Bij deze Courant behooren twee Bij­ Bij deze Courant behooren twee Bijvoegels; tevens wordt aan onze geabonneerden in de stad verzonden het verslag der zitting van den Gemeenteraad van Zaterdag 8 September. --- CHRISTELIJK BEWUSTZIJN EN SPOORWEGVERKEER. Onze lezers kennen het zonderling nieuws , dat de Regeering van Nederland tot de directiën der Nederlandsche spoorwegen het verzoek heeft gericht , het getal treinen van personenvervoer op de Zondagen te verminderen. Nog zonderlinger is de bijvoeging, dat althans één van de Nederlandsche spoorwegdirectiën zich daartoe terstond bereid heeft verklaard , al is 't onder een soort van protest, omdat zoodanige regeling indruist tegen de in andere landen van Europa bestaande gewoonten , en daarom slechts tijdelijk tot de verlangde inkrimping van den dienst zal overgaan. Er is reeds elders met het volste recht op gewezen , dat door dergelijke onderhandelingen over de bediening van een verkeermiddel, dat feitelijk een monopolie is, de zaken geheel uil haar verband worden gedreven en eene groote begripsverwarring veld wint. Een openbaar vervoermiddel dient voor het publiek en behoort te worden ingericht en geëxploiteerd volgens de behoeften en wenschen van het publiek , niet naar de inzichten eener afwisselende Regeering. Levert de Zondagsdienst der spoorwegen goede resultaten — en dat hij dit doet bewijzen de talrijke met passagiers gevulde spoortreinen, die zich op den Zondag op alle spoorlijnen in ons land bewegen — dan volgt daaruit dat hij voldoet aan de behoeften en wenschen van het publiek. Plichtgevoel, zoowel jegens dat publiek als jegens de aandeelhouders , gebiedt aan de directiën den gewenschten dienst in stand te houden en niet te zwichten voor wenschen en verzoeken der Regeering , wanneer die in strijd zijn met de belangen die zij dienen moeten. Alleen voor een uitdrukkelijk voorschrift, voor een formeelen maatregel van Regeeringswege behoort een spoorwegondernemer te zwichten, en de billijkheid jegens de aandeelhouders brengt mede, dat in zoodanig geval de schade door den Staat wordt vergoed. Maar het verzoek der Regeering moet vooral zonderling heeten, omdat het van eene wonderlijke opvatting van hare taak tegenover de openbare middelen van vervoer getuigt. In onzen eenvoud hebben wij altoos gemeend, — en indien wij ten deze dwaalden, dan deden we dat in uitstekend gezelschap, — dat de invloed der Regeering op de dienstregeling der spoorwegen alleen gemotiveerd wordt door de belangen van het verkeer zelf, van het publiek. De Regeering moest, dachten we, er tegen waken, dat de verschillende spoorwegdiensten uit broodnijd of onderlinge vijandschap het verkeer belemmeren door slechte aansluiting of onredelijke tariefsbepaling, of uit verkeerde zuinigheid de reisgelegenheden tot schade van het publiek beperken. Met dit doel, en alleen daarmede is de tusschenkomst der Regeering in de dienstregeling gemotiveerd , op alle andere punten kan veilig de hier inheemsche vrijheid van bedrijf ook aan de ondernemers van openbare vervoermiddelen worden gegund. Maar dat eene Regeering, in plaats van aansporend, belemmerend bij de spoorwegdirectiën zou optreden, aandringen op inkrimping en beperking van den dienst in lijnrechten strijd met de behoeften en wenschen van het publiek, : dat hebben onze spoorwegwetgevers wel nooit gedacht, en het is dan ook waarlijk iets ongehoords, iets ongeloofelijbs. Maar het komt van het j > Christelijk