PAASCHWONDER De twee werkelijkheden: Dood en Leven Zoeler, sappiger, bloeiender dan ooit nadert de natuur den lentemijlpaal: het Paaschfeest i^ooit was het voorjaar zóó liefelijk en lang vafl voorbereiding, zoo heerlijk van uitbottend leven! yooit stond in dit seizoen de zon zóó dagenla ng aan een effenblauwen hemel; nooit be'eefden we zóóveel lentevreugde in het aanbouwen van de kleurige kleedjes der struiken in onzen tuin, waar ribestrosjes, fijn als eimoer, wiegen tegen een tecrblauwe lucht, (hineesche klokjes bengelen en de reuzeneiken der magnolia, de prille bladertooi der liastan je spreken van jonge groeikracht! jjooit was de wereld rondom ons — dicht rondom ons! — zóó somber en zwaar van ;panningen, van oorlogsgeweld, van onrecht, a ' ngs t en verschrikking. >t Valt moeilijk, alléén maar naïef-blij te zrjn om den nieuwen bloei, die zich om ons h ëen voltrekt, 't Valt moeilik de oogen te fluiten voor dat andere dat woelt en bruist en dreigt óf om het te blijven zien als een booze nachtmerrie, slechts werkelijkheid voor anderen; niet — gelukkig nóg niet! — voor ons! We leven duizelingwekkend snel en straks hunnen misschien ook wij er in staan: in den losgebroken baaierd van onzen grooten, gistenden, machtigen tijd. We weten dit allemaal en misschien voelen wij vrouwen — indien we den moed tot erkennen hebben — deze dingen intuïtief zuiverder aan dan menig man, die meer dan wij op de hoogte is met politieke details en hierdoor voortdurend de kans loopt de groote lijnen uit het oog te verliezen. ' De tijd van oogen sluiten is nu wel radicaal voorbij. Als we ons eens heelemaal — voor zoover dit menschelijk mogelijk is — indenken de ontzaggelijke dingen, die rondom ons plaats grijpen en waar de kranten iederen dag vol van staan, dan kan het ons gebeuren, dat zélfs die — telkens weer opluchtende — gedachte „gelukkig nog niet voor ons'' wegvalt. Dat we al het leed dat de wereld verscheurt, in een moment van hevige beklemming voelen wegen op onze eigen ziel, alsof we bet zelf doorleefden. En dan voelen we ons misschien als dat jonge, gevoelige verpleegstertje, dat voor 't eerst van haar leven een mensch had zien sterven en toen, uit de sterfkamer naai' buiten tredend in den zonnigen voorjaarstuin, de bloeiende crocusjes, de wuivende struiken, 't blijde vogelgekwetter voelde als een hoon en een bitterheid. Als volmaakt zinnelooze entourage Doodmoe was ze van 't waken, uitgeput door zorg en deernis; anders had ze misschien van dit sterven iets méér gezien dan den buitenkant. Anders had ze wellicht den onbeschrijfelijken, onvergetelijken vrede gezien op het gelaat van den stervende, voor wien alle aardsche strijd volstreden was. Dan had ze misschien gevoeld den eeuwigheidsadem, die de sterfkamer maakt tot een heilig vertrek. En dan was de bloei daarbuiten dit jonge, ernstiger geworden menschenkind geweest tot een schoone troost: een sprake van eeuwigen bloei boven dood en leed uit...... Gelukkig vooral in onzen tijd, de mensch, die het eeuwige leven weet achter onzen dood, den eeuwigen vrede achter onzen strijd. Die dit weet, niet als een leeg dogma, maar als zelf ervaren, hoogere werkelijkheid! Voor dien mensch is de Paaschvreugde der natuur geen sprookjestuin, waarin hij blindelings wegkruipt, terwijl de wereld om hem heen uit duizend wonden bloedt, -noch een leeg en zinneloos chemisch proces. Die mensch doorleeft twee werkelijkheden, die, nuast elkander en onverbrekelijK verbonden om èn in hem wonen. De werkelijkheden: Dood en Leven. De werkelijkheid van den Dood, tot uiting komend in zelfzucht, verbittering, liefdeloosheid: de werkelijkheid van onze wereld met haar slagvelden, waar bloeiend leven langzaam verschrompeit (is het