A. C. Willink: Mensen in landschap A. C. Willink: Mensen in landschap --- TIJD VAN DRIE „ISMEN” Vijf eeuwen schilderkunst (XI) Alleen sterken konden zich er aan ontworstelen YfUF EEUWEN was er een Nederlandse schilderkunst geweest, die als zodanig * haar speciale kenmerken droeg. Men herkent onmiddellijk de meesters uit de verschillende grote perioden en behoeft niet bang te zijn hen te verwarren met schilders uit parallel lopende tijdvakken in andere landen. De schilderkunst in de Nederlanden onderging uiteraard invloeden van buiten-af, maar zij ging daar nimmer door ten onder; sterk trad steeds de Nederlandse aard naar voren. Van de primitieve schilders der vijftiende eeuw tot de meesters van de Haagse School aan het eind van de negentiende eeuw loopt er als het ware een rechte lijn door onze Nederlandse schilderkunst. Maar dan — in de aanvang van de twintigste eeuw — beginnen de grenzen te vervagen en krijgt geleidelijk aan de kunst (en waarlijk niet alleen de schilderkunst) een internationaal karakter. Het expressionisme breekt zich baan als cci> reactie op het impressionisme. Het is geen Nederlandse beweging, maar de Nederlandse kunstenaars hebben er deel aan, zoals zij dat ook hebben aan al die andere ,,ismen”: het kubisme, het dadaïsme, het futurisme en het surrealisme. Er zijn schilders, die hieraan ten onder zün gegaan; zij vluchtten in zo’n „isme” en verdwenen er in. Slechts de sterkste figuren wisten er zich boven uit te heffen: ze onderzochten die nieuwe richtingen, slaagden erin het goede te behouden en zetten de traditie van de Nederlandse schilderkunst voort. Zij vormden echter niet meer een nationale school. Ze waren min of meer de sterke eenlingen — zoals die er ook in andere landen waren —, die stand wisten te houden in de kolkende branding van een bewogen tijd. VIA SLUYTERS EN KOCH NAAR DE STIJLGROEP IN ONS LAND is een van de belangrijkste onder die figuren geweest Jan Sluyters (18811957). Hij werd gevormd in de jaren waarin de Haagse School nog slechts een zwakke nabloei beleefde en, vooral van Frankrijk uit, verscheidene nieuwe kunstvormen tot hier waren doorgedrongen en grote scharen aanhangers hadden gevonden. Sluyters heeft niet getracht al die richtingen te ontlopen: integendeel, hij is ze onbevangen tegemoet getreden en vooral in de jaren kort na de eerste wereldoorlog heeft hij er zich druk mee beziggehouden. De vreugde, welke straalde üit het laaiend kleurenpalet van de Franse expressionisten, moet hem wel sterk ,hebben aangegrepen. Want er is in zijn leven een periode geweest waarin hij voornamelijk stillevens schilderde, die vaak als een orgie van kleur waren. De kunsthistoricus Fromentin heeft de opmerking gemaakt, dat de Nederlandse schilderkunst zich sinds de middeleeuwen min of meer bij voortduring op internationaal niveau heeft kunnen hand haven door het portret. Men kan dit op goede gronden als een te eenzijdige' voorstelling van zaken beschouwen, doch feit is, dat het weergeven van de menselijke gelaatstrekken in de schilderkunst der Nederlanden steeds een heel belangrijke plaats heeft ingenomen. En nu is het opmerkelijk, dat Jan Sluyters, toen hij de vele "ismen” van zijn tijd had benaderd, op hun waarde had gewogen en tenslotte in zijn kunst zijn echte Hollandse aard had doen zegevieren, een zeer sterke voorkeur aan de dag legde voor het portret. Vooral als de schilder van kinderportretten heeft Sluyters grote naam gemaakt. , HET NEO-REALÏSME NAAST DE GROEP van expressionisten, waarvan in ons land met Jan Sluyters, Leo Gestel en Hendrik Chabot (Vincent van Gogh en Kees van Dongen werkten in Frankrijk) de voornaamste vertegenwoordigers waren, ontwikkelde zich, in het bijzonder in de jaren tussen de beide wereldoorlogen, het neo-realisme, dat uitgroeide tot wat we zouden kunnen aanduiden