bewustzijn", dat verwarring sticht in allerlei wereldsche dingen, dat heden een Minister in zijne qualiteit laat optrtden als voorganger in den gebede , morgen met miskenning van alle administratieve gebruiken en aanspraken de hoogste betrekkingen doet wegschenken aan hen, die eenig onrecht hadden ondervonden, overmorgen misschien om dergelijke redenen een uit den dienst ontslagen kapitein den baton de maréchal van legerkommandant in de handen speelt. Voor de orthodoxe lieden is het reizen op den Zondag, wegens een der vele geboden van het Joodsche geloof dat zij meer dan de Christelijke beginselen volgen , nu eenmaal een aanstoot, en het tegenwoordige Ministerie, dag aan dag door lastige doch noodige vrienden aangepord om toch eens iets te doen, dat den orthodoxen aangenaam is , neemt dit middel te baat om dezen aanstoot weg te nemen. Bij de voorgenomen regeling zullen de vrome lieden , die zelf op den Zondag niet reizen willen, de voldoening genieten van hun , die dit gemoedsbezwaar niet hebben, te beletten of belemmeren in een genot, dat zij hun niet gunnen, het genot van den éénigen vrijen dag , dien do hooge eischen des levens aan koopman, winkelier, ambtenaar, bediende en werkman overlaten, met de hunnen door te brengen in de vrije natuur of in den kring van elders wonende vrienden en verwanten. Men kome niet aandragen met het huichelachtig voorwendsel, dat het verzoek der Regeering het belang van de beambten van de spoorwegdiensten op het oog heeft, om dezen in het genot van meer vrijheid en rusttestellen. Want dat dit een voorwendsel is, blijkt zonneklaar daaruit, dat het verzoek alleen de personentreinen , en niet het goederenvervoer betreft. Werd alleen het belang der beambten beoogd, dan zou zonder twijfel ook tot beperking van het goederenvervoer op den Zondag het initiatief zijn genomen. Nu ligt wel zoodanig initiatief zonder twijfel geheel op den weg van het Christelijk bewustzijn, dat haken en streven moet naar een maatschappeljjken doodslaap op den dag des Heeren, naar een volkomen stilstand van het sociaal raderwerk op den Zondag, maar er is een goede reden, waarom men met het verwezenlijken van dit ideaal aan een anderen kant begint. Wie het goederenvervoer op Zondag verbiedt of beperkt, krijgt het met den handel te kwaad, en tast alzoo zelfs de belangen van de vrome lieden aan, die, al blijven zij zelf Zondags van de spoortreinen verre, toch met de vruchten van den Zondagsarbeid van anderen hun voordeel wel willen doen. Het is althans vooreerst veiliger het reizen op den Zondag zelf tegen te gaan; daarmede treft men in de eerste plaats den kleinen man, die soms wel eene luide stem heeft, maar wiens armen niet ver reiken. Uit maatregelen, zooals door den Minister van Waterstaat enz. thans schijnen genomen te worden, blijkt het verschil tusschen een liberaal en een anti-liberaal bestuur; met al onze af keuring van den maatregel zelf vinden wij het toch heilzaam dat de natie dit eens voelt. Eene liberale Regeering — om op het teriein van het spoorwegvervoer te blijven — vorscht naar de belangen en wenschen van het publiek, niet alleen naar die van den machtigen groothandel, die op den Zondag geen stremming van het goederenvervoer zou dulden, maar ook naar die van den kleinen man, die zijn éénigen vrijen dag liefst gebruikt om eene andere omgeving op te zoeken. Zij zorgt dan, dat bij de dienstregeling der spoorwegen met die belangen en wenschen