Twee eeuwen geleden werd Eise Eisinga geboren Amateur-sterrekundige te Franeker Vervaardiger van het Planetarium Zo vader, zo zoon! Als deze zegswijze waarheid bevat, hoeft het ons niet te verwonderen, dat de Jeugdige Eise, zoon van den Dronrijper wolkammer Jelte Eises, niet alleen het beroep van zijn vader koos, doch ook diens hartstocht voor „werkjes-invrije-tijd” erfde. Het is aan die hartocht te danken, dat de naam Eise Eisinga nog steeds voortleeft en bij de Friezen een bekende klank is geworden, op zijn minst zo bekend als die van „Greate Pier” of „Us Heit”. Overigens is de herinnering aan de naam Eisinga van vreedzamer aard dan die aan laatstgenoemden, die in hun leven echte vechtersbazen waren. Maar deze twee willen we nu laten rusten en onze aandacht bepalen tot den maker van het Planetarium in de oude academiestad Franeker. Het zal n.1. op 21 Februari a.s. tweehonderd jaar geleden zijn, dat hij in Dronrijp werd geboren. Beginnen we daarom met den vader. Dat Jelte Eises een verwoed knutselaar was, leren ons de voorwerpen, die hij o.m. gemaakt heeft, als een zg. kabinet-orgel, een kunstdraaibank en een zonnewijzer. Deze zonnewijzer was: „een extra curieuze, op een pedestal, met 60 schaduwwijzers, zijnde verticaal, declinerende en inclinerende en reclinerende en een horizontaal, met de twaalf sodiaxlinen en teikens, en vijf windwaaijers en andere fraaijigheden.” Vader Jelte gaf zijn zoon in Dronrijp zelf onderricht, voorzover dat tenminste in zijn vermogen lag. Later ging Eise naar Franeker, teneinde daar zijn kennis te vermeerderen. Vooral in wis-, natuur- en werktuigkunde was hij erg bedreven en ook de driehoeksmeting en de bouw van het hemelstelsel hadden zijn volle aandacht. In „De Ooijevaer" De stad Franeker telde den jongen wolkammer weldra voor goed onder haar inwoners, want op de leeftijd van 24 jaar trad Eise in het huwelijk met Pietje Jacobs van Hijlaard en vestigde zich in de woning „De Ooijevaer”, tegenover het fraaie stadhuis gelegen. Dit was in het jaar 1768. Langzamerhand moet toen bij hem het plan zijn opgekomen op aanschouwelijke wijze de loop der planeten om de zon voor te stellen. Een grootse gedachte, die alleen maar in het brein van een aartsknutselaar als hij kon ontstaan. Het pleit voor zijn doorzettingsvermogen, dat hij het reuzenwerk heeft volbracht. Zonder hulp van anderen werkte Eise zeven jaren aan het kunstwerk en het enige werk, dat door een buitenstaander werd verricht was het draaien van vier koperen raderen. Deze werden door een klokkenmaker vervaardigd, omdat Eise hiervoor de geschikte werktuigen ontbraken. Wanneer de bezoeker thans de achterkamer binnentreedt, waar het Planetarium is aangebracht, dan is het eerste wat hem opvalt, de typische inrichting van de kamer, zo geheel anders dan anders. Men ziet b.v. aan de wanden toestellen, die op het eerste gezicht gelijken op klokken, maar bij aandachtiger beschouwing toch geen klokken zijn. En verder is daar het „rare” plafond met zijn cirkels en lijnen en daaronder grote en kleine bollen, die doen denken aan stuiters en knikkers. De leek op stèrrekundig gebied vraagt zich allicht af, wat de bedoeling van die vreemde instrumenten is. Wat is een Planetarium? De meesten onzer zullen wel eens gehoord hebben, dat de zon het middelpunt van het zonnestelsel is en dat alle planeten met inbegrip van de aarde — de aarde is n.1. ook een planeet — in korter of langer tijd een baan om de zon beschrijven. De namen van de planeten zijn misschien ook wel aan enkele van onze lezers bekend. Het zijn, van de zon af