als een magisch realisme. Aan deze richting zijn onafscheidelijk verbonden de namen van een drietal: Pycke Koch, Raoul Hunckes en A. C. Willin.k Koch werd in 1901 te Beek bij I Nijmegen geboren en schildert, naast portretten, in hoofdzaak types die hij aantreft in kroegen, op kermissen en in achterbuurten. Hynckes, die in 1893 te Brussel werd geboren en zich na de eerste wereldoorlog in ons land vestigde, is vooral bekend als de schilder van stillevens met doodskoppen, dode takken, spijkers, touwen en kettingen. Willink, in 1900 te Amsterdam ge boren, schildert landschappen met ruïnes, merkwaardige stadsgezichten en fotografisch aandoende portretten. Ofschoon dus hun ontwerpen nogal uiteenlopen, hebben de drie schilders veel met elkaar gemeen Door hun, we mogen wel zeggen: uitzonderlijke, schilderwijze is er tussen hen een band, die sterker is dan tussen meesters van welke andere richting of school ook. Hun techniek is zo verfijnd, dat men op hurt doeken een spijker of een stuk touw, maar ook( op de portretten) een stropdas of een pochette als iets zó reëels ziet helemaal geen verf meer, maar roestig ijzer en textiel waarvan de soort duidelijk is te onderscheiden -, dat uien er zich alleen maar over kan verbazen. DE STIJLGROEP EN DAN is er nog een derde groep, die in de jaren na de eerste wereldoorlog in ons land de aandacht vroeg; de z.g. stijlgroep, waarvan, met Bart van der Leek en Theo van Doesburg, Piet Mondriaan (1872-1944) tot de voornaamste representanten behoort. Vooral bij Van der Leek was er hier en daar nog sprake van een vasthouden aan de visuele werkelijkheid, maar Mondriaan voerde zeer consequent het nieuwe door in zijn kunstrichting, die hij het neo-plasticisme noem de. Hij werkte in zwart, wit en grijs of in de primaire kleuren rood, blauw en geel en componeerde daarmee zijn schilderijen, die bestonden uit horizontale en verticale lijnen en vlakken. Mondriaan heeft een periode in onze Nederlandse schilderkunst afgesloten. Doch zijn werk was hoe men er overigens ook over moge denken - geen einde. Het was qpn begin en een basis voor vele kunstenaars, die na hem zijn gekomen. J. H. O. Jan Sluyters: Meisje met pop (Van Abbemuseum, Eindhoven) --- LOEST is in Oost Duitsland dood als schrijver Laatste argument: tuchthuis Critiek op communisme kon niet geduld worden Erich Loest, schrijver uit Leipzig, voormalig overtuigd commu nist, bekend auteur van een aantal geheel met de communistische partijlijn overeenstemmende boe ken, bestaat thans niet meer als schrijver. Zijn boeken zjjn uit de bibliotheken en boekenwinkels in alle steden van de Duitse Sow jet-zone verwijderd. En Loest zelf vegeteert, naar onlangs vrij gelaten politieke gevangenen uit de Sowjet-zone mededeelden, be graven in een onderaardse cel in het speciale tuchthuis van de staatsveiligheidsdienst in Bautzen. Hij zit een vonnis van zeven jaren tuchthuis uit. Erich Loest werd op 10 novem ber 1957 door de staatsveiligheids dienst in Leipzig gearresteerd. Ook zijn vrouw, moeder van drie kinderen, werd enige tijd vastgehouden, evenals goede vrienden van hem. Na een voorlopige hechtenis van meer dan een jaar werden Loest en zijn vrienden op 9 december 1958 van Leipzig naar Halle gebracht, waar tegen hem tesamen met Dr. Harro Lucht, taalgeleerde uit Halle en nog twee andere filologen een proces voor de districts-rechtbank werd gevoerd. „De beklaag den hebben contra-revolutionnai re, staatsvijandige groepen in Leipzig en Halle gevormd met het doel de regering van de D.D.R. omver te werpen, de grondwettelijke staats-en maatschappelijke orde en de bestaande economische planning af te schaffen”, stond in een als dagvaarding bestempeld pamflet te lezen. Voorts woordelijk: „Zij verspreiden hun staats-vijandige opvattingen door individuele gesprekken, door