wordt gerekend, dat de handel zijn goed kan ontvangen, de kleine man zijn genoegen nemen. Niemand wordt gedwongen van die gelegenheden tot vervoer van goed of passagiers gebruik te maken; wie gemoedsbezwaar heeft tegen hetjop reis gaan, blijve thuis, wie zijn goed op Zondag wil laten liggen, doe alzoo. Ziedaar het regeeringstelsel van de vrijheid, dat niemand dwingt, maar elks doen en laten gelijkelijk waarborgt. En dat dit stelsel samen kan gaan met eene doelmatige zorg tegen afmatting van het dienstdoend personeel, bewijst artikel 113 van het reglement op de spoorwegdiensten , in de dagen van het liberaal régime vastgesteld. Maar het niet-liberaal regeeringstelsel gaat niet aldus te werk. Het laat geen vrijheid ; het dwingt, het onderdrukt. »Wat ik — beter gezegd : wat de vermogende vrienden, die mij drijven , voor zichzelf niet doen willen, en u niet gunnen — zoo spreekt eene anti-liberale Regeering — dat verbieden wij u. Dat verbieden wij u omdat het ons aanstoot geeft". Eene gevaarlijke theorie , afgescheiden van hare verregaande onbillijkheid. Want de grens der toepassing is niet te trekken , en gaat de Regeering vóór met aan allen te verbieden wat aan enkelen aanstoot geeft, en is de »aanBtoot" dus verheven tot wettigen grond van verbieden en tegengaan, waar is dan de grens ? Hoe wil men dan , om een voor de hand liggend voorbeeld te nemen , eene uiting van aanstoot afkeuren , zooals dezer dagen te Schagen in Noord-Holland is voorgekomen ? Het volk mag nooit het recht in eigen handen nemen. Toegegeven ; maar aanstoot voor aanstoot, achten wij de wreedaardige en onmenschelijke handeling van een vader, die de eer zijner dochter lager stelt dan eene verkeering met een jonkman van een ander kerkgeloof, oneindig rechtmatiger dan het onschuldig reizen op Zondag van hen , die daartoe in de week niet in staat zijn. --- Mengelwerk. Eenige woorden van vreemde afkomst in de Nederlandsche taal. (Auteursrecht voorbehouden). VERANDA. Veranda is eene open galerij aan de buitenzijde eener woning, zooals in de laatste jaren meer en meer aan villa's en op tuinen uitziende vertrekken in zwang komen. De naam zoowel als de zaak is ons uit Indië aangebracht. In BritschIndië zijn namelijk veranda's, uit een lichten steenen buitenmuur en jalousiën bestaande, en bestemd om de warmte en hot licht in de vertrekken te temperen, van oudsher in algemeen gebruik geweest. Zoowel de Portngeezen, die varanda, als de Engelschen die meestal verandah schrijven, hebben hut gebruik dezer aanbouwsels nagevolgd , en in hunne koloniën zoowel als in het moederland en verder over Europa verspreid. Ook in Nederlandsch-Indië zijn zij in zwang gekomen , en de naam veranda is in deu vorm bVranda in het Maleisch opgenomen. Bij ons schrijft men meestal in navolging der Engelschen verandah; maar beter is het de h , voor welker gebruik geen reden bestaat, weg te laten. Het woord is ontleend aan het Sanskriet of liever Prakriet, waarin het waranda luidt, dat ons tevens aan oen ander van ouds gebruikelijk Nederlandsch woord , warande , doet denken. Vondel schreef reeds eene verzameling fabelen ondsr den naam van „warande der dieren", en nog in onze dagen gaf de heer J. Alberdingk Thijm een aan kunst en letteren gewijd tijdschrift onder den titel van „de Dietsche warande" in het licht. In den laatsten tijd vindt men in onze dagbladen van tijd tot tijd veranda door het oude j warande vervangen, waarbij de schrijvers