelfde onklare sentiment getuigt als de heroïek. Niettemin was de prestatie op zichzelf genomen zeer lofwaardig, zoodat het stormachtige applaus, dat aan het slot opging, den pianist volkomen toekwam. Van Beinum besloot vervolgens den avond met de „Polovetssche dansen" uit Borodin's „Vorst Igor", —kr—. MEESTERWERKEN UIT 4 EEUWEN. Van officieele zijde meldt men ons, dat H. M. de Koningin zich bij de opening van de tentoonstelling „Meesterwerken uit vier eeuwen 1400—1800" in het Museum Boymans te Rotterdam op morgen, 25 dezer, zal doen vertegenwoordigen door haar kamerheer mr. R. ridder Pauw van Wieldrecht. CONSERVATORIUM HOLTHAUS. Leerlingen van het Conservatorium-Holthaus geven een opera-concert op Donderdag 30 Juni in den tuin van Lommerrijk te Hillegersberg. NEDERLANDSCHE MOZARTDAG. De achtste Nederlandsche Mozartdag heeft op Zondag 3 Juli plaats te Hilversum. Het concert wordt gegeven in de Avro-studio. Het programma luidt als volgt: Concertone in C gr. t. K.V. 190 (1773), voor 2 solo-violen, strijkorkest, 2 hobo's, 2 hoorns en 2 trompetten, uit te voeren door leden van het Omroeporkest der A.V.R.O. (solisten: Jacob v. d. Woude en F. Bakker); Missa Brevis in Bes gr. t. K.V. 275 (1777), voor koor, soloquartet, violen contrabas en orgel. Koor der Nederl. Mozart Gemeente. Soloquartet: Julia Röntgen, sporaan, Diete Blooker, alt, John Bagk, tenor, Max Wulff, bas. Orgel: Pierre Palla. Strijkorkest: leden uit het Omroeporkest der A.V.R.O. Het geheel onder leiding van Johannes Röntgen. Het Concert wordt uitgezonden door de A.V.R.O. (Hilversum I). De algemeene vergadering heeft in het Palace-hotel plaats. DE NED. ST. GREGORIUSVEREENIGING. Viering van het zestigjarig bestaan te Utrecht. De Nederlandsche St. Gregorius-Vereeniging bestaat zestig jaar en zal dit feit herdenken te Utrecht op 3 en 4 Juli a.s. Aan het programma ontleenen wij het volgende: De avondvergadering op Zondag 3 Juli zal gehouden worden om 8 uur in de groote bovenzaal van het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen aan de Mariaplaats. Deken J. C. W. van de Wiel, voorzitter der Nederlandsche St. Gregorius-Vereeniging, zal het onderwerp behandelen : „De St. Gregorius-Vereeniging en haar werkingssfeer". Prof. dr. Smijers zal spreken over Palestrina, en zijn rede illustreeren met lichtbeelden. De plechtige Hoogmis op 4 Juli begint om 10 uur. Door het koor van de Kathedraal zal de Missa Papae Marcélli van Palestrina gezongen worden. Directeur de heer Sjef van der Eerden. Om half één gemeenschappelijke koffietafel. In de kerk van O. L. Vrouw Tenhemelopneming aan de Biltstraat zal door Utrechtsche koren van 4—6 uur het volgende program van kerkmuziek ten gehoore worden gebracht : Gloria more Ambrosiano, Introïtus Ad te leVavi, Kyrië IV ad libitum, alle Gregoriaansch. Het eerste, uit den tijd van vóór Gregorius den Groote, voor zoover bekend de oudste melodie uit onze zangboeken. Het tweede uit het Antiphonarium St. Gregorii. Het derde uit de 11de eeuw. Josquin des Prez, Ave Maria; G. P. da Palestrina, Sicut cervus; Orlando di Lasso, Super flumlna; T. L. da Vittoria, Ave Maria; W. Byrd, Kyrië en Sanctus; W. A. Mozart, Ave verum; A. Bruckner, Virga Jesse; A. Diepenbrock, Stabat Mater; Joh. Winnubst, Gloria uit de Missa Dominicalis; H. Andriessen, Introitus en Graduale uit de Missa Sponsa Christi; H. Strategier, Agnus Dei uit de Missa Vox sponsae. Onder het Lof : Palestrina: Lauda Sion en Magnificat; Te Deum, Gregoriaansch juxta morem Romanum, afwisselend oor koor en volk; da Vittoria: Tantum Ergo. Organist de heer H. Andriessen. Het lof volgt dadelijk na de uitvoering van de boven nader aangegeven kerkmuziek. Van 2.00—2.30 uur recipieert het Hoofdbestuur der jubileerende vereeniging in een der zalen van de R. K. Kerkmuziekschool. Circa 18.30 uur is er gelegenheid om samen te dineeren. Oi" 20.15 uur feestconcert, te geven door 't Utrechtsch Stedelijk Orchest onder leiding van den heer Eduard van Beinum, eersten dirigent van 't Concertgebouworkest te Amsterdam, met medewerking van den heer Fbons Dusch, leeraar aan de R. K. Kerkmuziekschool. Uitgevoerd zullen worden: vóór de pauze de Tweede Symphonie van H. Andriessen en de Nulde van Bruckner. Na de pauze het 5de pianoconcert van Beethoven met den heer Phons Dusch als solist. De Tweede Symphonie van H. Andriessen en de Nulde van Eruckner werden tot nu toe in Utrecht nog rimmer ten gehoore gebracht. TENTOONSTELLINGEN. Tot 16 Juli is er een tentoonstelling van werken door Dorus Arts in den kunsthandel Fetter te Amsterdam, Weteringschans 79. Kruisafneming- Negerkunst uit Dahomey (Frj) ---