LETTEREN EN KUNST. „KUNST EN LEVEN". Voordracht van J. Beerends. Op uitnoodiging van de R. K. Stud. vereeniging „Sanctus Augustinus" te Leiden hield de heer J. Beerends een zeer interessante voordracht over bovengenoemd onderwerp. Men kan, aldus spr., kunst beschouwen als een zuiver artistieke aangelegenheid en als een factor, een element in een geheele cultuur, als een zuiver individueele aangelegenheid en als een uiting van het volksleven. Wanneer men tegenwoordig nader kennis maakt met het publiek van schouwburgen, concerten, met museumbezoekers enz., dan blijkt, dat voor hen het kunstgenot een zuiver genot is, dat geen weerklank vindt in hun dagelijksch leven. Het is een luxe geworden, geen levensbehoefte. De kunstcritiek en kunstvoortbrenging dreigen dood te Ioof>en in een „zuivere aesthetica". Het geheel staat buiten het volksleven. Kunst en leven laten zich echter niet scheiden. Er bestaat een noodzakelijk verband tusschen beide. Cultuur is de volledige en zuivere ontplooiing der menschelijkheid. De cultuur heeft geen ander doel dan de verrijking van de menschelijke natuur ten overstaan van zijn groote levensdoel: de verheerlijking van God. Cultuur is daarom ook het werk van de gemeenschap. Het is een deelname aan de traditie een nieuwe beleving en een verrijking van die traditie. De cultuur richt zich op de waarheid, op de werkelijke orde van het leven, zooals die uit Gods scheppende hand is te voorschijn gekomen. De Goddelijke orde is een genade-orde, geen zuiver natuurlijke harmonie. Het openbaringslicht wijst ons dus het doel van de groote cultureele levensordening. De wetenschap ordent het verstand op de waarheid. De kunst vervult die taak voor het gemoedsleven. Maar beide zijn op elkaar aangewezen en vullen elkaar aan. Bij gescheiden en afzonderlijke ontwikkeling ruk ken ze de menschelijke natuur uiteen. Een synthese van verstands- en wilsleven is het werk van elke groote cultuur. Deze eenheid schept een wereldbeeld, waarin het verstand de dingen de juiste plaats geeft in het geheel der goddelijke orde en waarin de liefde de dingen lief heeft overeenkomstig die verstandelijk-doorgronde orde. De liefde is het hoogste in de genade -orde. Daarom zien we in de werken der groote mystieken een helderheid van geest, gepaard gaan met een poëtischen rijkdom en een groote liefde. De eenvoudigen en zuiveren van hart hebben daarom vaak een groote wijsheid. Ze zien de dingen in hun wezenlijke door God gewilde waarde. Spr. wijst op het voorbeeld van de middeleeuwen, waar een synthese bereikt is tusschen verstand en gemoed en waar alle menschelijke vermogens medewerkten tot den opbouw van een wereldbeeld. Daarom weerspiegelt de middeleeuwsche kunst een grooten gedachten-rijkdom. Men kende geen louter aesthetisme, maar 'n dramatiseering van het leven in de kunst, waarin de gewone mensch zichzelf herkende, omdat zijn eigen leven ermede verwant was. Sindsdien ontstond er een breuk in de cultuur, in de levensvormen. Elke cultureele vernieuwing begint met het verbrijzelen van star-overgeleverde vormen. Dit leidde, onmiddellijk na den wereldoorlog tot een absolute breuk met alle vormen, om alleen de zuivere idee, het onvermomde leven te behouden. Dit leidde tot absolute vormloosheid. Dit ontaardde vaak in een zuiver aesthetisch absolutisme, waaraan alle leven ontbrak en dat zich daarom ook geheel buiten het gemeenschapsleven ontwikkelde. Het beteekent een verarming en verschraling van de kunst. De normen, die ons richten, moeten naar werkelijke vernieuwing in de kunst zijn: „Levenseenvoud, menschelijkheid, liefde". Uit het debat bleek, dat het betoog van den heer Beerends met belangstelling was gevolgd. --- VERDWIJNEND OUD STADSSCHOON. Nadat Gedeputeerde Staten gedurende VERDWIJNEND OUD STADSSCHOON. Nadat Gedeputeerde Staten gedurende anderhalf jaar het dempen van de Nieuwe Haven te Gouda hebben verhinderd, is thans door het gemeentebestuur van Gouda met den minister van Onderivijs en met Ged. Staten overeenstemming bereikt over de demping van dit stukje oud-Gouda, waarmede inmiddels