gerekend: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto. Waar de drie laatstgenoemde planeten in de tijd, dat Eise het Planetarium vervaardigde, nog niet ontdekt waren, vinden we deze drie niet in het stelsel van Eise opgenomen. Zoals onze planeet Aarde middelpunt is van de maan. die er ongeveer in een maand omheen draait, zo hebben ook andere planeten hun maan, b.v. Mars twee, Jupiter vier en Saturnus zelfs tien! Mercurius en Venus bezitten geen maan of wachter. Dit gehele stelsel heeft Eise in zijn kamer aan de zoldering aangebracht en wel zo, dat de meeste bewegingen automatisch uitgevoerd worden, zodat men er dagenlang niet naar hoeft om te zien. Natuurlijk moet zo nu en dan het uurwerk opgewonden worden. Een perpetuum mobile kon zelfs een genie als Eise Eisinga niet maken! En wat stellen nu de instrumenten aan de wand voor? Wijzerplaten van allerlei soort geven de loop der voornaamste planeten aan, de loop der maan, de schijngestalten en de uren van op- en ondergang van dit hemellichaam enz. Met één oogopslag kan men verder de precieze datum af lezen en niet alleen de dag, maar ook de maand en het jaartal. Als men zich naar de bovenverdieping begeeft, krijgt men een indruk van het mechanisme en staat men vol bewondering voor het vernuft van den wolkammer uit Franeker. Wie meer over de technische bouw van het kunstwerk wil weten, die probere het boekje in handen te krijgen, dat de hoogleraar J. H. van Swiriden, tijdgenoot van Eise Eisinga, aan het werk heeft gewijd. Deze hoogleraar was vol bewondering voor den amateur-sterrekundige. Uit Friesland verbannen Niet alleen, dat Eise Eisinga als vakman de aandacht' van de ingezetenen der stad trok — hij won o.a. op een tentoonstelling te Gent een bronzen medaille voor gesponnen wol — ook op politiek gebied vestigde hij de aandacht op zich. Dat blijkt wel uit het lidmaatschap van het defensiewezen, dat hij in 1787 aannam. Dit bekwam hem echter slecht, want in het jaar 1792 moest hij het gewest Friesland verlaten. Hij was verbannen! Ver over de grenzen trok hij niet: hij vestigde zich n.1. in het Groningse plaatsje Visvliet, vlak over de grens. In 1795 waagde hij het terug te keren, vergezeld van zijn tweede echtgenote Trijntje Eelckes Sickema, met wie hij in het jaar van zijn verbanning was gehuwd. Hij werd gekozen tot lid van de vroedschap. Dit was echter niet zijn enige functie, want hij was tevens „collecteur van ’s lands middelen op de brandewijn en havenspeciën”. Gelijk zovele anderen is het Eise Eisinga niet vergaan Reeds tijdens zijn leven erkende de bevolking zijn grote verdiensten en vooral de professoren van de Franeker academie staken hun bewondering voor den wolkammer niet onder stoelen of banken. Zelfs werd hij verheven tot Broeder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Op de 27ste Augustus van het jaar 1828 overleed Eise Eisinga op de leeftijd van 84 jaar. Hij werd in zijn geboortedorp Dronrijp begraven, waar een gedenksteen in de kerk herinnert aan zijn roem. Deze steen is in het jaar 1843 door de bemoeiingen van het Fries Genootschap aangebracht. Twee jaren voor de dood van Eise Eisinga werd zijn huis aangekocht door het Rijk, in opdracht van Koning Willem I. In 1859 stond het Rijk het huis af aan de gemeente Franeker, hierbij de voorwaarde stellende, dat de gemeente voor het onderhoud der woning en het uurwerk van het Planetarium zou zorgdragen. De maker van het planetarium op 82-jarige leeftijd. Achter hem een model van het planetenstelsel op kleine schaal. (Cliché A.P -archief) Een gedeelte van de zoldering van de kamer, waarin het planetarium is aangebracht. Duidelijk ziet men de banen, waarlangs de planeten (de kleine bolletjes) zich voortbewegen. De grote bol in het midden stelt de zon voor. Op de achterwand-de wijzerplaten met o.a. de uren van opkomst en ondergang van zon en maan. Alle planeten en banen zijn in de juiste verhouding geconstrueerd. (Cliché A.P.