eerste zooveel vreeselijker?) maar die Dood is in wezen geen andere dan die in ons huist, als we onzen huisgenooten het leven zuur maiien, weigeren ons te verdiepen in de moeilijkheden van onzen naaste en liever beuzelacntige ontspanning zoeken dan tot het uitersts toe te vechten voor onzen geestelijken groei. En daarnaast en daarachter, even werkelijk voor wie het ervaren mag, de werkelijkheid van het Leven, opbloeiend uit den dood: zich baanbrekend in liefde en saamhoorigheid tusschen inenschen, overal waar de nood het grootst is, in eensgezindheid, offervaardigheid, en geestelijken heldenmoed. En dit Leven is in wezen geen ander dar wat in ons brandt, als we stil in ons eigen hoekje trachten onzen plicht te doen; als we eens — o, hoe zwak en aarzelend vaak! — geheel onbaatzuchtig een hand uitsteken om een medemensch van dienst te zijn; als we na een zware periode van innerlijk getob, met verbazing zien, dat we geestelijk een klein weinigje gegroeid zijn. Er is niet zoo heel veel verschil tusschen ons „kleine" leven en het „groote" van de wereld: overal heerschen die Dood en dat Leven. Overal wordt ondergaan het kosmisch proces van de omzetting van duisternis tot licht, van ontbinding tot nieuwen bloei — door smart en lijden heen. Het lentewonder in de natuur is hiervan het telkens terugkeerend, liefelijk symbool. Méér dan symbool, is het de materialisatie van een eeuwig geestelijk proces, dat zich in deze dagen voor onze eerbiedige oogen samentrekt in den gigantischen strijd van den Zoon des menschen op Golgotha en van zijn opstanding op den Paaschmorgen. Wanneer we van deze geestelijke dingen niets verstaan, wanneer we ze wegduwen uit onze gedachten omdat ze ons verschrikken en beangstigen, dan zullen ook de groote dingen die in onze wereld staan te gebeuren, ons totaal weerloos, ontredderd en jammerend vinden. Maar wanneer nu reeds voor onzen geest de kleine dingen van het leven voor de majesteit van ons tijdsgewricht hun beteekenis beginnen te verliezen en de groote dingen — die tot dusver misschien zeer vaag en veraf zich koepelen over ons bestaan — waarlijk groot en zéér eenvoudig worden, dan zullen mèt den diepen ernst ook de ruimte en de bevrijding ons leven binnen treden. Dan leven we — juist nu — dichter dan ooit tevoren bij de werkelijkheid van het Paaschwonder. --- OOK VOOR DEN NIET-KUNSTLIEFHEBBER OOK VOOR DEN NIET-KUNSTLIEFHEBBER IS HET VOORTBESTAAN DER A.O.V. VAN GROOT BELANG. LAAT IEDERE ZAKENMAN DIT INZIEN EN EEN BEDRAG STORTEN. --- MUZIEK PASSIE-MUZIEK Een tijdsverloop van zes eeuwen ligt tusschen de eerste pogipgen om het verhaal van ezus' lijden en sterven met behulp van muziek en als deel van de liturgie in de kerk te ramatiseeren en de schepping van Bachs " atthaug Passion", waarmede voor alle tijden 6 k°°gtepunt, zoowel muzikaal als religieus, °P dit gebied wordt bereikt. Heeds in het begin der middeleeuwen was e in de Katholieke kerk gewoonte tijdens de . ensw eek het lijdensverhaal volgens de wooren van de Evangelisten, tot stichting van de emeente, voor het altaar en met verdeelde 0 en op min of meer primitieve manier al 'ngende dramatisch voor te stellen. Op Palmvolgens het Evangelie van Mattheus, P en Dinsdag daarna volgens dat van MarUs ' daar na op Woensdag naar dat van Lucas n op den Goeden Vrijdag naar dat van Joannes. De celebrant zong de woorden van ris us, de diaken die van den Evangelist en rh " clK)ra liter", d. w. z. phraseerende zonder > mische indeeling, de subdiaken die van ovetige personen en het volk. De melodie, e voor iederen persoon een bepaald verloop n een karakteristieke sluiting had en versierd lann mara ' :) esken en coloratuur, was in vele Cn versc hiUend. Later werd weer tot