reeds werd aangevangen. --- PIJN Mijnhardtje t>IJN ^ii vlucht direct voor II m Mijnhardtje De echte zijn niet rond, maar hartvormig. Recl. 87223-5 --- Kerkelijk Gezag. Quia et quatenus. De vreemde woorden, die in veel pro testantsche ooren een bekenden klank heb jjen, schieten ons te binnen, nu „De Stan daard" op 26 October een en Einder opmerkte naar aanleiding van hetgeen wij schreven over de vooral in protestantschen kring gevoerde propaganda voor dienstweigering op grond van den Bijbel. Wij hebben ons veroorloofd op te merken, dat deze individueele Schriftbeschouwing nu eenmaal samenhangt niet het wezen van het Protestantisme en dat de Overheid daarom althans in een land als het onze, waar men het individueele recht tot het redelijk-uiterste wil eerbiedigen, voor zulk een moeilijke quaestie staat. „De Standaard" merkt nu harerzijds op, dat er een protestantisme is, dat de Schrift verwerpt. Inderdaad, maar wij hebben het nu over dezulken, die èn de Schrift aanvaarden (op hun wijze natuurlijk, zooals elke niet-katholieke christen dat tenslotte op eigen wijze doet) èn dienst weigeren. De mannen van „Kerk en Vrede" worden niet door uitleg maar door verloochening van de H. Schrift tot dienstweigering gebracht, meent „De Standaard". Het is mogelijk, maar vast staat, dat er onder deze menschen zijn, die zich gereformeerd noemen. Verder betoogt „De Standaard", dat de kerken van de reformatie hun belijdenis hebben en dat zij dus geen individualisme leeren, doch is dit juist? Zeker conformeeren vele protestanten zich aan de belijdenis van hun kerkgenootschappen, maar de belijdenis kan slechts provisorisch binden, „quia et quatenus praesumitur verbo Dei scripto concordare, d.w.z. omdat en in zooverre verondersteld kan worden, dat die belijdenis en het geschreven woord Gods overeenstemmen". Intrinsiek en absoluut gezag heeft die belijdenis niet, omdat immers niet met onfeilbaar gezag vast staat, dat zij klopt met de H. Schrift. Dit opent de sluizen van het individualisme. Het staat dan ook lapidair aldus omschreven in H. Bavincks klassieke „Gereformeerde Dogmatiek" (I, blz. 399): „De eenvoudigste geloovige kan en mag zich met de H. Schrift in de hand desnoods tegen heel een kerk verzetten, gelijk Luther deed tegen Rome". Omdat dit zoo is, 'ban men van protestantsch standpunt niets objectief houdbaars inbrengen tegen den man, die met de hand op den Bijbel militairen dienst weigert. De overheid, aldus „De Standaard", „wil alleen rekening houden met het dwaalziek menschelijk hart, dat zich zoo ernstig kan vergissen, maar daarin toch oprecht kan zijn. Met een wettelijke erkenning van het r°cht der dienstweigering heeft dit niets te maken. Zoo kan de Overheid ook geen actie voor dienstweigering toelaten".... „De Standaard" sta ons toe op te merken, dat wij hier toch buiten de H. Schrift zijn. Met haar zijn wij eens, dat de Overheid principieel geen gelijk recljt kan geven aan waarheid en dwaling. Maar het algemeen welzijn kan eischen, dat de Overheid, gezien de concrete omstandigheden, subjectieve dwaling van enkelingen ontziet, en dat doet zij o.a. ook bij de dienstweigering. Het algemeen welzijn — n.1. de veiligheid van het land — kan haar ook den plicht opleggen, actie voor dienstweigering, dus het in verwarring brengen van andere gewetens, te voorkomen. En dat doet de Overheid ook en naar onze meening doet zij dit terecht. Want er is verschil tusschen het volgen van eigen geweten en het richten van andere gewetens. Hier echter zijn wij op het terrein van de praotijk. Met het princiep, met de vraag ook wat de H. Schrift al of niet leert, heeft dat niets te maken. Welk een verwarring de verwerping van het onfeilbare leergezag der Kerk ten gevolge heeft, blijkt bijv. uit het feit, dat de bekende dominee J. L. Snethlage, hervormd predikant te Oyen (N.B.), aan de soc. dem. „Arbeiderspers" van 30 October schreef, dat hij aan de Algemeene Synode van de Hervormde Kerk heeft meegedeeld, dat hij in kennis is gesteld van het feit, dat het aan de militairen in zijn omgeving verboden is den door hem