-archief) --- Een hartstochtelijk „zwikker" UTRECHT, 16 Febr. Voor den Politierechter had zich dezer dagen de 18-jarige boomrooier C. H. J. uit Wijk bij Duurstede te verantwoorden wegens diefstal van een jekker ten nadele van een ingezetene uit die gemeente. Ondervraagd naar de reden van dit misdrijf antwoordde de jongeman, dat hij zich het,kledingstuk had toegeëigend om zijn speelschulden te delgen. „Wat voor schulden?”, informeerde de rechter. „Ik had met kaarten veel geld verloren”, antwoordde verdachte. „Hoeveel bedroeg dat dan wel en aan wien ben jij dat geld kwijtgeraakt?”, luidde de wedervraag. „Meer dan honderd gulden heb ik bij mijn vrienden verloren met „zwikken” in een café”, bekende verdachte. „Maar kreeg je dan geen zakgeld?”, vervolgde de Politierechter. „Jawel, mijnheer, drie gulden per week, maar dat is er ook bij ingeschoten”, klaagde de jongeman. De Politierechter deed daarop den in de Rechtszaal aanwezige vader bij het beklaagdenbankje verschijnen en wees hem op zijn ouderplicht te zorgen, dat zijn jongen niet zoveel uitging en diens kaartlust krachtig tegen te gaan. Tot een vonnis kwam het niet omdat de rechter alvorens uitspraak te doen een rapport omtrent verdachte wenste te zien uitgebracht. Maar de eis van den Officier, drie maanden gevangenisstraf, hangt hem dreigend als een Damocles-zwaard boven het hoofd! --- Vernielzucht AMERSFOORT, 17 Febr. In een café aan de Vlasakkerweg ontstond dezer dagen enig rumoer. Zekere B., die te veel had gedronken, kereg ruzie, welke zo hoog liep, dat de café-inventaris er aan geloven moest. De caféhouder, De W., die zijn boeltje in spaanders zag vliegen, riep politiehulp in. Op het bureau kreeg de poteling, behalve een bon wegens vernieling, ook nog een bekeuring, omdat hij zijn persoonsbewijs niet bij zich had. --- Applaus voor kattenconcert Rossini's echtgenote mocht zo vals zingen als zij verkoos! Geen naargeestiger schouwspel dan de kunstenaar, wiens tijd voorbij is, maar die dit zelf niet beseft. Voor den gemiddelden musicus of zanger is „oud zijn” iets tragisch. In het zakenleven beschouwt men de mensen pas als serieus, wanneer zij boven de dertig zijn en nog niet zo lang geleden noemde men den minister van een jaar of vijftig bedenkelijk jong! In de kunst is het anders en daar begrijpt men het grote voordeel van een jeugdig uiterlijk en van een jeugdige uitkijk op het leven. Anderzijds voelt men daar meestal ook, wanneer zijn tijd om zich uit het openbare kunstenaarsleven terug te trekken is gekomen. Triest wordt het, wanneer het nodige geld voor rentenieren ontbreekt en de honger het moeizame werk gaande houdt. Zielig en belachelijk zijn echter de uitzonderlijke gevallen, waarin de kunstenaar niet wil beseffen, dat zijn tijd voorbij is en hij het begrip „oud” op een iegelijk zou willen toepassen behalve op zichzelf. Desondanks verhaalt de historie ons ook nog wel van uitzonderingen op deze regels. Soms kan zulk een uitzondering zelfs haar komische zijde hebben. Men neme bijvoorbeeld de levensgeschiedenis van Isabella Colbran. een gevierde operazangeres uit het begin van de vorige eeuw. Voor de kunstenaresse is het jeugdige uiterlijk nog meer waard dan voor den kunstenaar. Het meedogenloze