Boek zonder titel ijeaurenae ae Lieesvveen. uci uiunuiucnc.., waarvan we reeds eerder berichtten, wordt syrr aan de gebruikers van de leesbibliotheken Gat: een titelloos boekje aangeboden geschreven een door Olaf J. de Landell. Het is een verhaal len uit de vorige eeuw over een aristocraten- onf( zoon, die een meisje uit het volk trouwt. .... Een aardig meisje, dat tenslotte onder haar crinoline haar schoonmoeder uit het bedreig- WOï de kasteeltje Herdael redt. De humor is er ziel nogal opzettelijk. Wie de beste titel voor het imp boekje verzint, kan een prijs van ƒ 200.- verwinnen, uitgeloofd door de Algemene Nederlandse Bond van Bibliotheekhouders. wal ' Er Traditie en doorbraak niei in Den Haas me: ° gin Er zijn momenteel twee tentoonstellingen za]^ in Den Haag die merkwaardigerwijze twee geheel verschillende en aan elkander tegengestelde perioden van de Hollandse schilder- Kar Kunst vertegenwoordigen. Het zou goed zijn net als men ze vlak na elkander bezocht, zoals twi wij deden: Eerst naar de Nederlandse vee Kunstkring in Panorama Mesdag en dan een bezoek aan het nieuwe kunstzaaltje de Hosthoorn op het Dange Voorhout, dat naast het café van die naam gevestigd is. U bent dan terecht bij het conservatisme en de progres- D( siviteit. Beide hebben bestaansrecht al was ’ het alleen maar hierom dat wat thans pro- i gressief heet, reeds aan ’t traditie worden is. P De Nederlandse Kunstkring volgt de wel- tic gebaande wegen van de figuratieven en ÜJK neemt daarbij het gevaar in een schier einde- n0£ loze herhaling te vallen, de jongerenkring jq0 van de Posthoorn gaat over tot de orde van , deze dag en brengt een vormgeving die niet direct correspondeert met de waarneembare verschijning van de dingen en voegt er dus uit een nieuw element aan toe. kle Het is opvallend dat in Panorama Mesdag vai beter geschilderd is dan voor vorige halt- gCjjaarlijkse exposities. Dit heeft niets te maken , met het onzalig spreekwoordenthema, want ondanks het feit dat de schilder dus nu een alg kunstmatige inkleding moest gaan bedenken, kol is het enkelen tóch nog gelukt zijn werk Wc zuiver te houden van opzettelijke mooi ge- opi vonden handigheidjes. Daar is bijvoorbeeld ^ai dat kleine werkje van W. A. van Deeuwen met de appel een goed voorbeeld yam Onder de portretten in academische stijl 1 j munt P. J. van Boxel uit en Pierre Stordiau scl en bij de vele landschappen, die toch wel di€ erg op traditie en gemakkelijke navolging ze( berusten maakt een prachtig riviergezicht van mevrouw J. E. v. d. Wetenng-de Rooy, een gunstige uitzondering. Tot één van de besten hier mag zeker P. Dr< Compaan gerekend worden, die met zijn dl£ geestig ,,In het land der blinden, is eenoog ze; koning”, een expressie gaf die buiten de hier geldende maten valt. . ^ Dan de Posthoorn, het kleine, nieuwe, ^ witte zaaltje op het Voorhout, waar de nieu- a wen zijn, die de doorbraak gepleegd hebben, T zeker niet alleen uit zucht tot apartheid, k maar veeleer uit innerlijke noodzaak. Men ? komt er vanuit de rust en de berusting in i het bruisende leven, in de strijd van de ge- l dachtensferen van onze tijd. Het is alles k hevig en doorslaand, soms chaotisch en daar- 1 om vertolken zij onze periode, die tussen de k grote culturen in ligt. / Hussem, Kromjong met hun grootse com- k posities van lijnen en kleuren, die net on- j zegbare, zienbaar willen maken. Vreugden- k hil met een wit-blauw-grijs-symfonie, die 1 sterke akkoorden uitzendt. En dan is daar k een schaterende kermis van Kropff, die in 1 felle kleuren die bonte wemeling van de k idee kermis gemaakt heeft, die in u en mij 1 terstond bij het woord ontstaat. Eén van ae k meest aantrekkelijke doeken, die thans in ae 1 Posthoorn te