geleiden openbaren eeredienst bij te wonen of in eenigerlei persoonlijk contact met hem te treden. „Waar hij", zoo schrijft deze predikant, „geen anti-nationale of anti-militaristische denkbeelden huldigt of propageert, terwijl predikanten, die dit wel doen, naar hem gebleken is, ongemoeid worden gelaten, en waar hij er zich van onthoudt zijn maatschappelijke en politieke denkbeelden door middel van zijn ambt ingang te doen vinden, acht hij dezen maatregel ongemotiveerd en verzoekt hij de Synode zich tot den minister van Defensie om nadere inlichtingen te willen wenden en zoo mogelijk te willen bewerkstelligen, dat deze maatregel opgeheven wordt". Dominee Snethlage is een bekend communist. Wij staan hier dus voor het merkwaardige geval, dat het bestuurslichaam van de Hervormde Kerk, die opzicht houdt zonder zich in te laten met leergeschillen, een predikant handhaaft, waarvan het militaire gezag, ons inziens alweer terecht meent, dat hij niet de man is om militairen geestelijk te leiden. Het is waar, dat zooiets in de Gereformeerde Kerken niet zou kunnen, want daar handhaaft de generale synode de leer wél. Alléén, als zij dat doet, wordt haar verweten, pauselijk te zijn, en elk individu kan zich weer van die Synode beroepen op de Schrift en, al wordt hij uitgebannen, zich voor goed gereformeerd houden en desnoods zelf een nieuwe Kerk stichten. Dit is de tragiek van het protestantisme. Wij juichen daar niet over, maar constateeren een feit. En wij kunnen slechts antwoorden met deze woorden, die Paus Pius XII zoo pas ip zijn St. Willibrordbrief aan onzen Aartsbisschop en Bisschoppen richtte: „Mogen ook zij, die van de waarheid verwijderd zijn en die toch ook Willebrord als hun vader en leidsman eeren dezen apostolischen Stoel, „de wortel en moeder der katholieke kerk", waarmee hij zoo innig verbonden was, spoedig eerbiedigen als de onfeilbare leerares. De Kerk treurt over hen, die van haar zijn afgescheiden door de ongunst van een rampzalig tijdsbestek. Dat toch alle katholieken uit ijver voor den waren godsdienst, onder uw aansporing en voorlichting, steeds hun krachten blijven inspannen om hen door de overredende kracht der ware leer, der liefde en der rechtschapenheid te brengen tot den éénen schaapsstal van Christus, tot de volheid van het ongerepte geloof, tot het gelukkig herstel van een broederlijke eensgezindheid . --- GEZINSRETOURS. Korte mijmering op het perron. Ik wacht op het perron, wamt de trein is nog niet binnen. Mijn aandacht wordt getrokken op een nieuwe fleurige affiohe. 't Is rustig en zuinig met affiches op de perrons. Ik lees geen invitaties om naar het buitenland te komen voor badplaatsen, Kuroorden en wintersport. De grenzen zijn dicht, wie weet voor hoelang, de buren kunnen ons nu niet velen, er wordt oorlog gevoerd. En wie nu als argeloos toerist over de grens zou gaan, zou allicht voor een spion worden aangezien, en in stede van in een Kuroord mogelijk in een concentratiekamp terecht kunnen komen. Toch zien mijn oogen een nieuwe affiche. Een zeer vriendelijke prent. Een keurig gekleede heer, een lachende blonde dame, en voor hen uit drie knappe kinderen, twee jongens en een meisje. Een prettige groep om naar te kijken, 't Beduidt een nieuwe reclame van die voortvarende directie der Nederlanidsche spoorwegen. Die verzint telkens wat nieuws om het reisverkeer aanlokkelijker te maken. Wij genieten al van de goedkoope avondretours, straks zullen we ook kunnen profiteeren van de zeer billijke en zeer aangenaam verlengde winterretours, die in December beginnen. En nu die fleurige affiche met een gelukkige familie er op, vestigt onze aandacht op een zeer welkome nouveauté: „gezinsretours" van vijf tot negen personen. De directie van de Nederlandisohe Spoorwegen geeft ons hier een prijzenswaardig voorbeeld. Het groote gezin leeft voortdurend in een groote verdrukking. Op het groote gezin komen de zwaarste zorgen neer. Het groote gezin wordt weinig tegemoetkoming betoond. Voor domme onpractische menschen worden zij uitgemaakt die zich in deze benarde tijdsomstandigheden