publiek vergeeft den man wellicht nog het kaal wordend kruintje en de „kraaienpootjes” bij de ogen. Voor de vrouw, die met het toneel te maken heeft, bestaat er dan geen andere keuze dan tussen een gelaatsschoonheidoperatie en het spelen van moederrollen! Colbrans jeugd Doch Isabella Colbran werd gedurende de tien eerste jaren van haar aftakeling niet voor zulk een keus gesteld. Als dochter van een muzikant uit het hoforkest van den koning van Spanje werd zij in 1785 geboren en de muziek werd haar als het ware met de paplepel ingegoten. Op zesjarige leeftijd genoot zij zangonderrichr bij de voornaamste muziekleraren, welke Madrid rijk was en drie jaar later werd zij reeds aan de goede zorgen van beroemdheden toe vertrouwd. Haar debuut als volleerde zangeres vestigde meteen haar naam en faam, hoewel zij toen nauwelijks achttien lentes telde, en gedurende twee jaren reisde zij Europa rond, concerten en recitals gevende, lauweren oogstende als een van de grootste operazangeressen van haar tijd. Reeds op 24-jarige leeftijd werd zij prima donna van de opera te Milaan. Na een verblijf te Venetië ging zij voor lange, lange jaren naar Napels toentertijd een onafhankelijk koninkrijk. Zang en politiek Toen zij de drie kruisjes achter de rug had, kwamen de „kraaienpootjes” en hier en daar een enkel grijs haartje. Natuurlijk is een vrouw niet oud op haar dertigste jaar, maar die leeftijd valt toch wel ongeveer samen met het ogenblik, waarop zij zichzelf onderzoekend in de spiegel gaat bekijken en zich in gezelschap schertsenderwijze „aftands” gaat noemen. Onderwijl 'angstig en onrustig rondkijkend naar iemand, die haar dan met overtuiging tegenspreekt! Maar Isabella Colbran trok zich van haar rijper worende uiterlijk al heel weinig aan. Napels lag aan haar voeten en, wat zeer belangrijk was, zij was de favoriete zangeres van den koning. Van de veiligheid van haar positie was zij overtuigd. Doch erger dan het grijze haar was de algehele aftakeling van haar vocale middelen. Er kwam geen behoorlijk geluid meer uit, om zo te zeggen. Gedurende een tiental jaren bleven de loyale Napolitanen haar trouw en zonder klacht verdroeg men haar zang, die verschrikkelijk, ja, gemeen vals klonk. Haar invloed op den koning en op de directie van het theater was voldoende bekend om zwijgen goud te doen zijn! Na korte tijd werd het een uiterlijke vorm van partijpolitiek om van Colbrans zang te houden of niet. Behoorde men tot de royalistische partij, dan was men Colbrans trouwe supporter en applaudisseerde luid voor haar oorverscheurendste onzuiverheden. Uiterst vermakelijk is het verhaal van een Engelsman, die het vasteland bereisde, in Napels kwam en die daar eens naar de opera ging. In stomme verbazing luisterde hij naar Colbrans kattenconcert en toen de storm van bijval losbrak, keerde hij zich geheel ontsteld tot een mijnheer naast zich, die zich de handen stuk applaudisseerde. „Vindt u die dame werkelijk zo go.ed?”, vroeg hij. „Of ik haar goed vind?”, zei de tot in het diepst van zijn ziel beledigde Napolitaan, „welneen, mijnheer, ik ben alleen maar koningsgezind.” Op een gegeven moment voelde Colbran echter zelf, dat het zo niet lang meer kon duren en daarom ging zij in ernst eens naar een echtgenoot uitkijken. Niemand minder dan de beroemde Rossini liet zijn oog op haar vallen en eenmaal met den grooten componist gehuwd, trok zij zich geleidelijk uit de kunst terug. Maar met dat al was het toch een wonderlijke levensgeschiedenis. Zij had werkelijk alles wat haar hart begeren kon: naam, eer, geld, een beroemden echtgenoot en