GEMEENTE en PROVINCIE. V. V. V. Deze vereeniging hield gisteravond in restaurant Noble hare jaarvergadering, onder voorzitterschap van L. G. A. graaf van Limburg Stirum, die de aanwezigen welkom heetend, wees op den gunstigen toestand der vereeniging, zoowel wat de financiën als wat het ledental betreft. Het jaarverslag en de rekening en verantwoording van den penningmeester (beide reeds in ons blad vermeld) werden goedgekeurd. Bij acclamatie werd tot eere-voorzitter benoemd mr. A. J. A. A. baron van Heemstra, Burgemeester dezer gemeente. Tot bestuursleden, in de plaats van den heer D. W. P. Wisboom, (die bedankt heeft) en de heeren L. G. A. graaf van Limburg Stirum, D. Fockema en A. Mahler (die aftreden en niet herkiesbaar zijn) werden gekozen mr. A. G. J. M. van Ditzhuijzen, H. Goedhart Jr., Ph. J. Stokvis en dr. J. A. v. d. Wijck, resp. met 34' 35» 3 2 en stemmen van de 36. De voorzitter wijdde eenige hartelijke woorden aan de aftredende bestuursleden, de heeren Wisboom, Fockema en Mahler, terwijl de heeren v. d. Schooren en de de Waal uiting gaven aan het leedwezen der vereeniging over het aftreden van den voorzitter zelf, onder wiens leiding de vereeniging gegroeid is en in kracht is toegenomen. De heer de Waal bood den voorzitter tevens de zilveren medaille der vereeniging aan, waarin gegraveerd zijn de datums van het voorzitterschap van den heer van Limburg Stirum. De voorzitter dankte voor de zeer waardeerende woorden hem toegesproken en droeg een groot deel van de hem gebrachte hulde over op andere bestuursleden. Bij het punt „mededeelingen" deelde de voorzitter mede, dat met medewerking van alle vreemdelingen-vereenigingen uit de omliggende gemeenten één groote reclame-commissie, onder voorzitterschap van den heer Fockema, is opgericht, van welke veel meer kracht uit kan gaan dan van de vroeger bestaande afzonderlijke commissies. Na de pauze werd de vergadering bijgewoond door den Burgemeester van Arnhem. De voorzitter deelde den Burgemeester zijne benoeming tot eere-voorzitter mede en sprak de hoop uit, dat hij jarenlang dit eere-voorzitterschap zou mogen bekleeden. De vergadering begroette den nieuw-benoemden eere-voorzitter met een driewerf herhaald hoera. Baron van Heemstra dankte voor de hem ten beurt gevallen onderscheiding en eindigde zijn woorden met een luid toegejuicht „leve Arnhem!" Hierna kreeg de heer W. F. C. Schaap, directeur der gemeentewerken, het woord, die een lezing hield over den ontwikkelingsgang van Arnhem in de laatste 25 jaren. Twee omstandigheden, aldus spr., hebben op de ontwikkeling onzer gemeente grooten invloed uitgeoefend. In de eerste plaats de aanleg van den spoorweg, in de tweede plaats de voortdurende aankoop van gronden door de eigenaren van het landgoed Sonsbeek, die met hunne bezittingen tot aan de Jansgracht naderden. Het gevolg was dan ook, dat een ontwikkeling Noordwaarts bijna niet plaats vond en de stad zich voornamelijk in Oostelijke en Westelijke richting uitbreidde. In 1864 toch diende de hoogst bekwame Gemeente-architect, G. J. van Gendt, aan wien wij o. m. nog onzen uitstekenden schouwburg danken, een plan in tot aanleg van wegen op de terreinen ten Noorden van den Velperweg. Dit plan was, zooals van van Gendt te verwachten was, ruim; breede hoofdstraten met pleinen, vormende een kwartier, dat een waardige aansluiting zou zijn met den Velperweg. Hier wilde hij dus maken het begin van een goede uitbreiding ten Noorden van den spoorweg. De richting der wegen wijst er op, dat hier slechts werden gegeven gedeelten van toekomstige groote wegen. Van hem was toch een project, waarvan de straten in het niet zouden uitloopen, niet te verwachten. Het ontwerp mocht echter de goedkeuring van den Raad niet wegdragen; het tegenwoordige Klarendal kwam er voor in de plaats, Na het aftreden van den heer van Gendt was het, alsof een zekere stilstand over onze gemeente was gekomen. Behalve een terugblik op de achter ons liggende kwart eeuw, verklaarde spr. ook te willen trachten, een kleine perspectief te openen op de eervolgende 25 jaren. Hierbij wees hij in de eerste plaats op het veranderings-proces, dat de gemeenten in de afgeloopen kwart eeuw hebben doorgemaakt. Toen de steden vrijwel denzelfden omvang behielden, deden zich bijna geen vraagstukken