nog de weelde gunnen van een groot gezin. Maar ook in minder benarde tijdsomstandigheden was het oordeel al niet milder. Gezinspolitiek, de Staat mag er niet aan denken. Kinderbijslag beteekent, dat een ander met zijn belasting moet opdraaien voor de kinderen van zijn buurman. Maar die andere denkt er niet aan, dat nu de kinderen uit de groote gezinnen aan de grenzen moeten staan ter bescherming van hen die geen kinderen hebben en hen zelfs niet willen# hebben. En die ander denkt er nog minder aan dat de vele kinderen uit de groote gezinnen de beste en gestadige afnemers zijn van de dagelijksche producten, die hij aan de markt brengt. Het groote gezin heeft per dag dubbel en meer noodig dan het gezin zonder kinderen. Dat alles brengt geld in het laatje van hem die misschien laatdunkend oordeelt dat 't geen pas geeft om tegenwoordig nog groote gezinnen er op na te houden. Gezinspolitiek, meenen dezulken, moet de staat niet beoefenen, dat kost onnoodig veel geld, en dat noemen ze dan een premie op u weet wel. Maar nu heeft de Staat zelf opeens een eindeloos groot gezin gekregen van soldaten, kinderen met groote gretige monden, en dat kost nu wel een millioen per dag. In vreedzame tijden waren de groote gezinnen met een billijker tegemoetkoming tevreden geweest. Maar dat mocht niet van hen, die zelve wel oppassen geen of niet te veel kinderen te krijgen. Er zijn landen die decennia van jaren lanig deze theorie in practijk hebben gebracht, en die nu in bangen oorlogstijd met angst in 't hart hun zonen in 't veld brengen, zorgelijk omdat er straks geen jonge vaders meer zullen zijn, die nog kinderen kunnen verwekken. Weer kijk ik naar de nieuwe affiche van de Nederlandsche Spoorwegen. Gezinsretours met aanmerkelijke reductie van vanaf vijf tot negen personen. En ik zie de aardige groep van vader en moeder met drie kinderen, twee flinke knapen en een bevallig meisje. Dan treft 't mij opeens. De directie van de Nederlandsche Spoorwegen doet blijkbaar en opzettelijk niet mee aan de heerschende mode van een eenig of twee kinderen. Ook wil ze 't toch weer niet overdrijven, ze maakt er drie van. Maar als de directie gezinsretours instelt met aanmerkelijke reductie, dan doet ze dat zeker niet op ethische gronden, maar alleen op zuiver zakelijke motieven, en oolijk dan niet zoozeer in beelden maar dan toch in woorden laat ze de deur open voor tot.... negen personen. Vier kinderen er nog bij oordeelt ze geen bezwaar, in de verwachting dat ook weer de groote gezinnen het spoorwegbedrijf loonend zullen maken. Nu wij tegenwoordig niet meer in afzonderlijke coupé's maar in gezamenlijke compartimenten reizen is 't vaak een lust vaders en moeders met kinderen in den trein te zien stappen. Dat zijn de ware pleizierreizigers. De kleinen vullen de ruimte met hun vroolijk gesnap, ze vinden 't verrukkelijk om aan 't raampje te mogen zitten, vragen vader en moeder honderd uit over de dingen, die zij aan hun oogen zien voorbijgaan. Dat wordt een heerlijke dag voor de kinderen, en vader en moeder, kunnen er mee van genieten, temeer nu zij bedenken dat dit uitstapje voor hen zoovel billijker wordt nu zij kunnen profiteeren van de nieuw ingevoerde gezinstarieven. Ik kijk weer naar de nieuwe affiche van de Nederlandsche Spoorwegen. Ondanks het zakelijke motief, toch een eerste en vriendelijke tegemoetkoming aan het groote gezin, en toch op zich zelf ook een propaganda voor het groote gezin. Nu in den waren zin des woords de nood aan den man komt, wordt in sommige landen weer alles in 't werk gesteld om de zoo gevreesde onrustbarende dénaliteit tegen te gaan. Maar wij katholieken hebben nooit daar- ( om groote gezinnen gewild om daaruit recruten te werven die wij naar het front kunnen sturen. Het groote gezin in katholieken geest is de gelukkige weg om steeds meer zielen -deelachtig te doen worden aan het eeuwig leven, waarvoor God den mensch geschapen heeft; door een kinderrijk gezin ook kunnen wij medewerken aan de uitbreiding van het rijk Gods hier op aarde. Dat is toch een heel wat verhevener