OCHTEND-EDITIE. SPOORWEGPRAATJES. XI. OVER TRAMWEGEN. Al moge het velen als een paradox in de ooren klinken, niettemin is het volkomen waar dat in Engeland en op het vaste land van Europa, de spoorwagen uit de tramwegen zijn voortgekomen. In vele mijnen bestonden reeds eeuwenlang houten richelbanen, terwijl omstreeks 1800 een zekere Outram een gewichtige verbetering invoerde, door in Derbyshire de ijzeren rails op steenen dwarsliggers te plaatsen, terwijl de raderen der wagens van gleuven werden voorzien. Dt-ze banen noemde men naar den uitvinder »outramways", weldra viel de eerste lettergreep af en de benaming »tramways'' bleef over. In 1801 werd concessie voor den eersten bovengrondschen tramway gegeven, tusschen Wandswordt en Croydon. Deze baan was bestemd voor het vervoer van steenkolen van de Theems naar de Zuidelijke distr cten van Londen, de wagens werden door paarden getrokken. Pogingen om zeilwagens te maken mislukten, overigens had de eerste onderneming weinig succes. Een groote vlucht namen de tramwegen in de hoofdsteden van Amerika, doch pas nü 1850. Vooral het passagiersvervoer werd er zeer mee vergemakkelijkt. Het zou nog tot 1875 duren voor in Nederland de eerste tramlijn der Amsterdamsche Omnibus Maatschappij werd geopend, niettegenstaande de heer Soeters reeds in 1844 op het gewicht van het nieuwe vervoermiddel gewezen had en de heer Schadd met eenige mannen uit den handel sedert 1872 een diligence-dienst door Amsterdam op touw gezet had. Nog altijd vormden paarden de trekkracht. Pas na 1878 veranderde dit, toen de wet-Tak van Poortvliet de spoorwegwet van 1875 verving ten opzichte van de openbare middelen van vervoer, die met geen grootere snelheid dan 15 later 20 K. M. in het uur reden. Spoedig deden nu de locaalspoorwegen hun intrede, de eerste was de Geldersch -Overijselsche Locaalspoorweg, welke door de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij in exploitatie genomen werd, Geleidelik breidde het net zich uit, de wettelijk gevorderde voorwaarden bleken echter soms nog te bezwarend, een derde soort ijzeren wegen deed zijn intrede de stoomtramwegen; onder de faciele, van 1880 dateerende, tramwegwetge ving, werden in Nederland honderden kilometers tramweg aangelegd. Gaan we na hoe de eerste tramwegen in Indië ontstonden! In de instructie van den heer Stieltjes was het onderzoek naar den aanleg van „door trekdieren bewogen spoorwegen" met name genoemd. In het voorloopig rapport van 6 November 1862 vinden we eenige paardenspoorwegen aangewezen, terwijl de aanleg van omnibusdiensten in de groote steden warm aanbevolen werd. Het werd 1876 voor de firma Dummler en Co concessie aanvroeg voor een „trekspoor door de stad en voorsteden van Batavia tot Bazar Meester-Cornelis en Bazar TanahAbang". De concessie werd bij Gouvemements-Besluit van 6 December 1867 No 3 verleend, waarna zij werd overgenomen door de Bataviasche Tramweg Maatschappij. Den 20en April 1869 werd de dienst geopend, een jaar later die op de lijn HarmonieTanahabang wegens verlies gestaakt. Erg voorspoedig ging het der nieuwe maatschappij niet, in 1872 verloor zij o.a. niet minder van 545 paarden, bezuiniging op bezuiniging werd ingevoerd, in 1880 moest zij likwideeren en gingen de eigendommen over in handen van den voornaamsten schuldeischer, de firma Dummler en Co. Deze verzocht stoom als trekkracht te mogen aanwenden, hetgeen in 1881 weid toegestaan. In het daaropvolgende jaar werd deze vergunning overgedragen aan de Nederlandsch Indische Tramweg Maatschappij, die in 1884 met de lijn Kleine Boom-MeesterCornelis gereed kwam. In 1891 werd de exploitatie uitgestrekt tot Kampong Melajoe. Evenals het laatste stuk van de lijn NgoroOedjoeng der Oost-Java Stoomtram-Maatschappy en de Batavia Electrische TramMaatschappij bediende de N. I. T. M. het z.g. stads- en voorstadsverkeer; het zijn de andere tramwegen op Java, die zich een eervolle plaats naast de spoorwegen ver worven hebben voor wat betreft het afstandsvervoer van goederen en personen. De eerste van dit soort yzeren