zien zijn. Theo Bitter toont zijn k „Golfbrekers”, donkere strepen in de schui- 1 mend witte massa en Smith, die zich nog net k meest bij'de figuratie houdt, heeft een wand- 1 gezicht, dat op een rijk kleurenscala k stemd is. In het kleine, kalme, witte zaaltje l wordt men zeer concreet in aanraKing k gebracht met de eruptieve schilderkunst^van 1 het ogenblik. ~ * v • k Kunst en Kunstenaars j De Kon. Ned. Schouwburg Antwerpen geeft k 9 oktober in het Geb. v. K- an . ‘V / voorstelling van Wonderkinderen, sat k blijspel van P. Barillet en J. P. Gredy, J onder regie van Edward Delen en ter g k genheid van het 11-jarig bestaan van / LedonV\°n het Schilderkundig genootschap 1 Pulchri Studio met als gast de Belgis0”® \ schilder Rik Slabbinck houden van 7 tot M 1 oktober een naj aars tentoonstelling. --- De pretre-ouvrier voor het voetlicht PARIJS, SEPTEMBER. Jv EN der eerste stukken, loaarmee het toneelseizoen deze herfst ê2j ovent, is Les Etendards du roi . . . (De Vaandels des komngs . . . dringen voorwaarts), dat in het theater Du Vieux Colombier alhier wordt gegeven. Men herinnere zich het conflict enkele jaren geleden tussen geestelijke overheid en de pretres-ouvners, dat, dramatisch als het was, verschillende schrijvers inspireerde, zoals Cesbron tot zijn roman: Heiligen gaan naar de hel en nadien Costa Du Reis tot dit toneelstuk, dat in een Nederlandse vertaling van Lode Verstraete reeds in maart van dit jaar door het Nederlands Kamertoneel te Antwerpen werd opgevoerd en nu, m de oorsvronkelijke tekst te Parijs. Het tijdstip van handeling van d dit stuk is, overeenkomstig de e geschiedenis, gelegen tussen 21 v november en 21 december 1953, d op welk laatste tijdstip de v prêtres-ouvriers hun taak moes- o ten hebben neergeiegS. „De 1: vaandels des konings” worden g vedragen door twee prêtres- 1 ouvriers: Jean-Pierre Cramail en c Luc de Restorès. \ Behorend tot dezelfde orde I is de eerste intellectueel van in- i stelling, Luc meer impulsief en c een man van actie. Hij oefent t zijn apostolaat uit als een op- 1 varende op een schip, terwijl 1 Jean-Pierre op een staalgieterij I werkt in een. stadje in het noor- i een armelijk zolderkamertje bewoont. Hier zien de beide vrienden elkaar na lange tijd terug, wanneer het schip van Luc op doorvaart in het stadje gemeerd ligt. Rondom deze twee figuren groeperen zich de andere spelers uit het stuk: Philippon, een communistische medearbeider van Jean-Pierre, die langzamerhand sympathie voor Jean-Pierre is gaan voelen, ook al is hij dan geestelijke; daarnaast: Martine, die een kind heeft van Philippon en bekeerd is door JeanPierre Cramail. Derdens de père Laboureur, „De Boodschapper”, met wiens verschijnen het drama een aanva,ug nccuit. derkamertje de beide prêtresouvriers aantreffend, verneemt hij alras, dat Luc bij een rel enige agenten heeft neergeslagen, en beseft, dat beiden te veel door materiële zorgen zijn in beslag genomen, om hun geestelijke taak op de juigte wijze te vervullen. Hij deelt hun mede, dat zij voor 21 december terug moeten zijn in hun klooster. Verschillende keus De beide prêtres-ouvriers, geplaatst voor een gewetensconflict, kiezen ieder verschillend: Luc de „vrijheid” om zijn taak onder de opvarenden van het schip voort te zetten; JeanPierre de onderwerping, de plicht tot gehoorzaamheid stellend boven het gekozen ideaal. Voor het zover is, zullen beide vrienden in een heftig debat gewikkeld zijn, waarin de een de ander van de juistheid van zijn standpunt tracht te overtuigen, en waarin Jean-Pierre tot zijn schrik moet ontdekken, dat Luc in zijn ideeën inderdaad is af- De Vaandels van de Koning in de Vieux Colombier gedwaald. Alleen blijft hij op zijn zolderkamer