onge- \ twijfeld ten doel hebben den uit Engeland inge- j drongen vorm weder door een oud Nederlandschen te vervangen. Er is trouwens geen twijfel aan of veranda en warande hangen ètymologisch ten nauwste samen , en gaan beide terug tot denzelfden wortel war (vanwaar waren, bewaren). Maar dat is nog geen voldoende reden om de beide woorden met elkander te verwarren. Zij zijn langs geheel verschillende wegen tot ons gekomen en drukken voor ons iets geheel anders uit. Kiliaan, die waerande schrijft, verklaart dit door : „Roborarinm , vivarium , cunicularium , leporarium, theriotrophium; locus septus ubi ferae inclusae custodiuntur et asservantur'", en vergelijkt het Fransche garenne en het Engelsche warren. Hieruit blijkt dus dat de eigenlijke beteekenisvan warande is „bewaarplaats voor levende dieren, diergaarde, dierenpark". Daar echter zulke dierenparken doorgaans ook fraai beplant waren, werd de warande ook een lustoord, een wandelpark. Zoo zegt Vondel in de Inleiding tot de warande der dieren: „Opdat wy onzen geest gins in die groen waerande , „Een vorstelycke plaats , ververschen in de schaeuw" ; terwijl hij eenige regels verder, in het vers: „Wy naerdren meer en meer, de lust-plaets loopt ons teghen", het woord warande door lustplaats vervangt. Men kan dus onze tegenwoordige diergaarden of zoölogische tuinen in volmaakt goed en teekenend (1) Nederlandsch waranden noemen; maar juist daarom klinkt het zeer vreemd, ja ongerijmd, wanneer men leest, ,.dat ia de Rotterdamsche diergaarde belangrijke uitgaven zijn gedaan voor het aanbrengen van warande's". Ik acht het dus verkieslijk voor de open galerij den vorm veranda te behouden , maar geschreven zonder de overtollige h. zonnehout. Zoo noemt men soms in Indië het fraai gevlamde hout van Pterorarpus Lndicus, dat in de Molukken Lingoa en in de Minahassa Aga-aga heet. Zie Miquel, „Flora van N.-I.", I, 1, bl. 135 ; Pijnappel, ,,Geographie>van Ned.-I.", bl. 29. Ik laat hier eene plaats volgen uit het „Amboinsch Kruydboek" van Rumphius , D. II, bl. 206, die schijnbaar de verklaring van dezen naam geeft. „Deze stukken [hout] zijn zomtijds zo schoon geadert, dat men een grooten brand , met een draayenden rook, daarin speculeeren kan, diergelyke de Maleyers en Macassaren zeer zoeken , om krisscheeden van te maken. Zij laten zig redelyk wel polysten, maar houden hare coraal-roode verwe niet lange, en besterven bruin-rood. Zulke stukken vind men ook omtrent de schorsse, daar de stam gescheurt is, en gestadig van de zon geraakt werd, dewelke de vettigheid na deze plekken trekt, dezelve van buiten swart en verbrand maakt, waaronder 't bruine , en daar na 't ligt-roode hout leid , doch overal zo vet, dat voornoemde oly aan 't vuur uitsweet. Ik heb diergelijke boomen op steenige en steile stranden gevonden, wiens voorste wortelen van 't zout water bespat, en met beurten door de heete zon gebrant wierden, maar de achterste of landelijkste geenzints, als zijnde met eenige ruigte bedekt, waaraan ik bemerkte, dat de eerste wortelen vet, schoon rood en welriekende waren , en daaruit besloot, dat de zonnehitte de vettigheid in dezen boom bij elkander vergaderde." Wie deze plaats met den naam zonne-hout vergelijkt, zou allicht geneigd zijn om den naam te verklaren uit den invloed , dien de zon gezsgd wordt op dit hout uit te oefenen. In waarheid is de naam zonnehmt niets anders dan tene verbastering van den Javaanschen naam van dit hout kajoe