wegen kwam in 1881 tot stand. Den 18en Maart 1881 werd aan de heeren J. F. Dykman, W Walkeren G. H. baron Clifford vergunning verleend voorden aanleg en de exploitatie van een stoomtramlij n tusschen Semarang, Demak, Koedoes, Pati en Joana, welke concessie nog hetzelfde jaar overgedragen werd aan de Semarang-Joana Stoomtram-Maatschappij. Het eerste gedeelte stadslijn "Werd den len December 1882 geopend, het eerste baanvak Semarang-Genoek den 2en Juli 1888 voor het verkeer opengesteld. Geleidelijk worden tot het jaar 1900 aan de hoofdlijn de zijtakken Koedoes-Malang-Petjangga&n, Demak-Wirosari-Blora, Wirosari-Kradenan, Joana-Tajoe en Majong-Welahan toegevoegd. In 1892 kreeg de Maatschappij de in 1884 gebouwde lijn Poerwodadi-Goendih in haar bezit, terwijl voorts nog in 1900 en 1902 respectievelijk de lijneu Joana-Lasem en Rembang-Tjepoe tot stand kwamen. Op den 31eh December 1909 had de Maatschappij een net van niet minder dan 395 KM. in exploitatie waarvan 272 KM. op bestaande wegen was gelegd. Dat het haar finantieel goed ging moge daaruit blijken, dat zij in 1909 aan hare aandeelhouders 9 pCt. dividend uitkeerde. Het aanlegkapitaal bedroeg toen f. 13276241 of f. 33611 per KM. Terloops zij opgemerkt dat het stadsverkeer in Semarang mede door een viertal ljjnen bediend wordt. Aldus ging het de eerste tramwegmaatschappij, welke in Nederlandsch-Indië voor het groote verkeer werd aangelegd. Misschien komen we later nog wel eens op andere maatschappijen terug, van welke sommige een zeer eigenaardige geschiedenis hadden. Thans willen we alleen constateeren, dat uit de uitgestrektheid van het net reeds dadelijk blijkt, dat een vergelijking van de Hollandsche en de Indische tram wegen op menig punt mank moet gaan. Te meer valt dit op als we nagaan, dat een ijzeren weg in Indië veel meer dan in Nederland een monopolistisch bedrijf is, men denke siechts aan de talrijke kanalen en de vele goede andere wegen ginds, die met de tramwegen concurreeren. Het moge dan waar zijn, dat de Indische tramwegen evenals de Hollandsche, het buurtverkeer beter bedienen dan spoorwegen, niet minder juist is het, dat de beteekenis van een tramweg als de Semarang-Joana lijn meer tot het begrip der lokaalspoorwegen nadert dan tot dat der tramwegen van den moederlandschen wetgever. Een beroep op de snelheid uit vergelij kingsoogpunt tusschen beide soorten ijzeren wegen gaat niet op, reeds herhaaldelijk is aangetoond, dat dit element als waardeeringsmaatstaf niet deugdelijk is, zoomin als het al of niet leggen der rails op eigen baan of op de bestaande wegen. Beter criterium is de beteekenis van het vervoermiddel in de volkshuishouding der doorsneden streek. En dan toont het intensieve reizigers, en goederenvervoer van tramwegen als de Semarang-Joana Stoomtrammaatschappij en dergelijke aan, dat dit soort wegen meer overeenkomst vertoont met de Nederlandsche locaalspoor- dan met de tramwegen. We zouden op deze theoretische kwestie niet zoo diep zijn ingegaan, ware het niet dat op dit punt een voortdurende stille strijd bestond tusschen de Regeering eenerzijds en de directie der „Zustermaatschappijen" d.z. de 4 door ééne Directie bestuurde Semarang-Joana, Semarang-Cheribon, Serajoedal en Oost-Java Stoomtram maatschappijen aan de andere zijde. Toen nl. de eerste dezer maatschappijen gereed kwam, was het noodzakelijk de wettelijke regeling der nieuwe vervoermiddelen nader te omlijnen. Dit geschiedde bij het Algemeen Reglement op den aanleg en de exploitatie van Stoomtramwegen voor Algemeen Verkeer, dateerende van 1882, weldra—in 1885 — vervangen door een ander. In 1898 zou nogmaals een andere wettelijke regeling komen, de laatste dateert van 17 October 1905, ingevoerd op 1 Januari 1906. Vooral tegen de regelingen van 1885 werd dikwijls in officieele en niet-officieele stukken heftig te keer gegaan. De geheele strijd is zeer uitvoerig geschetst door een der Adjunctchefs van de S. S. in deel 80 en 81 van het Tijdschrift voorNijverheid en Landbouw in Nederlandsch-Indië. Wanneer we alleen