voor, welke een bijzondere belangstelling konden gaande maken. De besturen droegen een streng administratief karakter, maar met den stroom der bevolking van het platteland naar de steden, kwamen zij te staan voor de oplossing van vraagstukken, welke veelal een groot initiatief vereischten, en waar vroeger kon volstaan worden met bestuursders, geschikt de zaken loopende te houden, moest daarna gezocht worden naar mannen van talent en meer dan gewone bekwaamheden. Onze gemeente heeft vele bekwame mannen aan haar bestuur mogen binden, maar vooral kwam een belangrijk deel op de schouders van hem, die als wethouder van Publieke Werken moest fungeeren, èn spr. meent den naam van het eerelid der vereeniging, mr. Everts, met eere te mogen noemen. Van de werken, in de afgeloopen kwart eeuw hier tot stand gebracht, noemde spr. allereerst de waterleiding. In hygiënisch opzicht heeft de gemeente daarbij zeker veel gewonnen, als men nagaat, dat thans pl.m. 9700 woningen aan de waterleiding zijn aangesloten en onze stad gespaard is gebleven van epidemiën, niettegenstaande zij wel bedreigd is geworden. Door het sterk toenemend verbruik moest worden omgezien naar een nieuwe prise d'eau en deze werd gevonden op een terrein aan 3en Amsterdamschen weg bij de villa „la Cabine". Waar voor de watervoorziening was gezorgd, moest ook de afvoer onder de oogen worden gezien. De rioleering had in de zeventiger jaren eene zonderlinge geschiedenis doorgemaakt, doordien de Raad besloot tot invoering van het opeïi gotenstelsel. Volgens dit stelsel worden slechts enkele riolen gelegd en het vuile water door open goten naar die riolen geleid. Arnhem's burgerij werd in de gelegenheid gesteld zich te oefenen in het bestijgen en afstappen van tottoirs, gelegen meer dan 20 c.M. boven den rijweg en zich te verlustigen in den aanblik van langs deze banden loopende vuilwaterstroomen, welke bij eenige vorst in groezelige ijsmassa's veranderden, even hinderlijk voor het oog als voor het verkeer, hoewel erkend moet worden, dat zij de jeugd in den vorm van slibberbanen veel genoegen verschaffen. Mogelijk heeft de bedoeling voorgezeten, 's winters werk te verschaffen; is dit werkelijk zoo, dan moet erkend worden, dat men daarin volkomen geslaagd was, tenminste als de natuur medewerkte, want groote drommen volks waren noodig, die massa, welke allerlei kleurschakeeringen, van het smetteloos wit, tot een eigenaardig bruin, vertoonde, weg te hakken. Waarschijnlijk had men zich in 1889 voldoende te goed gedaan aan dit telkenmale wederkeerend aesthetisch festijn, toen met het open gotenstelsel werd gebroken. Een nieiiw plan van rioleering werd gemaakt; het oude van van Gendt kon door de uitbreiding, die de stad had ondergaan, niet meer dienen. De heer Lindo ving met de uitvoering der verbetering aan, doch na zijn vertrek werd de rioleering der stad ten Zuiden van den spoor- weg uitgevoerd, aan welk werk in de jaren 1890—1902 circa ƒ 340,000 werd ten koste gelegd. Twee belangrijke deelen, Klarendal en Plattenburg, bleven echter van rioleering verstoken. Plannen daarvoor dateeren reeds van 1883, doch kwamen niet tot uitvoering, goedsdeels om de daaraan verbonden kosten. In de Raadszitting van 13 Mei 1907 werd een bedrag van ƒ 425,000 toegestaan; onverwijld is toen het werk aangevangen en sedert kort gereed gekomen. Onze stad heeft nu een rioolstelsel, dat, in 't kort omschreven, uit twee deelen bestaat, n.1. dat tot afvoer van het water der lage stad, waartoe in hoofdzaak de oude stad en de Boulevardwijk behooren en dat, 't welk dient voor de hooge stad. Het onderscheid tusschen beide deelen bestaat wel voornamelijk hierin, dat het eerste bij een rivierstand .van 11.40 M. plus N. A. P. door schuiven aan de rivierzijde wordt gesloten en door een tweetal centrifugaalpompen wordt bemalen, terwijl bij het tweede deel de loozing steeds vrij is. Behalve genoemde bedragen, werden ook nog kleinere toegestaan en verwerkt. In het geheel is in het voorgaand 25-jarig tijdvak meer dan een millioen gulden aan de rioleering besteed. Waar de aan- en afvoer van het water is behandeld, vraagt de woning en daarmede de bebouwing der gemeente onze aandacht. Voor 1886 was men vrij te bouwen zooals men wilde, mits men meer dan 2 M. van den openbaren weg bleef. Deze bepaling