ideaal dan het z.g. kweeken van „kanonnenvleesch", al is dit nog zoo patriottisch bedoeld. Als wij allen zouden medewerken aan de uitbreiding van dat rijk Gods hier op aarde, zou er van kanonnenvleesch geen sprake meer behoeven te zijn. De Kerk heeft 't altijd voorgehouden en Paus Pius XI heeft 't in zijn encycliek nog eens herhaald: „de christelijke echtgenooten moeten nooit vergeten, dat het voornaamste doel van het huwelijk is: het kind". Een andere kwestie is of ook in het huwelijk niet geda-.'ht mag worden aan een zekere „ordening", maar dan moet deze gevolgd worden naar de wetten van de natuur en het geweten. Nooit heeft de Kerk geëischt, of maar bevorderd, dat er onnatuurlijk groote gezinnen maar roekeloos in de wereld moeten worden gezet. Het groote gezin is een christelijk ideaal, dat op redelijke wijze moet worden nagestreefd. Het ideaal is het goede gezin, waar naar krachten rekening wordt gehouden ook met de mogelijke opvoeding der kinderen. Dan is het kinderrijke gezin, dat ons met eerbied en bewondering vervult, een glorie, welke -wij ons katholieken niet moeten laten ontnemen. Maar ook bij ons dreigen tegenwoordig vaak gemak- en weeldezucht een rol te gaan spelen, en zijn velen onder ons geneigd zich luchthartig door de gemakkelijke theorieën van anderen te laten beïnvloeden. In het nummer van 2 November j.1. van „het Gezin" schreef de Haagsche leeraar F. Gudde het volgende: „Een coupé tweede klasse van den trein Maastricht—Rotterdam, daags vóór het stopzetten van het reizigersverkeer. Trein tjokvol. In den hoek bij het raam, een militair, die in gedachten zit te turen naar het voorbijvliegende landschap. Naast hem, een dame met bolrond gezicht, een tikje te mooi opgemaakt. Naast haar en boven in het net, bagage, zeker voldoende voor drie reizigers. Op de derde plaats, aan den kant van den zijgang, nog een dame „ergens in Brabant" ingestapt. Tegenover de dames nog twee dames; tegenover den soldaat een heer met actetasch. In de zijgang druk gedoe van opgeschoten meisjes, die juist zijn ingestapt. Heen en weer geloop van militairen, die geen plaats kunnende vinden, een plekje zoeken aan het eind van den wagen, waar ze hun sigaretje kunnen rooken. In den coupé een tasten en zoeken tusschen de dames om contact te krijgen. De belemmering in het verkeer biedt het eerste dankbare onderwerp. Dan: de plotseling afgebroken vacantiereizen, de soldaten op de perrons. Ten slotte mengt ook de militair zich in het gesprek: hij komt uit het uiterste puntje van Limburg, vlak aan de grens. Heeft verlof gehad wegens bevalling van zijn vrouw. Het is zijn tweede kind. „Genoeg voor een werkman", voegt hij er gelaten aan toe. „De loonen zijn laag in Limburg". De beide dames op zijn bank zijn van dezelfde meening. Ja, ja, zooveel kinderen, en dan in den tegenwoordigen tijd! De dame in den hoek bij den zijgang, een burgervrouw uit de stad, „waar de Maasbode verschijnt", reizende op een vrijbiljet 3e klas, legt nog eens den nadruk op de onmogelijkheid zooveel kinderen groot te brengen; ze heeft er zelf zes gehad en weet er dus alles van. Ze zegt maar: „met een of twee kun je nog eens van je jonge leven genieten, maar met zoo'n sleep " „Moet u niet zeggen, mevrouw" merkt plotseling de heer bij het raam op. „Ik ben zelf de oudste uit een gezin van elf kinderen, en weet dus mee te praten over de zorgen, die dit alles meebrengt. Maar denkt u ook aan de vreugde in zoo'n huishouden. Verjaardagen en andere feesten. Kent u den band, die zelfs na den dood der ouders tusschen de broers en zusters blijft bestaan? En vergeet niet de opvoedende waarde in een groot gezin van den omgang der kinderen onder elkaar. Bovendien, u spreekt van genieten van je jonge leven. Wat is dat eigenlijk? Eens meegaan met een reisvereeniging, 's avonds een bioscoopje pakken. Is er nog meer? En weegt dit op tegen het heerlijk bezit van kinderen? Kent u iets mooiers en hoogers dan moederliefde?" „Nee, da's waar", zegt de goedige Rotterdamsche, bij wie de gevoelige snaar aan het trillen raakt. „Daar hebt u gelijk in". De stemming