vermelden-, dat in de tegenwoordige tramwegwetgeving de trausportp .licht niet is voorgeschreven en dat ten opzichte van den bewijslast in zake schadevergoedingen voortvloeiende uit niet- of niet behoorlijke nakoming van hetvervoerscontract, een andere regeling geldt dan bij de primaire en secundaire spoorwegen, waarmede zij wel rechtstreeksch goederenvervoer bewerkstelligen, dan zal het duidelijk zijn, dat verscherping der wettelijke bepalingen ten opz.chte van de tramwegen geen overbodige weelde is te achten. Het waren voornamelijk twee factoren, die het tramwegwezen op Java een bijzonder hoogen vlucht deden nemen. Eensdeels de betrekkelijk lage aanlegkosten, anderdeels de lagere exploitatie uitgaven. Bedroeg in 1905 het aanlegkapitaal voor de Oosterlijnen f 74.084 per KM., voor de Westerlijnen was het f 87.415, voor de lijn BataviaBuitenzorg f 74.437 en voor de lijn Semarang-Vorstenlanden f 110.322. Daarentegen was de duurste prijs per KM. voor de tramwegen f 77.905 lijn Djokja MagelangWillem I, doch meestaai om en bij de f 30.000, wanneer we tenminste de zeer dure Bataviasche stadstrammen uitzonderen. Zoo kostte de Kediritram slechts f 21.713 per KM., de lijn Semarang-Cheribon f 33.357, alleen de lijn Goendih-Soerabaja was ook vrij duur—ruim f 53.000. In elk geval ziet men er uit, dat de tramwegaanieg een belangrijke kapitaalsbespaiing gaf. 1 ln 1905 waren de exploitatiekosten per as-KM. bij de O/L 2,85 cent bij de W/L 3.3 cent. Behalve bij de Madoeratram, die een nog hooger cijfer aanwees—3,4 cent — schommelt hetzelfde bedrag bij de tramwegmaatschappijen om de 2 cent, bij de Semarang.- Joana Stoomtram-maatschappij was het getal 2,05, bij de Kediritram 1,7, bij de lijn Goendih-Soerabaja 2,25. Uit het feit, dat niet eens alle tramwegmaatschappijen een behoorlijk dividend konden uitkeeren, blijkt voldoende, dat aanleg van dure spoorlijnen in de meeste gevallen teleurstellingen zouden hebben opgeleverd. Dezelfde factoren, die in Europa het locaalspoor- en het tramwegwezen tot bloei brachten deden dit op Java ook, de Staat begon dan ook in den laatsten tijd met tramaanleg, we noemen de lijnen MadioenPonorogo-Balong met zg tak naar Soemoroto, de lijn Soemberkolak-Pandji in het verre Oosten, de lijn Gempolkrep-Krian en om dichter bij huis te blijven de lijn Tasikmalaja -Sirigaparna, welke nog dit jaar voor het verkeer geopend zal worden. In 1909 deed een nieuw tramwegtype op Java haar intrede—althans voor het algemeen verkeer — de smalspoortram, zooals deze van Tjikampek naar Tjilamaja gelegd is, terwijl even te voren de laatste paardentram verdween, toen de lijn Solo-Bojolali door de NI.SM. werd overgenomen en ook daar de locomotief het paard verdrong. R. --- HYGIENISCHE WENKEN. Aan een boekje van de heeren Dr. Schüffner en Dr. Kuenen is bet volgende ontleend over <1e slaapkieeding en bet baden, speciaal voor menschen in de cultures werkzaam. Ontstond er onder de al te waroie kleedina verweekelijking, zoo werkt men onder de te dunne kieêren het kouvatten in de hand. Eenige voorbeelden kunnen dit duidelijk maken. De heeren zijn gewoon, ook des nacbts zonder dek te bed te liggen. Wat wij voor een middagslaapje zouden aanraden, geldt niet in alle opzichten voor den nacht De nacht verloopt als volgt. Men legt zich 's avonds ter ruste; daar de warmte overdag bij den arbeid verkregen, nog voldoende aanwezig is, gevoelt men zich bij de nog niet zoo sterk gedaalde avondtemperatuur behageüjk en slaapt in In bet verloop van den nachts koelt de lucht af en daalt de temperatuur tot onder het punt, waarop da behoefte aan meerdere warmte begint te ontstaan. Onder de eerste huivering, door de afnoeling veroor zaakt, blijft men wel doorslapen, maar onder den langzamerhand sterker wordenden prikkel der koude wordt men wakker. Nu eerst grijpt men naar den deken, die reeds eenige uren vroeger noodig geweest was; men is er dus eigenlijk te laat bij. Het ongezonde van de^e gewoonten ligt voor de hand: het lichaam dat gedurende den slaap in rust is, en dat dus van zelf al wordt