achter, waar hij bezoek krijgt van Philippon en Martine: hun kindje is gestorven. Wanneer Philippon verneemt, dat Jean-Pierre hen gaat verlaten, barst hij uit: „dat kun je niet doen; je mag ons niet in de steek laten”. Jean-Pierres besluit staat echter vast, en dit beseffend zegt Philippon bij het afscheid: „Voor je komst waren we alleen. Na je vertrek zullen we opnieuw alleen zijn. We nemen het je niet kwalijk. Het werk zal ons doen vergeten. Ons lot is het, om altijd aan ons lot overgelaten te worden”. Deze woorden doen de twijfel opnieuw rijzen bij Jean-Pierre; weegt zijn verantwoordelijkheid tegenover de mensen die hij te- rugvoerde tot God niet zwaarder dan zijn plicht tot gehoorzaamheid? Hij besluit te blijven. In een laatste gesprek weet père Laboureur hem echter te overtuigen, dat de vrijheid juist bestaat in gehoorzamen, en dat zijn ideële taak die nu een einde neemt, toch zijn vruchten zal afwerpen. En hij gaat. Eenvoudig en direct In „Les Etendards du Roi” zijn geen zware theologische debatten te vinden. Het stuk bevat echter ook geen valse romantiek; het is een documentair realistisch getuigenis van de problemen, waarvoor degenen die met Sit probleem te maken hadden, kwamen te staan. En zowel decor als de spelers hebben het hunne ertoe bijgedragen, om dit waar te maken: de zolderkamer, — enige scène in het stuk — , door het raam waarvan men op de achtergrond de fabriek ziet, gaf de sobere sfeer aan; de jeugdige speler Pierre Pemet als Jean-Pierre Cramatl was zeer overtuigend, Christian Alers die de meer onstuimige figuur van Luc moest uitbeelden, was af en toe wat erg exuberant. De moei- ike rol van père Laboureur werd iet grote waardigheid gespeeld oor Lucien Nat, terwijl tenslot; met lof melding dient te woren gemaakt van André Lacome als de communistische arbeier Philippon. [etgeen opvalt is dat de betoen van de beide prêtres-ouvriers nder elkaar en tegen père Laoureur sterker en overtuigener klinken, dan de woorden van eze laatste, hoe wel gekozen ok. Dit is des te opmerkelijker mdat stellig aan te nemen is, at de schrijver van gevoelen i, dat de Kerk niet anders kon andelen dan zij deed, — ’n geoelen dat ook de toeschouwer ïeeneemt. Maar is dit juist iet een bewijs hoezeer de schrijer ernaar gestreefd heeft, zijn etuigenis zo objectief mogelijk e doen zijn? En dat hij hierin eslaagd is, blijke wel uit de morden die een bekend theoloog a lezing van het manuscript e schrijver toevoegde; „Zó eeft het zich inderdaad moeten fspelen”. Is het wonder, dat ich onder de toeschouwers tali>ze geestelijken bevonden, om an dit stuk kennis te nemen? R. DE WIJKERSLOOTH. --- DE VOLLE WAARHEID: spannend detectivestuk van Philip Mackie Laai leefde sterk mee Er is toegewijd gespeeld gisteravond in de i Koninklijke Schouwburg bij de opvoering van i Philip Mackies vernuftige thriller, die De volle waarheid heet, en het pubiek werd door j het spel en de spanning in het gegeven zeer geboeid. Zelfs onmiddellijke reacties, toch zeldzaam in de Haagse Schouwburg, bleven £ niet uit ! y „Wat een kreng van een vent”, hoorden I we direct achter ons zeggen en als diezelfde l vent weer eens brutaal a,an het liegen sloeg, I hoorde men direct protesten in de zaal, waar 1 natuurlijk uitsluitend zeer oprechte en altijd , de waarheid sprekende lieden zaten. < Brutale leugenaar De man, die net deed of hij de moord niet . gedaan had, hoewel alle toeschouwers wis- j ten, dat hij die wel gedaan had, maakte , het ook nogal bont, hij was een ijskoude huichelaar en hü liet er de inspecteur Brett biina inlopen. , . . „ , Het stuk zit vol verrassingen, het is vrijwel uitsluitend op verrassingen Diepzinnig is het niet, grote psychologische vondsten worden er den volke