haar nyoudigsten vorm teruggekeerd. dri ' Jt 1585 werd de Passie uitsluitend door Vera p . r ' esl ' ers gezongen. Vittoria bracht hier vip,- 1 " ring in ' < * oor de woorden van het volk Dit S door het koor te laten zingen, b'eef ° ^ ZO ° goeci ' dat deze vorm behouden orn^ 6 Pr0test ' ari ' :sche Kerk nam de gewoonte deel C e Wee '* voor Paschen de Passie als V/alth 61, te laten zingen over. Johann richn er ' de vriend en medewerker van Luther, beho 6 vo '^ ens Mattheus en Johannes ten Schre ^ Van C ' e godsdienstoefening in, ook Yï« r er een vo °r vier stemmen, die uit de E van Keliën werd samengesteld, de i>? n ' euwen vorm verkreeg de Passie door v rom A ® schin S van persoonlijke gevoelens van (j e u. e etrac hting. Bartholomeus Gesius vorm"Rrh"™ 6 ^ 6 een begin door deze met een koor: ftiet P 6 eure ^ erze n" te laten aanvangen en latpr, 06 ^ 1 dankkoor: „Dank sei dem Herm" te «aar h f Uiten ' De eerste Duitsche Passie r eed . verhaal van Mattheus verscheen in 1559. Meesters als Stephani, Keuchenthal, Vulpius, Mancinus, Schulz schreven allen Passie-muziek. Na hen kwam als de belangrijkste en als voorlooper van Bach, Heinrich Schtitz. Heinrich Schütz wordt als de geniaalste en grootste Duitsche componist van de zeventiende eeuw beschouwd. Zestig jaar lang verleende zijn naam als componist en kapelmeester de Hofkapel te Dresden glans en roem. In Italië, destijds de hoogeschool voor muziek, waarnaar alle jonge kunstenaars reikhalzend opzagen, leerde hij het omstreeks 1600 geschapen muzikale drama kennen en den daarmede verbonden vrijeren vorm van uitdrukking als recitatief en aria, evenzoo de instrumentale begeleiding. Dit alles bracht hij in zijn eigen werken te pas en hij was niet alleen de eerste, die een Duitsche opera (Daphne) schreef, maar h(j legde met zijn: „Historia der frölichen und siegreichen Auferstehung unsers einigen Erlösers und Seligmachers Jesu Christi" (1623) en de „Sieben Worte Christi am Kreuz" (1645) den grondslag voor den stijl van het oratorium en met zijn vier „Passionen" (1665 —1666) stelde hij den vorm voor altijd vast. Volgens de gewoonte van den tijd vangt Schütz' Passie-muziek aan met den gecomponeerden titel: „Das Leiden unsers Herrn Jesu Christi, wie es beschreibet der heilige Evangelist". (Hoe uitdrukkingsrijk reeds dit koor is, heeft men nog onlangs kunnen ervaren op den Wijdingsavond in de Remonstrantsche kerk te Oosterbeek, toen het „Utrechtsch A Capellakoor" onder leiding van Cuperus dit gedeelte zong. Juist nu men het los van het geheel hoorde, maakte het meer indruk nog dan wanneer men het als begin van het geheele werk had gehoord. Nu viel het volle licht er op en mede door de uitvoering gevoelde men pas goed van hoeveel beteekenis deze muziek is),, Evenals Gesius begon Schütz verder zijn Passie-muziek met een aanvangskoor en hij besluit deze eveneens met een dankkoor: ..Ehre sei dir Christi", mede een van de indrukwekkendste koren van het geheele werk. Nog voegde hij bij den oorspronkelijken inhoud eeni- j ge kleine Motetten, c.a. het „Victoria" van den Evangelist en het zesstemmige koor van de Apostelen in het midden. Wat de koralen betreft, die in Schütz' Passie-muziek even belangrijk zijn als in die van Bach, zegt A. Mendelssohn in de voorrede van S ï zijn bewerking van Schütz' „Matthaus Passion": „Aangezien de „Passionen" in den tijd van Schütz tijdens de godsdienstoefening werden uitgevoerd, spreekt het vanzelf, dat de gemeente door koraalgezang hieraan deelnam. Niet alleen aan het begin en einde worden koralen gezongen, maar op alle belangrijke rustpunten in de handeling. Ter afwisseling liet men ook eenige koraalverzen door het koor zingen." Ook bij de „Matthaus Passion" van