voordrachten op letterkundige bijeenkomsten of ter gelegenheid van colleges aan de universiteiten in Leipzig en Halle, ten einde de bodem voor een omwenteling voor te bereiden”. VERZWARENDE OMSTANDIGHEID Dit proces met een dergelijke dagvaarding werd gehouden ach ter driedubbel-gegrendelde deuren. Iedere openbare behandeling zou onvermijdelijk tot een zelfontmaskering der dictatuur heb ben geleid. Draconische vonnissen werden geveld: Dr. Ralf Schröder kreeg tien, jaren tuchthuis. Dr. Harro Lucht 8 jaren, Erich Loest zeven jaren, de overige beklaagden vier en een half en drie jaren tuchthuis. Evenals bij de overige beklaagden, werd ook bij Erich Loest zijn lidmaatschap van de communistische partij een verzwarende omstandigheid geacht. Zo zijn nu eenmaal de gebruiken bij de communistische justitie. Een communist bezit niet alleen voorrechten, maar ook grotere plichten en overtreding daarvan wordt scherper en onmeedogenlozer bestraft dan bij politiek minder-geëxponeerde lieden. COMMUNIST Na 1945 namelijk hing Loest zonder voorbehoud de zaak van het communisme aan. In 1928 als zoon van een handelaar in ijzerwaren in Mitweida in Saksen geboren, werd hij in 1943 direct van de schoolbank in het leger opgenomen. In 1945 uit Amerikaanse krijgsgevangenschap naar de Sowjet-zone terug gekeerd", werkt hij eerst als landarbeider, daarna als ongeschoold arbeider in een chemische fabriek, tot hij in 1947 als volontair op de redactie van de „Leipziger Volkszeitung” een communistisch dagblad, een werkkring vond. Hier was hij tot 1950 werkzaam, tenslotte als redacteur op de kunstredactie. PARTIJ-LID Hij was intussen lid van de communistische jeugdorganisatie en van de partij geworden. Sedert 1950 werkte hij als vrije schrijver in Leipzig. Zijn eerste roman, „Jungen, die übrigblieben” (Jongeren die over bleven) verscheen in 1950. Met korte tussenpozen verschenen een ver zameling van zijn verhalen en verdere romans. Erich Loest, wiens boeken volgens een kritiek in een communistisch blad „nooit vervelend geschreven zijn”, bleek niet alleen een schrijver met talent te zijn, hij beschikte ook over het benodigde instinct voor het beschrijven van politieke onderwerpen. Zijn werken waren stel lig geen literatuur van blijvende waarde, maar zij waren met verve geschreven en lokten discussies uit, zoals bijvoorbeeld zijn laatste in 1955 gepubliceerde roman „Het jaar van de beproeving”, waarin de weg van arbei derskinderen aan de arbeiders en boerenfaculteit van de universiteit van Leipzig wordt geschilderd, hun gemeenschappe lijke studie en het elkaar vinden in een „collectief”. r»rnTTrfPT TT* ZICHZELf Weliswaar bleef ook niet altijd Erich Loest zichzelf en het door hem geformuleerde beginsel trouw, het leven zo te schilderen als hij het zag. Hij kon het wel niet altijd trouw blijven. Zijn handicap was het algemene dilemma van alle schrijvers, die in een totalitaire heerschappij moeten leven en werken. In ieder geval geloofde Erich Loest na de opstand van de zeventiende juni 1953, dat de door de partij geproclameerde „nieuwe koers” ook inderdaad een ommekeer was, weg van de dictatuur naar de democratie. Daardoor geïnspireerd publiceerde hij in het in Leipzig verschijnende „Börsenblatt für den Buchhandel” een geharnaste kri tiek tegen de leugenachtigheid van de communistische pers en wees de communistische redacteuren er op, dat zij zichzelf wat wijs maakten en dat zij zich kilo meters ver van de werkelijkheid hadden verwijderd. „Zij zaten in een ivoren toren en zwaaiden met de rode vlag”. VERDOEMD Het gevolg van deze moedige en overigens onverminderd actu ele kritiek was, dat Loest uit de schrijversbond werd uitgesloten, terwijl de „Leipziger Volkszeitung” waaraan hij nog steeds had meegewerkt, hem verdacht maakte en belasterde. Loest scheen verstoten, zijn