is voor een groot deel schuld, dat in deze gemeente, en in 't bijzonder in Klarendal, zooveel bedorven is, 't welk later ten koste van veel geld verbeterd is of nog moet worden. Behalve de straks te noemen cijfers is van en met het jaar 1899 tot en met 1909 uitgegeven voor aankoopen ter verbetering der volkshuisvesting, verruiming van stadsgedeelten en uitbreiding ƒ 774,000 of gemiddeld ƒ70,360 per jaar. In 1886 trad een bouwverordening in werking, waarbij in 't bijzonder rooiing en peil nader werden geregeld, maar ook in andere punten, als voorkoming van brandgevaar, werd voorzien. In 1890 werd besloten, dat Klarendal zou verbeterd worden. In het geheel werden 21,582 vierk. M. grond onteigend. Hiervoor werd aan koopsommen en onkosten uitgegeven ƒ 226,433. De afbraak bracht op ƒ 6903, zoodat de totale uitgaven bedroegen ƒ 219,530. Van de onteigende gronden kon slechts 8070 vierk. M. beschikbaar gesteld worden voor bouwterreinen, terwijl 13,512 vierk. M. in beslag zal worden genomen door straten, wegen en pleinen. Tegenover dit zeker belangrijke financieele offer staat echter een moeilijk hoog genoeg te schatten maatschappelijk voordeel. Op de plaats, waar vroeger een voortdurend gevaar voor de volksgezondheid en het algemeen welzijn bestond, is thans eene gezonde en fraaie stadswijk verrezen, met straten van 12 tot 20 M. breedte, met boomen beplant, waardoor aan de gansche buurt een ander aanzien is geschonken. In het geheel zijn 166 huizen afgebroken, welke door 350 gezinnen (ongeveer 1200 personen) bewoond werden. De nieuwe straten maken door de beplantingen en de bebouwing van de Woningvereeniging „Openbaar Belang" een zeer vriendelijken indruk. Nog is zeker der vermelding waardig, dat Openbaar Belang een grcrot deel van Lombok bebouwd heeft en dat zij na 1900 ook overging tot aankoop van oude woningen, als van de „Vereeniging tot verschaffing van geschikte woningen aan de arbeidende klasse' en van eenige huizen op het „Oude Land '. Nog een tweede vereeniging wil spr. noemen: de Vereeniging „Volkshuisvesting" heeft op den Musschenberg een 115-tal woningen gesticht, waarvoor door het Rijk 90 pCt. voorschot is verstrekt. Dit terrein, de Musschenberg, is pl.m. 2j4 H.A. en werd in 1908 door de gemeente aangekocht. Onderhandelingen met de vereeniging „Volkshuisvesting" werden gevoerd en het resultaat is, dat is tot stand gekomen een zeer vriendelijke wijk, waarvan de bebouwing der gemeente tot sieraad strekt. Behalve bij de beschreven onteigening heeft de gemeente in de oude stad ruim 100 woningen aangekocht, van welke ongeveer 40 gesloopt zijn, in Klarendal 270 (alleen na 1899), waartoe behoorden 3.5 H.A. terrein en waarvoor pl.m. ƒ490,000 betaald werd. Met inbegrip van de onteigening in Klarendal, werd voor de verschillende verbeteringen meer dan 1,000,000 gulden besteed. Vergelijkt men het oppervlak der bebouwde kom van 1885 a 1886 met dat van heden, dan blijkt, dat de vergrooting van oppervlak in verhouding den aanwas der bevolking verre overtreft, wat toegeschreven mag worden aan de groeiende behoefte naar licht en lucht. Spr. wijst slechts naar het Ettypark, de terreinen van de Arnhemsche Bouwgrond Maatschappij, de Boulevardwijk, de terreinen van Lüps aan den Velperweg, Lombok, het terrein gelegen tusschen de Zijpendaalsche- en Apeldoornscheen dat tusschen de Zijpendaalsche- en Amsterdamsche wegen en de Burgemeester Weertstraat. De goede zorgen, steeds aan de bestrating in onze gemeente besteed, werden hierna toegelicht en hierbij herinnerd aan de verbreeding der Walburgstraat, en den aanleg van den dam in de Lauwersgracht. Hierna werden besproken de aankoopen van de landgoederen Klarenbeek en Sonsbeek. In het begin der 19e eeuw was het gemeentelijk grondbezit vrij omvangrijk, doch dit werd na 1825 voor een groot deel te gelde gemaakt, zoodat in het begin der tachtiger jaren niet veel meer over was dan 95 H.A. weide aan de overzijde van den Rijn en circa 366 H.A. heide ten Noorden van den Koningsweg, van welke 281 H.A. aan het Rijk waren verhuurd en 85 H.A. werden ontgonnen. In 1886 werd echter van het landgoed Klarenbeek circa 100 H.A., voor ƒ 243,000 gekocht. In 1894 besloot de Raad tot aankoop van het landgoed Warnsborn voor de som van ƒ 130,000, aan welk besluit Gedeputeerde Staten hunne