Bach zullen de koralen wel voor een groot deel door de gemeente zijn gezongen. Toch vraagt men zich af hoe het mogelijk is geweest, dat de gemeente dezen koraalzang goed heeft kunnen uitvoeren. Misschien werd ook alleen de koraalmelodie door de gemeente meegezongen en werden de andere stemmen uitgevoerd door het koor. Men weet, dat de koraalmelodieën niet van Bach zelf zijn, maar het zijn algemeen bekende melodieën, die in den liturgischen dienst werden gebruikt. Johann Sebastiani, die als de grondlegger wordt beschouwd van de latere Passie-muziek, heeft in zijn Passies koralen opgenomen, die de gemeente moest zingen: „zur Erweckkung mehrere Devotion". Merkwaardig in Bachs „Matthaus Passion" en wel een bewijs van hoeveel beteekenis het is door wien en op welke wijze een melodie wordt gebruikt is, dat die van het zoo ontroerende koraal „O Haupt voll Blut und Wunden" als koraalmelodie werd ontleend aan het minnelied „Mein G'müth ist mir verwirret, Das macht ein Jungfrau zart" en die van het koraal „Was mein Gott will gescheh' allzeit" aan het Fransche minnelied „II me souffit de tous mes maux". Bij de ontwikkeling van het volkslied ziet men, dat zoolang het gebruik van de melodie of den tekst het karakter niet aangeeft, dit laatste onbepaald blijft. Dezelfde melodieën kunnen voor verschillende doeleinden worden gebezigd, kerkelijke voor wereldlijke en omgekeerd, de profaanste soms voor de muzikale uitdrukking van de verhevenste gedachten. De christelijke hymnen werden op dezelfde melodieën gezongen als de lofzangen op Apollo. In de voorrede van zijn bewerking van die van Schütz maakt A. Mendelssohn een vergelijking tusschen Bachs „Matthaus Passion" en de zijne. Hy zegt o.a.: „Bij Bach ligt het zwaartepunt niet in het dramatische, maar in de door de handeling aaneengeregen stukken van beschouwenden aard; zijne behandeling van de stof is, als ik het zoo mag zeggen, in hooge mate lyrisch. Omgekeerd laat Schütz, bij wien het beschouwende moment tot op het Introïtus, Slotkoor en — indien men wil — de koralen na geheel buitengesloten is, de feiten zelf spreken, en hij tracht alleen de handeling zoo aanschouwelijk mogelijk voor te stellen. Daardoor vinden wij bij hem in vergelijking met Bach, een veel scherper karakteristiek van de dramatische personen, tot welke ook de koren moeten worden gerekend, alsmede een bijzondere levendigheid in het verhaal van den Evangelist. Schütz' karakteristiek grenst inderdaad soms aan het drastische en deze mag, over het algemeen genomen, niet conventioneel kerkelijk worden verzwakt. Ik heb, om deze fout te voorkomen, iederen keer de vereischte uitdrukking uitvoeriger dan noodig was aangegeven." Neg behandelt A. Mendelssohn het vraagstuk van de coupures en hij stelt verschillende coupures voor, omdat, zooals hij zegt, de stof voor den tekst zeer omvangrijk is en Schütz geen keuze mocht doen en daarom het werk zeer uitvoerig is geworden. Bij Bachs „Matthaus Passion" doet zich hetzelfde verschijnsel voor. De Bachpuritijn gevoelt elke, ook nog zoo kleine coupure, als een vergrijp tegen Bachs genie en de verhevenheid van het werk zelf. Maar aan het opnemingsvermogen van den toehoorder en juist aan dat van hem, die met de grootste aandacht luistert en geheel in het werk opgaat, zijn grenzen gesteld. Intens luisteren is even vermoeiend als toegewijd musiceeren en het blijft de vraag wat beter is: oordeelkundige coupures te maken, die den toehoorder in staat stellen tot het einde met volle belangstelling te luisteren of dezen te dwingen naar een geheel onverkorte uitvoering te luisteren, waardoor hij aan het eind zoo vermoeid en afgemat is, dat er van een volkomen opgaan in het werk geen sprake meer is. Kan tusschen