carrière ten einde, zijn burgerlijke existentie vernietigd. Maar hij bukte, hij oefende zelfkritiek in de zin van de partijdiscipline, zelfkritiek in de vorm van een volmaakt partijtrouwe roman „Die Westmark fallt weiter”. De partij vergaf hem. Het boek kwam in hoge oplagen in de handel, het werd in het Russisch en in de talen van drie satellietstaten vertaald. Het betekende rehabilitatie voor Erich Loest. ARRESTATIE Toch kwam het vier jaren later, op 10 november 1957 tot de arrestatie van Erich Loest, en wel, kenmerkenderwijze, door dergelijke oorzaken, die in 1953 tot zijn althans tijdelijke verdoemenis hadden geleid. Want terwijl in het politieke „dooiweer” van 1956/57 onder de gees telijke invloed van Ernst Bloch en de politieke leiding van Wolfgang Harich de oppositie van de communistische intellectuelen tegen de stalinistische orthodoxie in de S.E.D. tot uiting kwam, bepleitte ook Erich Loest in de pers en in discussies een wedergeboorte van de vrijheid onder het communisme, maakte zich dus opnieuw verdacht, vooral toen ook hij weigerde zich in het openbaar van gevluchte vrienden te distancieren. Zijn houding betekende een nieuwe breuk met de partij-discipline. „Wij verwachten van Loest ook een verklaring over zijn eigen houding”, eiste de „Leipziger Volkszeitung”. Dit keer zweeg Erich Loest, hij bukte niet nog een keer, hij bleef zich zelf trouw en dus moest hij boeten. Op zijn arrestatie volgde zijn uit sluiting uit de partij. Een tuchthuisvonnis was het laatste argu ment van zijn voormalige kameraden. --- TOEN TILBURG NOG EEN „BOERENDORP” WAS Er is wel iets veranderd! Ook in 1890 bestonden er al verfraaiingsplannen Bij het speuren naar oude gegevens over onze stad komen we herhaaldelijk feiten tegen, die we nu opmerkelijk noemen. Zo de telefoon, zo’n alledaags ding voor ons. Maar pas op 1 juli 1890 vinden we de in gebruikstelling van de telefoon voor Tilburg vermeld. In dat zelfde jaar werd bij het gemeentebestuur concessie aangevraagd voor het oprichten van een abattoir door de heren Festen uit Heeswijk en Godfemaux te Parijs. Verfraaiingsplannen zijn al evenmin iets nieuws. In 1890 bracht men reeds voorstellen in de gemeenteraad over de Spoorlaan, over „’t Ven” (nu Piusplein) en de Veldhoven, waar men een kiosk wilde. Het geschiedde bij monde van de heren Van Spaendonek en Eras. Eind 1890 nam de heer Quirinus Beljaars op 87-jarige leeftijd ontslag als gemeentesecretaris. Zijn salaris was toen ƒ 2200 en hem werd een pensioen van 1 ƒ 1500 ’s-jaars toegekend als een billijke erkenning van de diens- ■ ten gedurende een lange reeks van jaren aan de gemeente Tilburg bewezen. SECRETARIE ■ Als we de tegenwoordige huisvesting van het secretariepersoneel vergelijken bij die tijd, dan begrijpen we niet goed, dat het nu nog niet goed genoeg is. Hoe het toen was? Men schreef: „Op het stadhuis van de grootste stad der grootste provincie ziet het er alles behalve grootsteeds uit. Terwijl andere localen van bedoeld gebouw worden ingenomen door instellingen, die er niet thuis behoren, is de secretarie niets meer dan een onooglijke doorloop naar de burgemeesterskamer, of juister gezegd: het burgemeesterskamertje. Wil men ongehinderd de gemeentesecretaris spreken, dan vindt men daartoe niet eens gelegenheid. Behalve door de commiezen, die er als frères et compagnons met de conciërge aan dezelfde stedelijke lessenaar staan, ziet ge er u gewoonlijk ook nog omringd door enige afgevaardigden van het klompendragend publiek, voor wier belangen van allerlei aard de secretarie een refugium schijnt. „BOERENDORP” Alles doet er u, in plaats van aan een stad van betekenis, aan een groot boerendorp denken.” Met deze woorden schilderde op 9 januari 1891 een medewerker aan de „Nieuwe Bredasche Courant” die zich Simplex ondertekende, in een zijner vele „Brieven uit Tilburg” (VI) de toenmalige situatie. (En nu ik dit schrijf, zie ik nog die lessenaars, hoog en met schuin vlak aan weerszijden, dat men kon opklappen om er een en ander onder te bergen. Jaren later zijn er gebruikt op de afd. bevolking, waar de heren Vuyster9, De Louw, Nolleke Sanders e.a. er aan werkten.) 