afgekoeld, moet het nu uren lang met een tempera tuur stellen, die te laag is en door hen die overdag aan 't werk zijn, niet ondervonden wordt. Er heeft dus juist het omgekeerde plaats van hetgeen rationeel zou zijn. Het lichaam, had, gedurende den arbeid aan warmte, in rust aan afkoeling geen behoefte, Nu omhult men bet met kieêren tijdens den arbeii on terwijl bet in rust is, laat men het onbedekt! In de eerste jaren ondervindt men van deze verkeerde gewoonte geen nadeelige gevolgen, mnar met het toenemen der gevoeligheid vinden hier juist, de rheumatische ziekten een welkome basis. De ervaring leert het ons dagelijks. Wij kunnen slechts aanraden tijdig te beginnen, kieêren aan ie trekken (voor gevoelige menschen van flanel) en gedurende de eerste nachtelijks uren liever een beetje warmte meer op den koop toe nemen, die toch niet to vergelijken ia met de buitengewone warmte, die wij overdag hebben te verduren. Ook het rijden in natte kieêren, onverschillig of zij door den regen of door bet werken in het water of door zweet doornat zijn, is een ondoelmatig afkoelingsmiddel. al doet het in 't eerst ook aangenaam aan. Do snelle beweging en de krachtige lucbtstrooming doen ein gevoelige verdampingskoü ontstaan, die zich niet gelijkmatig over het geheele lichaam verdeelt maar — en dat is juist het kwade — plaatselijke afkoelingen veroorzaakt. De leek schu ft de schuld meestal op het nat worden op zichzelf Naafloop van het werk komt het naar huis rijden. Thans eerst komt de verkoudheid opzetten. Wij treffan daarom rheumatiek veel meer aan bij de administrateurs, wier beroep hen ve°l meer tusF.chen de wielen houdt dan i ij de assistenten, die na het werken in het water te voet naar buis gaan. Op de fiets of te paard zelf-» zou die luchtstrooming geen kwaad doen; dan heeft het lichaam immers zijn reserve aan warmte tengevolge van het werken en daarbij nog de beweging die de rest doet; de verkoudheid ontstaat echter door het rijden in den -wagen, waarbij en afkoelt, terwijl men stil zit. Ook hier zondigt de nieu weling onbewust totdat hij zijn weerstandsver< mogen kwijt is. Men kan deze verkoudheden het gemakkelijkst voorkomen, door op den wRgen steeds een droog pak mee te nemen. Dat is slechts een geringe moeite voor den plantc-r, die gewoonlijk wel vooruit kan berekeneD, dat hij dóórnat zal worden. Een mantel omslaan over de natte kleeren heen, cffii zich te behelpen, ia slechts een halve maatregel, en moet daarom alleen dieneh in geval van nood. Ten slotte nu nog een enkel woord over het barden en over de behandeling der verkoudheid. R^eds werd uitvoering aangetoond, dat het er in de eerst jaren van het verölijf ia de tropen miuder op aankomt, gehard te worden, dan wel om het uit Europa meêgebrachte weerstandsvermogen te behouden. Men kan dus nooit vroeg genoeg beginnen, zijn levenswijze hiernaar in te richten en het kan in den regel volstrekt geen kwaad, direct maar flink te beginnen met zich dun te kleeden Menschel, die in Europa al zeer gevoelig waren, die dan in de tropen nooit last hebben van de warmte, integendeel dadelijk al bij het begin van hun verblijf in de tropen op alle mannieren beHcherming zoeken tegen afkoeling door dikkere kleeren, blijven zich in den regel in de tropen alleen daarom beter voelen, omdat zij van begin af aan de kans van kouvatten uitsluiten. Een ander daarentegen werkt door zijn levenswijze juist het verkouden worden in de hand en nadat hij eerst eenige aanvallen gehad heeft, wordt het weerstandsvermogen der slijmvliezen, die bij de verkoudheden gewoonlijk bij voorkeur worden aangedaan, steeds geringer. Volstrekt niet zelden wordt er door dio steeds terugkeerende en slepende verkoudheden een toestand geschapen, die slechts met veel moeite te gene zen is. Wij herhalen nog eens den raad, om in zulke gevallen van diep ingewortelde verweekelijking, met het hardingssysteem slechts zeer voorzichtig te beginnen, op den meest gescbikten tijd van het jaer en het niet te overhaasten. Tot een juiste methode van harden behoort behalve een