het eerste en tweede deel eenige uren pauze worden gehouden, dan vervallen de bezwaren tegen een onverkorte uitvoering. Maar is men gedwongen het geheele werk achter elkander uit te voeren, dan kunnen kleine verkortingen, die op het verloop der handeling geen invloed oefenen, niet anders dan in het voordeel van toehoorders en uitvoerenden zijn. Na Schütz werd het karakter van de Passiemuziek vertroebeld. Toen in het begin van de achttiende eeuw, door den steeds grooter wordenden invloed van het Italiaansche oratorium en de opera, wereldsche componisten zich van den tekst meester maakten en er de Bijbelsche en religieuze verhevenheid aan ontnamen, kreeg de Passie-muziek een meer en meer wereldsch karakter. De ernstige kerkelijke stijl veranderde in een theatrale behandeling, die het geheel misschien verlevendigde, maar er tevens het verhevene aan ontnam. De werken van Keiser, Telemann, Handel, Mattheson kunnen als voorbeeld dienen. Ook de Passie-muziek van Graun, die in de eeuw, welke moest verloopen eer men na Bachs dood de beteekenis van zijn „Matthaus Passion" inzag, de officieele kerkelijke Passie-muziek was, ontbreken de verhevenheid en de wijding, die er aan Bachs muziek en aan die van zijn voorlooper, Schütz, ten grondslag liggen. Volgens mededeeling van Philipp Emanuel, den tweeden zoon van Bach, waren in de nalatenschap van zijn vader vijf Passies. Twee er van behield hij, de Johannes- en de Matthaus Passion, de drie andere kreeg zijn oudere broeder Friedemann. Philip Emanuel bewaarde de handschriften zorgvuldig, maar Friedemann stelde er zoo weinig prijs op, dat een er van geheel en de andere, de in 1731 uitgevoerde „Markus Passion", gedeeltelijk verloren ging. Een derde gedeelte bleef slechts behouden in de „Trauerode", die dagteekent van 1721. De derde „Passion", die Friedemann erfde, moet de „Lukas Passion'' zijn, waarvan het handschrift zonder naam van den auteur nog voorhanden is. Bach-autoriteiten bestrijden de echtheid van het werk. Felix Mendelssohn moet hebben uitgeroepen toen hij het handschrift inzag: „Als dat van Sebastian is, laat ik me hangen!" Prof. Spitta, de alombekende biograaf van Bach, daarentegen, verklaart het werk voor echt, al acht hij het ook dat van een genialen beginneling uit het jaar 1712. In elk geval staat de „Lukas-Passion" niet op dezelfde hoogte van de „Johannes" en „Matthaus Passion". Want al hoort men nagenoeg uitsluitend de „Matthaus ", de „Johannes Passion" is van niet minder uitdrukkingskracht. Beide zijn voor Leipzig geschreven, de eerste in 1724, het jaar nadat Bach als Kantor van de „Thomaskirche" werd aangesteld en werd aldaar op Goeden Vrijdag uitgevoerd, vijf jaar later volgde de „Matthaus Passion". In 1729 volgde een nieuwe bewerking van de „Johannes Passion". Evenals in de „Matthaus" vormen ook in dit werk de koralen het middelpunt. Behoort in de eerste 't koraal „O Haupt voll Blut und Wunden" tot de allerschoonste koralen, in de tweede treft het koraal „Jesu Leiden, Pein und Tod" bijzonder door zijn diepte en uitdrukkingskracht. Niet als in de „Matthaus" worden de recitatieven in de „Johannes Passion" begeleid door het clavecimbel. Bach gebruikt hiervoor het orgel en het zou een vingerwijzing kunnen zijn dit ook in de „Matthaus" te doen bij uitvoeringen in de kerk, waar het clavecymbel, hoe eigenaardig overigens ook van timbre, toch altijd min of meer uit den toon valt. £Naar een schilderij van Lucas Cranach) --- WANDELINGEN DE ONVRIJWILLIGE GAST. Het was in het gebenedijde uurtje vóór het opstaan, het uur, waarin je je nogeens omdraait en nogeens, nadat een blik op den wekker je verteld heeft, dat het, strikt genomen, nog wel even kan lijden, wanneer je een beetje