3 Februari 1891 was de viering van het 25-jarig bestaan der koninklijke Rijks Hogere Burgerschool Willem II te Tilburg, waar toen Dr. Horn van den Bos directeur was. Op 15 september 1864 dagtekende de akte van schenking, wat het gebouw betreft, en reeds op 6 dec. 1865, de verjaardag van koning Willem II, verscheen het besluit in de Staatscourant, dat Tilburg met een school van vijfjarige cursus begunstigde. 2 Februari daaropvolgend werd de school als geopend beschouwd. 1 Werkmeestersbond en beroeps- , scholing. 11 februari 1891 is al- , hier een vereniging van schoen- ^ makersbazen opgericht, hoofdza- , kelijk met het doel om de belan- j gen der schoenmakerij te bevor- j deren. De voornaamste schoenmakersbazen zijn tot deze vere- ( niging toegetreden. Al deze vaklieden hebben gezamenlijk enige tijd onder leiding van een bekwaam leraar te Waalwijk een 1 cursus gevolgd met het beste suc- 1 ces, en het doel hunner vereni- : ging is nu zich in het vak verder te bekwamen. TRAPPISTENBIER : Reeds in februari 1891 werd ’n : tweede brouwerij voor de paters Trappisten aanbesteed voor de prijs van ƒ 8289 door P. Clercx. De heren „Bierbrouwers van het katholieke Noordbrabant” kwamen hiertegen in het geweer. Zij zonden o a. een circulaire aan hun collega’s en belegden een protestvergadering in de zaal van de Liedertafel op 12 maart 1891 te half vier. Men wilde gezamenlijk „met alle weldenkende lieden de handelingen van genoemd klooster afkeuren”. Het voorlopig comité werd gevormd door: Jacq. van Roessel, president, Tilburg; Arn. Witlox, vice-president; W. v. Leeuwen, Boxtel; H. M. Smits, Oosterhout; J. J. Brouwers, Rijen; Jos Heuvelmans, Middelbeers; A. Somers Oirschot; A. Hamer, firma Van Kol & Cie, Eindhoven; en A. van den Boer, secretaris, Tilburg. Hoe ’t verliep heeft de tijd ge, leerd: de Trappisten brouwen nog , steeds volop, maar van de ande; ren bleef niet veel over. De Sociëteit Philharmonie vierde 25 september 1890 haar 50jarig bestaan reeds. Zij heeft zich [ dus door de tijden heen weten te handhaven. Het St. jozef gesticht, onaeraia. ■ van het St. Eli9abethsgesticht werd in 1887 geopend ter opname van oude en gebrekkige mannen en vrouwen. In 1890 was het al te klein, toen er reeds 83 personen verpleegd werden, en aan veel plaatsingsaanvragen niet meer voldaan kon, worden. De uitgeschreven lening tegen 3°/o was vlug voltekend. Vergelijk een en ander eens met de tegenwoordige toestand. --- NIEUWE BOEKEN „Naar beter handschrift door Ben Engelhart, Chris Brand, Drs A. J. van Houwelingen Rykhoek en J. A. Dortmund, uitgegeven onder auspiciën van de Stichting ter Verbetering van het Handschrift. (Uitgave „Het Spectrum”) Via een beknopte historie van schrift en schrijfgereedschap wordt hier de waarde van het handschrift en de weg ter verbetering daarvan aangegeven. Ieder die belang stelt in het Handschrift kunnen wij dit boekje warm aanbevelen, met name aan onderwijzend personeel en kwekelingen. * * * „Het gebeurde niet in Parijs” door C. Ontigo, aldus luidt de titel van een goed geschreven roman, die werd uitgegeven door Het Thijmfonds (Den Haag). Het verhaal gaat over een schatrijk Nederlands autofabrikant, Paul Weteringe en zijn dochter Doris, die zich zó erg vervelen, dat zij besluiten enige tijd door te brengen in Parijs, om daar aan die verveling te ontkomen. Via allerlei spannende avonturen lukt dat ook wel! Het is een grappig, zelfs kluchtig boek, dat vrolijke zorgeloze uren garandeert. , ---