goedkeuring niet verleenden, terwijl een hooger beroep op de Kroon niet baatte. Spoedig daarna kwam het landgoed Sonsbeek te koop. Was tegen den aankoop van Warnsborn als bezwaar aangevoerd, de groote afstand tot de stad, thans ging dit niet, want Sonsbeek grensde onmiddellijk er tegen aan en had zelfs in de laatste jaren een goede uitbreiding tegengehouden, zoodat de bebouwing zich moest richten naar het Broek. De bezitting is groot circa 560 H.A. strekt zich uit van de Verlengde van Lawick van Pabststraat tot den Hommelschen weg en omvat 56 H.A. park, 107 H.A. bouwland en voor de overige bosch, akkermalshout en heide. De aankoopsom heeft bedragen ƒ 800,000, plus de kosten van aanleg van het driehoekig terrein tusschen de Zijpendaalsche- en Apeldoornsche wegen, waarvoor ƒ 50,000 begroot was. Het jaarlijksch bedrag, dat de gemeente bijlegt, is pl.m. ƒ 24,000, waarin echter ƒ 4000 is begrepen voor aflossing. Daar de uitbreiding der stad tegen Sonsbeek is aangedrongen, kwam er behoefte aan bouwterrein. Het terrein ten Noorden van de Burgemeester Weertsstraat en Westelijk van den Zijpendaalschen weg, zou hét eerst onderhanden genomen moeten worden. Het Artilleriepark bood echter een belemmering voor een goeden aanleg. Na langdurige onderhandelingen, waarbij verschillende plaatsen besproken werden, is thans als plaats hiervoor aahgewezen een terrein ten Zuiden van den Holleweg. Met de uitvoering der grondwerken is reeds aangevangen. Verder kwam aan de beurt het terrein ten Noorden van de St. Peterlaan en tusschen de Apeldoornsche- en Hommelsche wegen, in het midden waarvan de Braamberg is gelegen. Deze bebouwing ten N. van den spoordijk maakte betere verbindingswegen met de stad noodig, waardoor men er toe is overgegaan de poorten in den spoordijk te vergrooten. De Zijpsche poort is gereed, zij heeft een spanning van 20 M. met een hoogte in den top van ruim 6 M. Zij is geconstrueerd in cementijzer. De Apeldoornsche poort verkrijgt drie openingen, één voor rijtuigverkeer van 12 M. en 2 voor voetgangers, elk van 3.20 M., de tusschenpijlers worden 80 c.M. Na met enkele woorden de wijzigingen besproken te hebben, welke Musis Sacrum in den loop der jaren heeft ondergaan, kwam spr. tot onze scholen. Ook hier zijn reeds verschillende afdeelingen vertegenwoordigd, o.a. het technisch onderwijs in de Ambachtsschool. Deze inrichting werd geopend den iöen Februari 1874 in het gebouw aan het Velperplein. Dat de school in een lang gevoelde behoefte voorzag, bewijst wel de groote vlucht, die zij nam, zoodat het gebouw na nog geen 20 jaren, te klein bleek, waarom moest worden overgegaan tot den bouw eener nieuwe school aan den Boulevard-Heuvelink, welke ƒ 155,000 kostte en in Mei 1895 in gebruik werd genomen. Reeds door het toenemend aantal leerlingen kan de bloei der inrichting blijken, maar ook door de meerdere vakken, welke gedoceerd worden, waardoor dus het onderwijs over steeds grootere laag der bevolking kan verspreid worden. In de behoefte, tot het Middelbaar Technisch onderwijs is voorzien door de stichting eener Hoogere Burgerschool met 3-jarigen cursus, waartoe in de Raadszitting van 23 Februari 1901 werd besloten. Veel tijd werd in beslag genomen met de overwegingen, waar deze school haar plaats zou moeten vinden. Het gebouw der Hoogere Burgerschool met 5-jarigen cursus aan het Willemsplein was door de groote toename van leerlingen te klein geworden, zoodat ten slotte de oplossing werd gevonden in den bouw van een nieuwe Hoogere Burgerschool met 5-jarigen cursus aan de Schoolstraat (geopend 18 Sept. 1905), terwijl de Hoogere Burgerschool met 3jarigen cursus in het gebouw aan het Willemsplein werd overgebracht. Uitvoerig stond spr. vervolgens stil bij de restauratie van het Raadhuis, waaraan in 't geheel ƒ 260,000 is besteed. Tot nog toe, aldus spr., zijn bijna uitsluitend werken der gemeente als publiekrechtelijke lichaam behandeld, doch ook zij heeft de teekenen des tijds verstaan en de monopolistische bedrijven telkens als het mogelijk was, tot zich getrokken. Deze gelegenheden hebben zich voorgedaan bij het in exploitatie nemen van de gasfabriek, de telephoon, de electrische centrale en het slachthuis. Hoewel de eerste buiten dit bestek valt, is zij toch belangrijk genoeg er iets van te vermelden. Zij