sónó. Kajoe beteekent hout en sónó is het Sauskrietsche sana, dat licht, glans beteekent (vgl. het Soend. seuneuh , vuur). Valentijn zpgt III, 1, bl. 215 , dat „sommige stukken van dit hout den heerlijken gloed van een brandend vuur vertoonen." Kajaten- of Kiateniiout. Dit is van ouds de Nederlandsche, thans wel minder gebruikelijke , maar toch nog niet geheel verouderde naam van het beroemde Djatihout , het hout van Tectona grandis, een z waren boom , die op Java in uitgestrekte bosschen , die als domein van het Gouvernement beheerd worden , voorkomt. De twee vormen, tusschen welke het moeilijk is te kiezen, laten zich beide, zooals straks blijken zal, evengoed verklaren. Daar evenwel het woord in de woordenboeken der Nederlandsche taal niet is opgenomen, wil ik in de eerste plaats zijn burgerrecht door eenige voorbeelden bewijzen. Rumphius, „Amboinsch Kruydboek", III, bl. 34. „Naam. In 't Latijn Jatus. Op 't Duitsch Kiatenhont. Maleyts en Javaans Jati en Caju Jati." Verhuell, „Herinneringen van eene reis naar de Oost-Indiën", II , bl. 89 : „Wij kwamen door een groot bosch van van Jati-boomen , bekend als timmerhout onder den naam van Cajaten." J. W. H. Cordes, „de Djati-bosschen op Java", bl. 2: »Rheede van Drakenstein beschreef hem met den naam van Theca en de als Indische plantenkenner zoo beroemde Rumphius als Jatus en in het Nederduitsch als Kiati-boom, het hout Cajujati of Keatenhout.'' Lang voor ik deze plaatsen kende, vond ik op den catalogus eener verkooping van meubelen „een cajatenhouten" kantoor-bnreau vermeld. Ik (1) Ik vrees dat men dit woord on-Nederlandsch zal vinden; doch wanneer men van het water kan zeggen, dat het teekent, wanneer bij zijn val een vochtig merk aanduidt tot boe hoog het gewassen was , of van een paard dat het niet meer teekent, wanneer zijn tanden niet langer zijn ouderdom aanwijzen, dan mag men zeker ook van een woord wel zeggen, dat het teekent, wanneer het juist en scherp aanwijst wat men uitdrukken wil. vroeg mijn timmerman walfc dit beteekende en vernam van hem dat onder dien naam bij timmerlieden en kastenmakers het teak hout van Britsch-Indië bekend is. Maar wij zullen zoo aanstonds zien dat Teak de Britsch-Indische en Engelsehe naam is van den boom die op Java Djati heet. Dat hout, dat een der grootste schatten uitmaakt waarm°de de Natuur ons Java heeft gezegend, is (hoe beschamend voor ons!) omdat men den moed mist om het naar Nederland uit te voeren, bij ons veel meer onder den Engelschen dan onder den Javaanschen naam bekend, en de oude Nederlandsche naam is bijna geheel vergeten. Rumphius, t. a. p., bl. 35 , zegt dat de echte Javaansche naam djati is , zooals ook thans algemeen wordt s-sschr<-ven , doch onze voorvaderen vervingen, doorgaans de Javaansche djó en Maleische djim door de j , b. v. ook in den naam Java zeiven, die eigenlijk Djawa moet zijn (zie mijn „Java", II, bl. 6). Men las nog in de eerste helft dezer eeuw in Hollandsche boeken doorgaans Jati. (1) Verder zegt Rumphius, dat Djati eigenlijk deugdzaam , durabel beteekent en ook van menschen gebruikt wordt, — „een bewijs dat djati-hout voor 't beste en durabelste onder alle timmerhouten in aanzien is". En inderdaad, ofschoon Djati ook op zichzelf het hout kan aanwijzen, plaatst men in het Javaansch en Maleisch daar dikwijls leajoe , d. i. hout, vóór, zoodat djati een adjectief schijnt te zijn en kajoe djati de volledige uitdrukking, die door her rechte, echte