is plotseling omgeslagen. Van een voorwerp van medelijden is de soldaat plotseling geworden wat hij inderdaad is: een nuttige en gelukkige burger. „Jammer maar, dat de loonen niet toereikend zijn", zegt hij nog ter vergoelijking. „Een bewijs te meer, hoe noodig gezinspolitiek is", repliceert zijn voorbuurman. „Laten we hopen, dat de tijdsomstandigheden onze regeering niet zullen beletten in de richting daarvan met kracht voort te gaan". De trein rolt over de Maasbrug. Het gezelschap neemt in de hartelijkste stemming afscheid. Het Nieuw-Malthusianisme heeft voor vandaag geen kans meer". Gezinspolitiek, men kan er zoo moeilijk toe komen. Men heeft politiek al zoo veel aan 't hoofd. Met agressiepolitiek wordt nu de wereld gelukkig gemaakt. Maar de directie van de Nederlandsche Spoorwegen begint nu met het invoeren van „Gezinsretours". Zij zal er geen schade bij lijden. Ik hoop, dat de mooie aardige prent nog lang op de perrons zal blijven hangen, en dat velen er met instemming naar zullen kijken. Misschien draagt het bij, dat er ook weer retour zal worden genomen naar het gezin, het groote gezin. Tot heil van staat en maatschappij. P. HYACINTH HERMANS. --- Zeventig jaren Kerkelijke Kunst. Bij het 10de lustrum van het St. Bernulphus-gilde. 0 De eerste jaren van de Utrechtsche stichting. I. P 28 November zal het zeventig jaar geleden zijn, dat te Utrecht, op initiatief van den toenmaligen conservator van het Aartsbisschoppelijk Museum, mgr. G. W. van Heukelum, een vereeniging werd opgericht, die zich tot doel stelde: liefde voor en beoefening van de Kerkelijke kunst. Deze vereeniging was het St. Bernulphus-gilde. Deze Utrechtsche stichting uit geestdrift geboren, zooals het verslag over het ontstaan van het gilde met kennelijke vreugde vermeldt, zal nu den leeftijd der sterken bereiken, een heuglijk feit, dat met een feestvergadering te Utrecht zal worden gevierd. Een jubileum, belangrijk genoeg, om met een enkel woord bij katholiek en kunstlievend Nederland te worden ingeleid. Achttienhonderd negen en zestig. Dat waren de jaren van het katholieke réveil, het blijde uittreden uit de dompige sfeer van verdrukking en achterstelling. De mannen, die op 28 November rond mgr. van Heukelum bijeen kwamen, stonden nog wat onwennig te knijpoogen tegen het jonge licht. Zij waren bezield met groote geestdrift, met gedegen kennis voorzien en voor hun idealen offerbereid. Maar zij hadden geen enkelen •uggesteun. Achter hen was het — in de kerkelijke kunst althans — leeg, armelijk leeg. Het katholicisme had in ons land te lang onder druk geleefd; het was nog de tijd van O. L. Heer op zolder en het geloof was zóó lang slechts in kelder- en schuurkerken beleefd. We waren met ons katholicisme niet zoo heel ver van den catacombentijd verwijderd. En deze periode was nog maar zéér kort voorbij, toen de moedige groep rond mgr. van Heukelum den blik vooruit richtte en begon aan de ontwikkeling van de kerkelijke kunst. Eindelijk weer adem! De levenskansen voor een herboren kerkelijke kunst stegen eiken dag. De groote voortrekker Joseph Alberdink Thijm, van wien Schaepman in het eerste Gildeboek schreef: „Zijn naam blijft aan de wedergeboorte der christelijke kunst in Nederland gebonden", had geen vergeefschen arbeid verricht. Hij had met zijn sterke schouders den weg vrij gemaakt en er kwam weer frissche lucht in den schuilkelder der verdrukten. En een der eerste teekenen van de herwonnen levensvrijheid, was de krachtige drang, om nieuwe schoonheid te brengen in de kerkelijke kunst. Deze drang kreeg gestalte in het St. Bernulphus-gilde. Op 20 December 1869 had de eerste vergadering plaats onder leiding van den voorzitter, mgr. van Heukelum, die aan de leden de verheugende mededeeling deed, dat de toenmalige aartsbisschop van Utrecht, mgr. A. J. Schaepman, gaarne het beschermheersc hap van de jonge vereeniging wilde aanvaarden. Reeds bij het eerste contact met de leden werd voorgesteld, de vereeniging, „naar de wijze van onze kunstlievende voorouders, eene gilde te noemen en het nieuwe gilde te stellen