was in 1870 overgenomen van een concessionaris. Zij werd verplaatst naar den Westervoortschen dijk en breidde zich allengs uit, tengevolge der groote afname. De jaarlijksche productie bedraagt 11,000,000 kub. M. gas, 24,500 ton cokes, 1340 ton teer en 150 ton afgewerkte ijzeraarde. Onze stad had voor kort het grootste gasverbruik per hoofd. Dit is deels toe te schrijven, dat de prijs behoort tot de laagste van ons land, er is maar één prijs: 6 cent per stère, zoowel voor gewoon lichtgas, als voor kook-, muntmeter- en krachtgas. Ondanks dezen lagen prijs, levert het bedrijf nog een belangrijk winstsaldo op, dat in de gemeente-kas gestort wordt. De gemeente had in 1882 aan de Nederlandsche Bell Telephoon Maatschappij voor 15 jaar concessie verleend tot het exploiteeren van een telephoon. In de Raadszitting van 7 Maart 1896 werd besloten deze niet te verlengen, doch de exploitatie in eigen beheer te nemen. Het aantal aansluitingen is aangegroeid tot bijna 1850, terwijl het in de inrichting gestoken kapitaal bedraagt ƒ 485,390.71^, waarvan ƒ 187,000 is afgelost. Hoewel steeds gevreesd werd, dat dit bedrijf geld zou kosten, wordt thans een bescheiden winst gemaakt. Sombere voorspiegelingen werden gemaakt ten opzichte der electrische centrale, doch zij schijnt het voorbeeld der telephoon te volgen, zij verheugt zich in een groot succes en met alle berekeningen betreffende de toeneming van het aantal aansluitingen en het verbruik wordt gelukkig in gunstigen zin gespot. Het aantal aansluitingen blijft stijgen en was op 1 December 1910 reeds geklommen tot 488, met een aansluitwaarde van 1879 K. W. Eene uitbreiding staat voor de deur, een nieuwe stoomturbine van 1000 K. W. zal dezer dagen gesteld worden. Het jongste bedrijf is dat van het slachthuis. Hiermede verlaat spr. de achter ons liggende 25 jaren, om over te gaan naar het nu volgend tijdvak. Het beste is, aldus spr., dat wij daarvoor de tram nemen. Ik zou de vraag willen stellen, zulleh wij ons nog wel lang bezig houden met de tram, er wordt en is al zooveel gepraat, dat elk er reeds alles van weet, elk kent de lijdensgeschiedenis met de Arnhemsche Tramweg Maatschappij, alleen één ding kan nog niemand met juistheid zeggen, n.1. wanneer zij rijden zal en dat zouden wij toch allen zoo gaarne weten. Sombere voorspiegelingen hooren wij dikwijls maken omtrent de financieele resultaten. Men zit in het schuitje en moet dus meevaren, doch men bedenke, dat Arnhem zich onderscheiden heeft van vele andere gemeenten door den zeer grooten bloei, waarin hare bedrijven zich mogen verheugen. Waarom zou dit niet het geval zijn met de tram. Juist door de gunstige ligging van onze gemeente, aan den schoonen \ eluwezoom en de onmiddellijke nabijheid vah zeer welvarende dorpen, als Velp en Oösterbeek, mag men de beste verwachtingen koesteren en al kost het eenig geld, wat dan nog. Wij moeten de vraag stellen: kan onze stad nog buiten een tram? Het antwoord kan niet anders dan ontkennend luiden. Welnu, de tram zal dus zijn eene der belangrijkste middelen om de vooruitsrang onzer stad te bevorderen en dat mag wel eenig geld kosten. Maar dan nog, laat men toch niet omtrent elk bedrijf slechts vragen naar winst. Het complex der bedrijven levert een aardig bedrag op, laat men daarmee tevreden zijn. Wii ziin dus met de tram het nieuwe tijdperk binnen gegaan en te verwachten is, dat in de volgende 25 jaren het tramvraagstuk de gemeente voor menig belangrijke beslissing zal stellen. Onze gemente mist noe tramverbindingen met de gemeente Apeldoorn, maar ook met het Oosten van Gelderland, de Lijmers en den Achterhoek. Terwijl zij is de hoofdstad der provincie, zijn er geen directe verbindingen met deze belangrijke streken. Dit is eenigszins verklaarbaar. Tot voor enkele jaren werd eene verbinding, door de aanwezigheid van een schipbrug te Westervoort, belemmerd. Nu echter een vaste brug gekomen is, is de hoofdmoeilijkheid opgelost. Toch leent zich de smalle Westervoortsche dijk niet voor een trambaan. Door de omlegging der spoorbaan, tengevolge van den bouw der nieuwe brug te Westervoort, is een baanvak vrijgekomen, dat zich uitstekend leent voor den aanleg van een weg, die zich aansluit op een nieuwen weg van den boulevard naar de Vospoort, welke thans reeds in aanleg is. Over