tenslotte de vrijheid zo vals te zingen als zij maar verkoos, terwijl men er haar nog om toe juicht ook. --- Oplichters maakten weer slachtoffers AMSTERDAM, 17 Febr. Met de dag groeit het aantal oplichters. dat zich valselijk uitgeeft voor politiebeambten, controleurs e.d. Zo vervoegden zich Zaterdagmiddag j.1. drie mannen — die beweerden van de politie te zijn en vluchtig een papiertje toonden — bij een fabrikant in de Lekstraat, met de bewering, dat hij clandestiene jenever had opgeslagen. „Huiszoeking” had geen resultaat, maar de „beambten” zeiden: „Wij weten absoluut zeker, dat u sterke drank verborgen houdt, dus dan gaat u maar mee naar het hoofdbureau”. Toen de fabrikant daartegen bezwaar maakte, begonnen de bezoekers uit een ander vaatje te tappen. Als de fabrikant nu een ƒ 10.000 betaalde voor een liefdadig doel, dan zou de zaak niet worden doorgezet. De fabrikant betaalde. De heren moesten met ƒ4000 genoegen nemen; Maandag zou de resterende ƒ6000 van de bank worden gehaald. Hiermede gingen de „rechercheurs” accoord. Ook in dit geval kwam de argwaan op nadat de bezoekers waren verdwenen. De fabrikant belde de „echte” recherche op en toen bleek al spoedig, dat er hier zwendelaars aan het werk waren geweest. Maandagochtend wachtten twee rechercheurs in het huis van den fabrikant en nauwelijks was een der oplichters het huis binnen, of hij werd ingerekend. De moeilijkheid was nu, ook de beide anderen te grijpen, maar gelukkig belde een uur later de „hoofdinspecteur” op. waarna een afspraak werd gemaakt in een café op de Ceintuurbaan. Toen de fabrikant daar met een der rechercheurs arriveerde, stonden de twee mede-oplichters reeds te wachten en het was een klein kunstje ook hen de boeien om de polsen te sluiten. De drie pseudo-rechercheurs bleken een 30-jarige handelaar, een 45-jarige winkeldief en een 50-jarige veenarbeider te zijn. Twee huner zijn oude bekenden van de politie. De vierduizend gulden zijn tot dusverre nog niet teruggevonden. Een soortgelijk geval van oplichting deed zich gisteren voor. Een winkelier in de Atjehstraat kreeg bezoek van twee mannen, die zeiden van de Sicherheitsdienst te'zijn. Ook zij moesten „huiszoeking” verrichten, omdat de winkelier van zwarte handel verdacht werd. Toen zij echter niets konden vinden, informeerden de mannen of hij geld in huis had. De winkelier, totaal onder de indruk, overhandigde een geldkistje met f 17.500. Het geld werd in beslag genomen, de winkelier zou nog wel meer van het geval horen, en sindsdien is elk spoor van de oplichters zoek. --- Schaakrubriek voor beginners (II) Loop der stukken De koning is het belangrijkste stuk op het bord. De koning mag alle kanten uit, maar slechts één veld. Staat de koning dus op veld e4, dan mag hij naar de velden e5, f5, f4, f3, e3, d3, d4, d5, miets er op één van deze velden geen eigen stuk staat of een vijandelijk stuk, dat niet geslagen kan worden. De koningen kunnen nimmer naast elkaar op het bord staan; er moet altijd een veld tussenruimte zijn. De dame mag alle richtingen uit; in horizontale, verticale en diagonale (schuine) richtingen. Indien de dame dus op e4 staat, mag zij van veld e4 ineens naar veld h7, ook van e4 naar a8 en naar de andere aangegeven velden. Zie diagram. Staat er echter een eigen stuk m de weg (b.v. een pion op h7), dan kan de dame niet verder dan veld g6. Men noteert dan De4-g6. Men noteert altijd eerst het veld, waar het stuk vandaan komt, het tweede is het veld, waar het stuk naar toe gaat. De torens gaan in horizontale en verticale richting. Een toren op e4 bestrijkt dus