onder de vermogende bescherming van den H. Bernulphus". Dit is tot op den huidigen dag blijven voortbestaan en na zeventig jaren heet de voorzitter nog altijd „Deken" en presideert hij de vergaderingen, omhangen met een luisterrijken ambtsketen. Dr. Schaepman en het Gilde, Was het wonder, dat dr. Schaepman, die van zijn studeervertrek op het seminarie te Rijsenburg, de ontwikkeling van deze jonge groep volgde, zich spoedig tot het gilde voelde aangetrokken. Dat werd immers een centrum van bloeiend kunstleven, dat groepje kunstlievende leden van het gilde. Daar dreef de geest van Alberdink Thijm nog in de gedachtenwereld dier jonge menschen en de onstuimige drang naar daden, na de stilte der jarenlange verdrukking, boeide den strijdvaardigen geest van een Schaepman sterk. Reeds in het eerste Gildeboek vinden wij van zijn hand een grootmeesterlijk artikel over: „Christendom en Kunst", een kostelijk stuk proza niet alleen, maar tevens een weergaloos college in christelijke schoonheidsleer. Hoort Schaepman den lof bazuinen van de Christelijke kunst. „Hoog en heerlijk is zij, deze Christelijke kunst. Zij is De Kunst, want zij is de bloem van het hoogste en volste leven, zij heeft penseel en palet, veder en perkament, glas en kleur, beitel en hamer, zij heeft alles in haren dienst. Zij is De Kunst; haar werken zijn geen stukwerken, maar steeds brengt zij het geheel; zij geeft De Kathedraal, dat is altaar torens, muur en schildering, pijler en beeldhouwwerk. „Cum ordine et mensura" is haar grondwet en, eindig als zij is gelijk al het menschelijke, geen menschenkracht gaf toch der oneindigheid waardiger kleed". Schaepman beteekende meer voor het gilde. Wie de verslagen van het eerste gildewerk doorleest, ontkomt niet aan den indruk, dat er een bloeiend kunstleven heerschte; dat de leden elkaar opzochten en in voortdurend contact hun idealen nastreefden. Het werd daar een centrum van katholieke kunstenaars en ook buiten de kerkelijke kunst om werd er over de nieuwe voortbrengselen gesproken en gedebatteerd. In het eerste verslag der werkzaamheden van het gilde vinden wij van dr. Schaepman vermeld: „eene schoone voorlezing over Fra Angelico". In de 13de vergadering opende hij een reeks verhandelingen over de geschiedenis der kerkelijke kunst. Bij een andere vergadering vinden wij vermeld: „na de pauze nam dr. Schaepman den vooravond der Piusfeesten tot aanleiding, om de beteekenis der Pausen op het gebied der kunst te schetsen en aan hunne verdiensten voor de kunst een passende hulde te brengen". Van de 21ste vergadering lezen we, dat de leden na de pauze aangenaam verrast werden door dr. Schaepman, die hun zijn nieuwe gedicht „Parijs" kwam voorlezen. Bij het nalezen van dit alles komt onwillekeurig de gedachte op, of de vrijheid van thans wel uitsluitend reden tot vreugde geeft. Wat een prachtige eenheid was er in die dagen te constateeren; een eenheid van denken en streven. En wat een edele taak had in dien tijd een gilde als dat van St. Bernulphus. Wat zou er al veel bereikt zijn voor dezen tijd, als we in een vergaderingverslag van het gilde thans konden lezen: na de pauze droeg van Duinkerken zijn nieuwste gedicht voor en las Albert Kuyle uit zijn nieuwste proza, terwijl Jan Engelman een uitbundige critiek op beiden improviseerde. We weten niet, of het jaarverslag van de zeventigjarige in majeur of in mineur zal zijn gesteld, maar zeker is, dat het Gilde gebaat zou zijn met wat meer belangstelling en niet het minst met wat meer eenheid in de kringen van de katholieke kunstenaars. Het werkterrein. Er lag in de zeventiger jaren voor de jonge organisatie een enorm werkterrein braak. Men moet bedenken, toen mgr. van Heukelum begon, was er van een herleefde kerkelijke kunst nog geen sprake. Men wist dat zij komen moest, men bereidde haar voor. Het was in die jaren, dat, vooral bij de geestelijkheid, het gemis zich deed gevoelen aan den waren zin voor goede kerkelijke kunst. De wansmaak had, helaas, in menige katholieke kerk nog een vrijbrief, waar het stijl, beeldhouwwerk en schilderkunst