dezen weg kan zonder bezwaar een tram worden aangelegd. Waar algemeen erkend wordt, dat goede verbindingen met hare omgeving eene der eerste levensvoorwaarden voor een stad zijn, daar kan het niet uitblijven, dat de eerstvolgende 25 jaar de tijd zal zijn van zulke verbindingen. Op welke wijze, 't zij door stoom- of electrische tram, wil spr. in 't midden laten, doch bedriegen de teekenen des tijds niet, dan zal de toekomst wel voor de electrische tram zijn weggelegd en wellicht kan in de toekomst Arnhem ook door een Ueberland-centrale zeer tot eigen bloei, maar ook tot dien van een groot deel der provincie bijdragen. De tramremise is gebouwd in het Oosten der gemeente. Is dit toeval? Deze vraag mag tegenover een wijs bestuur niet gesteld worden, maar toch mag naar de verklaring worden geinformeerd. Reeds langen tijd is bij het gemeentebestuur het plan vaardig, handel en nijverheid de helpende hand te bieden. Wil Arnhem handel en industrie, dan zullen de daarvoor noodige terreinen aan het water en het spoor gelegen, moeten zijn en zal het elk, die eenigszins met de plaatselijke toestanden op de hoogte is, duidelijk zijn, dat terreinen in het Oosten moeten worden gezocht. Reeds voor jaren wees de heer Heuvels daarop, maar nog meer kwam dit naar voren, toen de doorgraving bij Malburgen, een watervlak, zeer geschikt voor haven, was vrijgekomen. Daarom werd een plan van een haven met spoorweg-aansluiting en de verbinding van een en ander met de stad, ontworpen. De kosten dezer plannen, dus haven met spoorwegverbinding, zijn geraamd op ruim ƒ 2,2Óo, 000. Het behoeft geen betoog, dat zulk een uitgave in eens niet gedaan kan worden door een gemeente als Arnhem en het wordt dus ernstig overwogen, het plan bij gedeelten uit te voeren. Spr. wijst er op, dat reeds een begin van uitvoering is gemaakt, n.1. door den aanleg der Nieuwe Kade en de verlegging van de sluis bij den Eusebiussingel naar de terreinen der Waterleiding Maatschappij. Deze beide werken zijn onderdeelen van het groote werk. In "liet Oosten der stad heeft de gemeente haar grondgebied afgerond, door den aankoop van enkele weiden (Binnenvisschersweide, de Geer). Op het eerste terrein werd de tramremise geprojecteerd, die thans in uitvoering is. Op het overblijvend gedeelte zal de Vereeniging „Volkshuisvesting" weer een 200-tal woningen doen bouwen, op een wijze, die blijk zal geven, dat de Oud-Hollandsche stadsbeelden weer in eere komen. Om den man van zaken in onze stad een vriendelijke woning in een goede omgeving te kunnen aanbieden, heeft Arnhem binnenkort twee terreinen voor exploitatie gereed en wel dat aan de Zijpendaalschen weg en dat tusschen Hommelsche- en Apeldoornsche wegen. Voor het eerste was verplaatsing van het Artilleriepark noodig. Zooals blijkt schuift dat achter- en Noordwaarts en komt dan aan den Hollen weg te liggen. , Het andere terrein komt in aansluiting met de wijk om het Graaf Ottoplein. Bij de exploitatie dezer terreinen wordt gedacht aan den aanleg van een ceintuur-weg van af den Velperweg bij de Schaapsdrift, de Thomas a Kempislaan, de Nieuwe weg, door het villapark, Apeldoornsche weg, Sonsbeekweg naar de Zijpsche poort. Deze weg zal bij toenemend verkeer kunnen dienen als ontlasting voor de stad, ook zal het verkeer gebaat zijn, daar het niet in snelheid behoeft te worden beperkt. Door de uitvoering dezer plannen zal dus voorzien zijn in de behoeften van handel en industrie en die van vestiging. Is dit niet voldoende, dan zal de blik gericht moeten zijn op den overkant. Doch een goede ontwikkeling der industrie aan de overzijde der rivier is niet wel denkbaar met het behoud der schipbrug. Maar afgescheiden hiervan, is het verkeer der Betuwe met de stad zoo intens, dat allerwege de behoefte aan een vaste verbinding gevoeld wordt. Een Raadscommissie is met plannen bezig. De kosten zullen te zamen circa ƒ 1,500,000 bedragen, waarvoor Rijk, provincie en gemeente zouden moeten bijdragen. Zal dit, behalve veel meer, in de eerste 25 jaren tot stand komen, dan is in menig opzicht aan de materieele belangen der bevolking voldaan. Daarnaast zal gezorgd moeten worden $oor het opvoedkundig element. Behalve de lagere scholen die in de eerstvolgende 25 jaren noodig zijn, roept het eerst om voorziening het vakonderwijs, zoowel