de velden f4, g4, h4, d4, c4, b4, a4, e3, e2, el, e5, e6, e7 en e8. De lopers (raadsheren) gaan in diagonale (schuine) richting. Een loper op veld e4 bestrijkt dus de velden f5, g6, h7, d3, c2, bl, f3, g2, hl, d5, c6, b7, aS. De paarden zijn de lastigste stukken op het schaakbord. Het paard mag over stukken en pionnen springen (eigen of vijandelijke zijn geen bezwaar). Een paard, dat op e4 staat opgesteld, bestrijkt de velden, aangegeven op onderstaand diagram. Laten wij aannemen, dat op veld e4 een wit paard staat. Op veld e5 en f5 staan twee zwarte pionnen, op veld f6 een zwart paard. Nu springt paard e4 naar veld f6 en slaat het zwarte paard. Men noteert dan Pe4xf6. Vanuit een wit veld komt een paard altijd op een zwart, vanaf een zwart veld op een wit. De pionnen mogen vanuit de beginstelling twee velden vooruit in verticale richting, dus b.v. e2 naar e4. Men kan ook in de beginstelling één veld vooruit, dus b.v. e2—e3, doch dat komt meestal neer op tempoverlies. Hierover echter in een volgende rubriek. Heeft men met één der pionnen vanuit de beginstelling een zet gedaan, dan mag de pion slechts één veld vooruit. Terug bestaat voor de pionnen niet. De stukken kunnen terug, opzij, indien zij aangevallen worden, de pionnen niet. Promotie. Indien wit kans heeft gezien een pion naar de 8ste lijn te brengen (zwart dus naar de 1ste), promoveert de pion. Men mag voor de pion vragen: dame, toren, loper of paard. Ook al is er een dame op het bord, kan men een 2e dame vragen enz. Het is niet altijd verstandig een dame te vragen. Soms is een toren, loper of paard op dat moment meer waard. De volgende rubriek zullen wij aan het slaan wijden. --- Hoe kwamen de volken aan hun namen? Van je buren moet je het hebben Oude woorden veranderden De namen van de verschillende volkeren zijn zulke vaststaande begrippen geworden dat ze voor ons vanzelfsprekend klinken en volkomen verbonden zijn met de eigenschappen van die volken. De naam van een volk is een deel van zijn geschiedenis — het lijkt of die er , sinds eeuwen aan js verbonden, maar soms zijn de namen betrekkelijk jong, heel vaak pas ontstaan in de vijftiende en zestiende eeuw. Hoe die namen ontstonden is nog merkwaardiger. Niet de volken zelf bedachten de naam die het meest wordt gebruikt, maar anderen, meestal buurvolken. Pas op de duur namen de volken zelf ook die naam over, zodat nog heden ten dage verscheidene volken twee namen voor zichzelf hebben. Vaak is het moeilijk vast te stellen hoe zo’n naam eigenlijk in de wereld is gekomen. De naam Germanen heeft men oorspronkelijk afgeleid van de woorden „Gehr” en „Man”, die respectievelijk „speer" en „man” betekenen, en die gecombineerde naam zou zijn ontstaan naar aanleiding van de speer, die het meest gebruikte wapen van het volk heette te zijn. Er zijn tegen die theorie echter verscheidene bezwaren gerezen, taal- en volkenkundige en ook het heel eenvoudige argument dat de speer helemaal niet zo’n karakteristiek wapen voor de Germanen was. Men geeft thans de voorkeur aan de veronderstelling dat het woord Germanen moet worden afgeleid uit het Keltisch. De Kelten waren namelijk de westelijke buren van de Germanen. Zij noemden een dicht woud een „Germe”. Als men nu weet dat het tegenwoordige Duitsland lang met dichte oerwouden is bedenkt geweest, is het verklaarbaar waarom de Kelten hun buren „Germen”, dat wil dus zeggen bosbewoners noemden. De Romeinen namen later die naam als „Germani” over en van daar naar Germanen is nog maar een kleine stap. De naam „Duitser” is veel jonger en pas omstreeks 800 