betrof. En zelfs, toen het gilde al vijf jaren zijn zegenrijk werk had verrioht, moest dr. Schaepman nog de harde, maar onweerlegbare waarheid klagen: „de geest van het Gilde is gewillig genoeg, maar in vele zijner ledematen is het wetenschappelijk lichaam nog te zwak." Toch kon men reeds van een heerlijken tijd spreken. Mgr. van Heukelum had zijn hart verpand aan de gothiek. Hij stond in deze geestdrift niet alleen, want ook in andere landen laaide omstreeks dien tijd de bewondering voor dezen nobelen bouwstijl op. Was het wonder? Er stonden monumenten te over langs de heirbanen van de Oude wereld, waarin de gothiek haar triomfen had gevierd. En rond mgr. van Heukelum kwam een schare van leerlingen, priesters zoowel als uitvoerende kunstenaars, die begeesterd werden door zijn overtuiging en die de liefde voor de gothiek aan ruimere kringen doorgaven. Ook voor de kunstenaars werd het een betere tijd. Bij het gouden bestaansfeest van het Gilde, schreef prof. Hartman van het seminarie Rijsenburg te Driebergen in een herdenkingsartikel over de nieuwe mogelijkheden van dien tijd: „Het herstel der kerkelijke hierarchie had een warm katholiek leven gewekt, dat zich ook uitsprak in den wenseh, om nieuwe, Gode waardige, tempels te bezitten. In vele gemeenten werden in de plaats der te kleine of anderszins gebrekkige kerken, nieuwe Godshuizen gebouwd, nieuwe kerken waren ook noodig voor het aldoor gelukkig toenemend getal der geloovigen, die kerken eischten, passend kerkgewaad, zij moesten worden versierd en bemeubeld, daarbij kwamen de kloosters, de zusterhuizen, de scholen, de verenigingsgebouwen, zoodat voor alle takken van kerkelijke kunst, voor schilderkunst en paramentiek, voor den edelsmid en den schrijnwerker, voor den glasbrander en den orgelbouwer door talrijke opdrachten gelegenhe'd bestond, het artistiek kunnen tot volle aiting te brengen." Het werk had succes. Het duurde wel even, voor dat het Gilde op duidelijk aanwijsbare successen kon bogen, maar de invloed is niet uitgebleven. Toen het Gilde dertig jaar oud was, in December 1899, kon de toenmalige Deken getuigen, dat het zeker aan den invloed van het Gilde te danken was, dat wellicht in geen ander deel der Katholieke Kerit gedurende het jongste tijdperk zoovele goede kerken en kerkelijke gebouwen verrezen en zoo goed werden gestoffeerd en versierd als ten onzent. En veilig mag men het als een compliment beschouwen, dat de bekende Duitsche staatsman en ijveraar voor de Gothische bouwkunst, August Reichensperger, die een groot aantal publicaties over de bouwkunst het licht heeft doen zien van Utrecht en omgeving in dien tijd sprak als van een „Oase in der Wüste". Eenige bijzonderheden van gansch andere soort, uit de historie van het Gilde bewaren wij voor een slotartikel. --- Skrip Om beter te schrijven, gebruik S heaffeic S Cl ^ • ü 1 Vloeit gemak' kelijk, droogt snel en koekt niet. N.V. 0. MARRIS IMPORT C0MP., SINGEL 28. AMSTERDAM C. Recl. 3646 11 --- WINDROOS DE KINDEREN ZIJN VAAK ZO DROMERIG, ZO MET HUN GEDACHTEN ELDERS... Maar natuurlijk moeder, js dat nu iets om ongerust over te zijn? Dacht U dat de grote mannen van onze geschiedenis, onze grote zeevaarders en ontdekkingsreizigers, onze kooplieden en geleerden nooit met hun gedachten elders waren? Zij droomden jong wat zij later volvoerden. Dat is juist het prachtige van een boek als de WINDROOS, dat bonte, blije, avontuurlijke jaarboek voor Katholieke jongens en meisjes. Dat leert Uw kinderen dromen, ja, maar vruchtbaar dromen. Dat houdt hen goede voorbeelden voor, ongemerkt. Dat is gezond en vroom, maar niet brave-Hendrik-achtig. Dat is avontuurlijk, maar niet dol. Dat is modern, maar niet karakterloos. Geef hen toch de DWO 416 bladzijden van de mooiste verhalen, de prachtigste platen, de helderste uiteenzettingen, gebonden in een band die een lust is voor het oog! En daarvoor wordt U 95 cent gevraagd .. UW BOEKHANDELAAR HEEFT NOG EEN EXEMPLAAR VOOR UI En gij zelj, gij hebt toch zeker de nieuwe ZONNEWIJZER reeds? UITGEVERIJ HET SPECTRUM UTRECHT Recl. 3641 33 ---