doelmatige kleeding ook het gebruik van water en de mechanische behandeling der huid, waarbij het afwrijven de voornaamste plaats inneemt, als een krachtig middel om de vochtwisseling en werkzaamheid der huid te bevorderen. Hier schenkt men naar onze ervaring hieraan nog veel te weinig aandacht en wordt er veel te weinig waarde aan gehecht H-"t afwrijven (niet echter het afdrogen der huid), is overbodig na baden, die op de warmste uren van den dag slechts als afkoeling en reiniging dienen. De spierarbeid die dit vereischt, zou hoogstens een op nieuw uitbreken van het zweet kunnen veroorzaken. Daarentegen werkt het uitstekend in aansluiting aan het bad in den vroegen morgen, vooral als men wat kil is ontwaakt en bepaald noodzakelijk is het ais men doornat is thuis gekomen na een langen rit per wagen of automobiel. In zoo'n geval moet men de huid steeds een ferme afwrijving doen ondergaan, totdat ze flink rood wordt. Volgens landsgebruik neemt me» bij zulke gelegenheden een bad, d. w. z. een douohe en het heet dan, dat men daardoor de verkoud heid voorkomt. Het bad werkt evenwel slechts dan gunstig, wanneer er een behoorlijke afwrijving op volgt. Wie dit instinctmatig deed. zal derhalve ook steeds nut van het bad ondervonden hebben. Koude büden zijn inde gematigde luchtstreken een goed middel tot harding komen hier eigenlijk niet voor. Toch zijn er menschen genoeg, die het water zoo nog onaangenaam koud vinden en er warm water bij doen ! Als zij zich in plaats daarvan liever flink wilden afwrijven, dan zouden zij zich daar veel beter bij bevinden, of liever, dan maar een warm bad nemen, zooals de Japanners doen, met water van 45o. Laat men daar onmiddellijk een koude douche op volgen en een afwrijving, dan is deze wijziging als nuttig voor het harden, werkelijk ie -r aan te bevelen. Wij schrijven hun, die bij elke gelegenheid waarbij zij doornat worden, een nieuwen aanval van rheumatiek moeten doorstaan, gaarne het een of andere middel tegen de rheumatiek vóór, b.v. Aspirine, direct in te nemen na hun thuiskomst. Het gelukt dan vaak, den aanval te voorkomen. Op een beginnende verkoudheid, zooals neusverkoudheid, bronchitis, enz. kan men heel gunstig inwerken door direct wollen kleéren aan te trekken. Hier ia het flanel of het Jagerhemd op zijn plaats : slechts moet men niet verzuimen, na afloop der verkoudheid, die dan meestal een veel lichter en korter verloop beeft, de warme onderkloeren weer zoo spoedig mogelijk af te wennen. Alleen als geneesmiddel hebben deze dienst mogen doen ; blijft men ze dragen, dan verschiet men zijn kruit voor niets ! --- VAN DEN DAG. In Batavia nu al van hetzelfde laken een pakean' Alles wat maar eenigezins op vermaak lijkt en volksverzamelingen mee kan brengen is eenvoudig afgevlagd. Het »brenti" kwam nog wel van hoogerhand. G-en vliegerij, geen wedrennen (in besloten kring zal het er althans niet veel op lijken), geen circusvoorstellingen, straks geen school, geen kerk — tenzij om bedestonden hemelwaarts te zenden, wat in den uitersten nood nog altijd geprobeerd zou kunnen worden. Van hoogerhand! Zou men daaruit mogen afleiden, dat de toestand zeer ernstig wordt ingezien? Zoo ja, dan is het geen oogenblik te vroeg. Over het verschijnen van de gevreesde pest op Java zullen we nu maar liever zwijgen. Dat de cholera echter met vernieuwde woede — althans wat West-Java aangaat — is uitgebroken, kan nauwelijks goed gepraat worden. De schuld daarvan komt enkel en alleen aan de regeering toe, die indertijd halve of in 't geheel geen maatregelen nam en, toen bet aantal ziektegevallen verminderde, in nalatigheid vergat die maatregelen te nemen, welke een duren plicht waren. Want hoe het ook zij, bij een oordeelkundig optreden moet ook de cholera ten slotte verdreven kunnen worden. Als men dat maar eens eerst wilde inzien, dan waren we al heel veel verder. Wat Küiler overigens betreft, die heeft blijkbaar lak aan al dat afvlaggen en rijdt bier nu rond met z'n auto, ter weerszijden voorzien van een miniatuur rood-wit-blauwe vlag ! ---