voor meisjes als voor jongens. Spr. bepaalt zich tot de mededeeling, dat omtrent het eerste plannen bestaan en dat omtrent het laatste de Raad eenstemmig blijken heeft gegeven het Middelbaar Technisch onderwijs te willen bevorderen. Voor de toekomst is de uitvoering van al deze plannen van de grootste beteekenis en spr. hoopt, dat de Raad van Arnhem zich weder een „royale Raad" zal toonen. Hij zal daardoor de ontwikkeling der gemeente ten zeerste bevorderen en haar maken tor een stad, die velen zich niet denken kunnen. Met een woord van dank aan den spreker, werd de vergadering gesloten. --- Avonduitgave. (10 BLADZIJDEN). EERSTE BLAD. VOOR VEERTIG JAREN. De Commune van Parijs ig Maart—28 Mei 1871. IV. De Commune was uitgebroken. Dat geschiedde den I9en Maart. Wat was er gebeurd, dat die uitbarsting verklaarde? In den avond van den i8en deed een somber gerucht de ronde door Parijs, dat helaas weldra waar bleek te zijn. Generaal Lecomte en Clement Thomas, deze laatste generaal van de nationale garde gedurende het beleg van Parijs, waren gevat op de blijkbaar valsche beschuldiging, dat zij de positiën der nationale garde en der ontevredenen op de hoogten van Montmartre waren komen bespionneeren, en in een der straten van de wijk gefusilleerd. Dat was doodeenvoudig een moord, die een afgrijselijken indruk maakte. Van wie die moord uitging, kan niet worden vastgesteld. Alleen is het zeker, dat daarbij eenige soldaten van generaal Lecomte tegenwoordig waren. Meer kan men er niet van zeggen. Reeds aan den avond van dien i8en Maart scheen het, alsof de burgeroorlog onmiddellijk zou uitbarsten. De burgemeesters van Parijs, de stedelijke arrondissements-besturen en eenige Parijsche afgevaardigden trachtten nog tusschenbeide te komen en eene verzoening tot stand te brengen. Even voor het vertrek van de Regeering naar Versailles stelden zij deze voor om kolonel Langlois te benoemen tot bevelhebber der nationale garde, Dorian tot eersten burgemeester van Parijs, Edmond Aaama tot prefect van politie en generaal Billot tot opperbevelhebber van het Parijsche leger. Voorts vroegen zij stedelijke verkiezingen en handhaving van de nationale garde. Na lang aarzelen stemde de Regeering in enkele dier verzoeken toe. Doch het was te laat. De ontevredenheid en verbittering, zich uitend in eene opstandbeweging, waren te groot. Het kwaad was niet meer te beperken. Het gebouw van den generalen staf, dat van het Parijsche legercommando, de ministeries, de nationale drukkerij, het stadhuis, verscheidene arrondissements-gemeentehuizen werden achtereenvolgens door de troepen van den opstand be- * zet. Eenige bekende personen, zooals generaal Chanzy en de afgevaardigde Turquet, werdén gevangen genomen. De Regeering had inmiddels de wijk genomen naar Versailles. De opstandelingen hadden vrij spel. Het „Comité Central" van de nationale garde was, gedwongen door de omstandigheden, verplicht een uitvoerend bewind te vormen in de plaats van de om zoo te zeggen gevluchte Regeering. Dat dit oorspronkelijk de bedoeling van het Comité was, mag men niet beslist verzekeren. Daarentegen beteekende het vertrek der Regeering een zeer ernstige tactische fout, die onder meer tot onmidddellijk gevolg had, dat de conservatieve bataillons van de nationale garde onverschillig werden voor de zaak der Regeering en zelfs haar vijandig gezind. Men stelle zich den tragischen toestand voor, waarin Parijs verkeerde. Aan de eene zijde de Duitschers, in het bezit van een deel dér Parijsche forten, die met hun verrekijkers slechts over hun muren behoefden te kijken om te zien, hoe de Franschen elkaar te lijf gingen; aa n den anderen kant een ongelukkige, waanzinnig geworden stad, die in zich zelf een hopeloozen strijd voerde; eindelijk de wettige Regeering, beschikkende over de hulpmiddelen v an heel Frankrijk en van uur tot uur grooter krijgsmacht verzamelend, ten einde de Parijsche opstandelingen te kunnen onderwerpen. Merkwaardig was daarbij de wijze, waarop die krijgsmacht aangroeide. Niet de volontairs uit de departementen, door de Regeering opgeroepen, kwamen onder de wapenen, doch de uit Duitschland terugkeerende krijgsgevangenen sloten zich bij de Regeeringstroepen aan, die voortaan „het leger van Versailles" zouden heeten of „de Versaillanen". De