hout, het hout bij uitnemendheid, moet vertaald worden. Uil kajoe djati is ongetwijfeld door samentrekking kajate ontstaan ; maar daar in de eerste lettergreep kajoe , d. i. hout, reeds schuilt, is de gewone vorm kajatenhout (een volkomen parallel van porte-brisée-deur) inderdaad als een belachelijk pleonasmus af te keuren. Ofschoon dit nu alleen hen hinderen kan , die met den oorsprong van het woord bekend zijn , ware het wellicht beter hout en tevens de verbindende n weg te laten en eenvoudig kajate te schrijven. In het Soendaasch, of de taal van WestJava, beantwoordt aan kajoe kaï, of bjj samentrekking in samenstellingen ki. Men zegt dus kidjati, of naar de oude wijze van transscriptie kijate, waarin ook de j die als overgang tusschen de klinkers i en a van zelf ontstaat ongeschreven kan blijven. Hieruit is de vorm kiatenhout ontstaan, die ongeveer evenveel recht van bestaan heeft als kajatenhout. Men zou echter een zekere voorkeur voor den Javaanschen vorm kunnen wettigen door de opmerking, dat de ;Djatiboom, die in het eigenlijk Java uitgestrekte terreinen bedekt, in de Soendalanden slechts weinig voorkomt. In Britsch-Indië komt de Djati-boom vooral voor op de kust van Malabar en verder noordwaarts. Van de Javaansche soort, die ook zelve eenig szinsvariëert, verschilt de Indische ten hoogste als varieteit. De inlandsche naam is volgens Cordes Tayk of Doda-Thayka. Hiervan maakten de Portugeezen Teca, dat reeds voorkomt bij de Couto, dec. 7, liv. 6, cap. 6), van Reede van Drakestein (in den „Hortus Malabaricus" lib. IV, p. 57) Theka (2), de Engelschen teak, teak-timber, en waar de Jav. djatiboom bedoeld wordt Java-teak, de Franschen Tek of Teek, bois de Tek, Tek des Indes, de Duitschers Teakholz, likholz, Thekholz. Zelfs Nederlandsche schrijvers spreken van Teakhout, zonder eenig bewijs te leveren dat hun de Jav. naam djati of de oud-Nederlandsche kajatenhout bekend is. In van Dale's „Nieuw Ned. Wdbk", verm. uitgave door Manhave, vind ik een artikel Jatti-, Djatti- of Deak-hout, en een afzonderlijk art. Teakhout, zonder dat daarbij naar het andere wordt verwezen. Hoe de schrijver aan Deakhout komt, kan ik niet nagaan; die vorm is mij nooit ergens anders voorgekomen. Sedert Bontius is de Djati-boom dikwijls d elndischeeik genoemd. Dit is echter slechtste beschouwen als eene hulde aan de voortreffelijkheid van zijn hout, dat voor Indië de plaats van het eikenhout in Europa vervulde. Botanisch bestaat er tusschen den Djatiboom en den Eikeboom geene verwantschap. (1) Dikwijls ook Jatti. Over zulke verdubbelingen van een consonant tusschen twee vokalen spreek ik nader in de artikelen klapper en rotting. Het door Rumphius als Latijnsche naam gebruikte jatus herinnert aan Djatos, den hoog-Javaanschen of kramavorm van Djati. Doch vgl. het art. Klapper. (2) Vandaar bij Loureiro („Flora Cochinchinensis", I p. 169) Tectona theca bij Lamarck , Theca grandis. De naam Tectona grandis, is van Linnaeus fil. P. J. Veth. --- Bekendmaking. Burgemeester en Wethouders der gemeente Arnhem, Gelet op art. 8 der wet van 2 Juni 1875 (Staatsblad no. 95); Brengen ter algemeene kennis, dat bij hun besluit van 11 September 1888 , aan G. H. Drechsler vergunning is verleend tot oprichting van eene slagerij aan de Beekstraat, in het pand No. 11, Kad. Sectie O, No. 3068. Arnhem, 15 September 1888. Burgemeester en Wethouders voornoemd , A. v. Lawick v. Pabst. De Secretaris , A. J. Kronenberg. ---