opschiet en het scheren uitstelt tot den middag of desnoods tot den avond. Enfin ik zocht, in mijn halfslaap, naar de verklaring voor een eigenaardig fladderend geluid, afgewisseld door scherpe, korte tikken, dat mgn droom begeleid had. Ik probeerde terug te gaan tot het begin van den kaleidoscopischen stoet van gebeurtenissen, die ik had meegemaakt en vond er géén: alleen het eigenaardige geluid bleef. Nu werd ik wakker en bedacht met eenigt moeite datgene, wat ik iederen morgen het eerst van alles moet bedenken: wat voor dag het was. Maandag. . Knipperend tegen de zon keek ik op, en zag een kleinen vogel, die voortdurend probeerde door de ruiten naar buiten te vliegen. Mijn eerste gedachte was, dat mijn droomen niet lang geduurd hadden, omdat een vogel het niet zoo heel lang uithoudt, voortdurend in volle vaart tegen een ruit te vliegen. Ik pakte mijn bril, om te zien wie mijn onvrijwillige gast was. Een koolmees. Hij was door den kier van mijn gedeeltelijk geopende raam naar binnen gekomen, en kon den terugweg niet vinden. Nu zat hg een beetje uit te blazen op de kastanjetakken in de oude inmaakflesch voor mijn raam. Zoo'n vogeltje moet toch wel erg licht wezen, anders was het heele geval, takken èn flesch, allang omgevallen. Ik richtte me voorzichtig op. Rrrrrt! Pats! Wéér tegen de ruit. Ik floot heel zachtjes een koolmeezengeluidje, terwijl ik héél voorzichtig verder opstond. Hij bleef even rustig zitten luisteren, nu op de leuning van een stoel en liet iets op mijn colbertje vallen. Ik moest hem voorbij zien te komen zonder hem al te hard tegen de ruiten op te jagen en het raam wijd open zetten, zoodat hij zich niet meer vergissen kon. Ik sloop door de lange kamer, nu en dan fijntjes fluitend. Maar tenslotte vertrouwde hij het zaakje toch niet meer, weer klonk die klap tegen de ruit, en weer fladderde hij aamechtig terug. En nog eens. Toen kwam ik bij het raam, en hij vloog even over me heen, verder de kamer in. Als ik nu niet vlug was, zou hij, met de halve kamer als aanloop, dus veel en veel harder dan daareven, tegen de ruit vliegen en zich waarschijnlijk ernstig verwonden. Ik hoorde hem fladderen. Ik keek niet meer om, maar dead een sprong naar het raam, gaf een tik onder tegen den haak, een ruk aan de spanjolet gelukkig, het klemde niet vandaag. Toen flitste er een' schaduw over mijn hoofd, een veeren balletje schoot het raam uit en even later zat hij in den kastanjeboom buiten het raam, een beetje beduusd nog, zijn toilet te maken. Ik probeerde er achter te komen, hoe een mees, die zelden of nooit in een dakgoot pleegt te komen, in vredesnaam den nauwen kier van mijn raam had gevonden. Twintig centimeter op een heel dak ? Toen vond ik het. Op den grond lag een plukje pluisjes en veertjes en draadjes, een paar centimeter in doorsnee. De mees was in onze rommelige goot op zoek geweest naar nestmateriaal, en juist, toen hij een snavel vol bij elkaar gezocht had, had hij zijn vrachtje laten vallen en de wind had het mijn raam binnen geblazen. De mees vond het een hatelijke gedachte, dat hij al die moeite voor niets had gedaan, en volgde, aan niets denkend dan aan die draadjes en pluisjes. En toen hij ze ingehaald had en terug wilde vliegen naar het licht, was daar die ruit. In zijn zenuwachtigheid gaf hij zijn vrachtje prijs en vloog wéér tegen de ruit, en wéér, tot hij me wakker gemaakt had en ik hem naar buiten hielp. Ik heb het dotje rommel in de goot gegooid en mijn colbertje schoon gemaakt en ik hoop, dat we een meezennest in een holletje van den ouden kastanje zullen krijgen. A. S. --- DE NIEUWE JEUNE PREMIER VAN DE „COMEDIE FRANÇAISE" BI um tot Chautemps: Wat'n succes! ■ A propos, moet jij na Daladier „op" of ik? ---