ontstaan. Onder Karei den Grote behoorden èn het tegenwoordige Duitsland èn Frankrijk tot diens rijk. Er ontstond natuurlijk op de duur een aanrakings- en mengingsgebied van beide volken en talen, maar in het gebied op de rechter Rijn-oever bewaarde het volk zijn taal zuiver. Deze onveranderde taal noemde men „thjudisce”, dat betekent: behorende tot het „thiuda”, het volk. Allen die deze taal spraken werden „thiudisce” genoemde en dat dit op de duur in „teutsche” veranderde is wel te begrijpen. Nog in de middeleeuwen wordt Duits geschreven als „teutsch”. Pas tegen het midden van de achttiende eeuw kwam, oncjer Saksische invloed de vorm „Deutsch” in zwang. De naam van Frankrijk is ook weer door de buren bedacht, namelijk door de Duitsers, die er aanvankelijk de Franken mee betitelden, een Duitse stam die aanvankelijk aan de midden- en benedenRijn woonde maar steeds meer aan invloed toenam, zodat zijn rijk zich tenslotte tot de Pyreneeën uitstrekte. Met de naam Holland werd oorspronkelijk alleen het gebied aan de mond van de rivieren Rijn en Maas aangeduid. Dit woord heet afkomstig te zijn van de naam , holt- land”, hetgeen zeggen wil „hout, land”. Graaf Dirk, die in de elfi eeuw op de linkeroever van de Maai een vesting bouwde noemde zich daj ook Graaf van Holtland. De „t” ver. anderde tenslotte in een „1” en zo ontstond het woord dat ook nu nog algemeen in het buitenland voor ons land wordt gebruikt, ook al begint er wat meer begrip te ontstaan voor het betoog dat de naam Nederland juister is. Die naam Nederland is natuurlijk ontstaan naar aanleiding van de lage ligging en het polderachtige karakter van het westelijke deel van ons land. ' De Belgen ontlenen hun naam aan de Keltische stam der Belgas die voor het begin van onze jaartelling in die streken woonden. De naam betekent „krijgshaftigen”. „Rovers" en „Roeiers" De Hongaren werden door de Duit. sers oorspronkelijk „Ungern” genoemd, ontleend aan hun vroegere1 vaderland „Ugor”, een streek aan de rivier de Jugra of Petsjora die in de Oeral ontspringt. De Hongaren noemen zichzelf Magyaren, hetgeen wil zeggen „zij die heersen”, ! De Italianen hebben hun naam van de Grieken gekregen naar aanleiding van het feit dat de Griek» zeevaarders in Calabrië — het zuidelijkste deel van de Italaanse laars — altijd zoveel vee aantroffen. De naam van kalf of koe is namelijk „vitelin” of „italus” en zo spraken de Grieken al gauw van „Italia” als ze het zuidelijke deel van Italië bedoelden en spoedig heette heel Italië zo. Als dank voor deze prestatie hebben de Italianen, op hun beurt de Grieken weer gedoopt, want die noemden zich zelf zoals ook heden ten dage nog wel gebeurt „Hellenen”, naar een oeroude stad in Thessalië: Hellas. De naam „Grieken” komt van een stam die in zuidelijk Albanië woonde en waarmee de oerbevolking van Italië in aanraking kwam. De Italianen noemden deze lieden „grai”, hetgeen wil zeggen „de eerbiedwaardigen” en via de afleiding „Graeci” kwam het tot Grieken. De Turken heten eigenlijk „rovers”, want de Arabieren gaven da scheldnaam „Turkur” aan zwervende stammen, welke ze in Turkestan aantroffen. De Turken noemen zichzelf „Osmanen”, naar hun vorst Osman, die hen uit Turkestan naar Klein Azië leidde en het eerste Turkse rijk stichtte. De Russen danken hun naam aan de vikingen die in het jaar 863 in Finland doordrongen en door de bevolking „ruotsi” of „rodsen”, dat zijn „roeiers”, genoemd werden en zich later met de inheemsen vermengden. De Britten danken hun naam aan hun vroegere gewoonte om hun lichaam kleurig te beschilderen. Het is een Keltisch