opstand begon met de bestorming van het fort te Vincennes, het eenige, behalve de Mont Valérien, dat niet door de Regeeringstroepen ontruimd was. Het had geen groot garnizoen, doch zijn geschut en zijn voorraad levensmiddelen waren van dien aard, dat het zich voor langen tijd had kunnen verdedigen. Maar bij de eerste de beste poging der bevolking en der opstandelingen om het te bestormen, maakten de soldaten gemeene zaak met de groote menigte. De ophaalbrugeen werden neergelaten, de muren beklommen en de commandeerende generaal mishandeld. In weerwil eener energieke verdediging door de officieren viel het fort in handen der muiters, — een groot voordeel voor hen, dat hun aantal kanonnen, hun voorraad ammunitie en allerlei wapenen geweldig deed toenemen. Artilleristen, die deel hadden uitgemaakt van de bezetting van het fort, liepen over en stelden zich in dienst dei ontevredenen. Vierhonderd stuks geschut vielen aldus den overwinnaars ten buit. Den iQen Maart, die de actie tegen het for van Vincennes zag beginnen, lieten de afgevaardigden van het Seine-departement, de burgemeesters van Parijs en hunne adjoints eene proclamatie aanplakken, waarbij aangekondigd werd, dat zij aan de 'Wetgevende Vergadering twee maatregelen zouden voorstellen, die, naar zij meenden, de rust zouden herstellen: de verkiezing van alle chefs der nationale garde en die van een stedelijken Raad. Het Comité Central schreef daarop die Raadsverkiezing uit tegen den 22en. Inmiddels liet het Comité de zuidelijke forten van Parijs bezetten, — die ten noorden en oosten waren in het bezit der Duitschers. Onverwacht kwam er nu tegenkanting tegen de daden van het Comité Central. Den 2ien publiceerden een groot aantal dagbladen de volgende niet onbegrijpelijke, ofschoon op dat oogenblik niet zeer verstandige verklaring: „De vertegenwoordigers der hieronder volgende dagbladen, Overwegende, dat de bijeenroeping der kiezers eene daad is van nationale souvereiniteit; dat de uitoefening dezer souvereiniteit slechts behoort aan de machten, die het uitvloeisel zijn van het algemeen stemrecht; dat bij gevolg het Comité, hetwelk zich in het Stadhuis heeft geïnstalleerd, noch recht noch qualiteit heeft om die oproeping te doen; verklaren de oproeping tegen den 22en Maart nietig en als niet gedaan en sporen de kiezers aan, daarmede geen rekening te houden." En dan volgen de namen van vier en dertig bladen, voor het meerendeel anti-republikeinschgezind of van zeer matig republicanisme. Hun invloed op dat oogenblik van gisting was niet groot. Inmiddels was door het Comité het opperbevel over de nationale garde opgedragen aan den vice-admiraal Saisset, wiens zoon gedurende het beleg, bij de verdediging van het fort van Montrouge, gesneuveld was en die zelf een schitterend voorbeeld van moed en volharding bij die verdediging had gegeven. Gelijktijdig kwam er ook een levensteeken van de Regeering te Versailles. Eindelijk! Het had ten doel hare houding uit te leggen. Het was eene verklaring, waarbij tevens een beroep gedaan werd op de goede gezindheid en de energie der ordelijke burgers. „De Regeering, zoo heet het o.a. daarin, heeft geen'bloedige botsing willen uitlokken, j toen zij getart werd door den onverwachten tegenstand -van het Comité Central der Nationale Garde. Deze tegenstand, die handig georganiseerd was en geleid door even stoutmoedige als trouwelooze samenzweerders, heeft zich gekenmerkt door den inval van een stroom van nationale gardes zonder wapenen en van bevolkingselementen, die zich op de soldaten wierpen, hunne rangen verbraken en de wapenen hun ontrukten. Meegesleept door deze schuldige ophitsingen hebben vele militairen hun plicht vergeten. Te vergeefs hebben wij de nationale garde opgeroepen; gedurende den geheelen dag verscheen slechts een onbeduidend aantal onder de wapenen." Onder die omstandigheden meende — volgens de verklaring — de Regeering zich te moeten terugtrekken ten einde een bloedbad te voorkomen en zich onvoldoende gesteund wetend door de nationale garde. Dan wordt in de verklaring de loop der zaken beschreven en eindelijk verzekerd: De dag der voldoening voor het geschonden recht is aanstaande. Het hangt van de flinkheid van alle goede burgers af, of die voldoening voorbeeldig zal zijn. (Wordt vervolgd.) ---