woord. De naam Engelsen is afgeleid van „Angelia” en dat weer van „Angelen”, het volk , dat samen met de Saksen in 449 in het zuidelijke deel van het Britse eiland een rijk stichtte, na uit Jutland weggetrokken te zijn. Om het aandeel van de Saksen niet te verdoezelen spreekt men daarom vaak van angelsaksen. De Spanjaarden ontlenen hun naam aan het feit dat hun schiereiland opvallend rijk is geweest aan konijnen. Waarschijnlijk is de naam Spanje, die afgeleid is van het woord „Hispania” langs die weg afkomstig van een oud Phoenicisch woord dat „konijnenland” betekende. --- ZAANDAM, 17 Febr. ! Inbrekers hebben zich toegang verschaft tot de R.K. vak- en huishoudschool Sancta Maria aan de Oostzijde door het verbreken van een raam en het losdraaien van een spanjoletsluiting. In het gebouw hebben de dieven talrijke deuren opengebroken en zo een speurtocht door de school gehouden. De inbrekers hebben het voornamelijk voorzien gehad op de aanwezige textielvoorraad, zoals jurken en manteltjes, welke door de leerlingen werden geen vermaakt. Ook is enig porselein meegenomen. Grotere stukken als machines en andere leermiddelen zijn ongemoeid gelaten. --- De burgers van Lichtenvoorde zijn nooit stedelingen geworden Een „open steedje", dat geen stad werd Onlangs schreven wij over Staveren op de Veluwe, een hofstede, waaraan eeuwen geleden stedelijke rechten werden verleend. Het plan van Staveren een stad te maken, werd echter nooit volvoerd. Er is in Gelderland nog een voorbeeld van een stad, die nooit een stad werd. Lichtenvoorde. Dit Achterhoekse dorp is een stad, al zullen zijn inwoners er geen flauw idee van hebben, dat ze eigenlijk stedelingen zijn. Toch werden de Lichtenvoorders in de zestiende eeuw burgers genoemd en het had toen reeds twee burgemeesters. In het verpondingscohier van 1650 wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen de stad en de drie buurtschappen. Vragender, Hevelde en Zieuwent, die thans ook tot de gemeente behoren. In oude geschriften wordt Lichtenvoorde aangeduid als ’n „open steedje met ene poort”. Lichtenvoorde was dus een stad, waarschijnlijk een van die stadjes, die bij de kastelen zijn ontstaan. Want vroeger heeft bij Lichtenvoorde een kasteel gestaan. Het moet in 1312 door Giselbertus, heer van Bronkhorst gebouwd zijn. Doch hij bouwde het zonder toestemming van een landsheer. Ook in die dagen was bouwen zonder „bouwvergunning" al een gevaarlijke zaak en er is over dat „clandestien" gebouwde kasteel heel wat te doen geweest. Doch het slot had uitsluitend militaire betekenis en werd dientengevolge slechts zelden bewoond. Daaraan moet het dan ook worden toegeschreven, dat het „steedje” bij ’t kasteel zich niet tot een volledige stad heeft ontwikkeld. Is Lichtenvoorde nu een stil, slaperig plaatsje geworden, zoals er zoveel in de Achterhoek zijn? Dat niet. Wel heeft ’t de herinneringen aan het zo veelbelovend verleden trouw bewaard in zijn smalle, kromme straatjes rond de oude Hervormde kerk, maar het gezonde boerenleven in de streek, waarvan Lichtenvoorde ’t middelpunt vormt, weerspiegelt zich vrijwel dagelijks in het verkeer door het oude dorp, De weekmarkt brengt er leven en bedrijvigheid rondom de reusachtige kei, waarop het wapen der gemeente is geplaatst — een forse herinnering aan de tijd, dat tot bestrating der wegen werd overgegaan — die op het vierkante marktplein staat, dat door geboomte overscho duwd wordt. Beelden uit Lichtenvoorde. Boven: de Ned. Herv. Kerk. Beneden: molens in de tot Lichtenvoorde behorende buurtschap Harreveld. (Foto’s: A. Bouvet) ---