met §eoo°”i Het ie niets meer dan een thriller, die geen andere bedoelingen heeft dan thriller te zijn. Maar het is ook niets minder dan een thriller We hebben er ons uitstekend vermaakt. Lewis Paulton, een filmproducer, komt bij ziin vrouw Brenda thuis. Hij is overdreven erappie en zijn vrouw voelt, dat er iets met hem is Even later verschijnt een andere man, Hugh Carliss, die de filmproducer alleen wil spreken. Als hij alleen is met Lewis Paulton vertelt hij hem dat een zekere Marian vermoord is en dat alles erop dat Lewis Paulton zelf die moord gedaan heeft. Marian is echter nog met vermoord, ze wordt dit eerst een half uur -later. En nu zijn de bewijzen tegen Lewis Paulton nog veel sterker geworden. Hij wordt zelfs gearresteerd. Wat er verder gebeurt en hoe inspecteur Brett er toch m slaagt om de volle Waarheid te achterhalen, zullen we niet verklappen. U moet dit zelf gaan zien en meemaken. „ . , , , •„ Joost van den Grinten had voor een ruim en prettig modern decor gezorgd, althans in de meeste taferelen, het andere decor was minder geslaagd is. De geraffineerde opbouw en de sterke spanning in het stuk werden door Bob de Lange in zijn regie bpzonder goed tot hun recht gebracht. Voortdurend Wisselt de stemming en wordt de dreiging van de situatie opgevoerd, de gelegenheid tot spel en tot typering w?rd tot m details uitgebuit. Wanhopige strijd Pim Dikkers had hier een rol gekregen die hem ligt Hij vertolkte de onrust van de D man, die'weet dat hij tegen de schijn strijdt en niet verder komt met zich steeds aan de volle waarheid te houden, uitstekend, Hy vertelt zijn vrouw, dat hij een verhouding heeft gehad met Marian, hij vertelt precies hoe alles gebeurd is, maar zelfs bil zun vrouw komen ogenblikken van twijfel, hoeveel te meer dan bij inspecteur Brett. Lia Dorana speelde voor Brenda Paulton. zie deed het bijzonder gevoelig met een innemende ernst en met mooi stil spel, zonder ophef, misschien met iets te weinig nadruk. De man die Lewis Paulton van de vermeende moord op Marian komt vertellen werd gespeeld door Eric van Ingen Het is een zonderlinge man die met zijn ontnuchterende opmerkingen telkens verrast Van Ingen maakte er een type van dat bijzonder suggestief bleek, een karakterrol, die tot ziin beste creaties behoort. Datzelfde deed met een grote natuurlijkheid in een sterke vertolking Leo de Hartogh voor inspecteur Brett. Voor een a,ardi£, krompratend "Weens dienstmeisje zorgde Hia Vroemen. Ook een rolletje dat er zijn mocht. Riny van Slingelandt was een erg vamptge vamp. Het was een goede, prettige opvoering en wie van een - echte, pute thriller houdt, kan er zijn hart ophalen. Het applaus was gul en langdurig. J0SPrijsvraag voor woordkunst Teneinde te voorzien in de behoefte die er bestaat aan declamatie- en voordrachtmateriaal voor de lagere schooljeugd heeft de stichting Commissie voor Woordkunst p/a St.-Ludgeruskweekschool te Hilversum een drieledige prijsvraag uitgeschreven. Gevraagd worden: a) een gedicht; b) een verhaal van maximaal 1000 woorden en c) een acteerstukje van maximaal 1500 woorden. [ Een bedrag van ƒ 1000,— is aan prijzen bei schikbaar gesteld. Het kunstcentrum ,,De Zingende Zolder” geeft het 62ste negenstuiversconcert op vrijdagavond 5 oktober. Jolle Huckriede, ï klarinet en Peter Hansen, piano, spelen » werken o.a. van Mozart, Debussy, Hindet mith, Orthel en Geza Fried. ROTTERDAMS TONEEL •ECOR Joost van der Grnnter [OOFDROLLEN: 'rudie Ria Vroemen .ewis Paulton Pim Dikkers ïrenda Paulton ... Lia Dorana [ugh Carliss Eric van Ingen len bezoekster Riny van Slingelandt nspecteur Brett ... Leo de Hartogh Iet stuk speelt in de tegenwoordige tijd --- Advertentie mm --- Maria v. d. Steen klaagt aan HET LEVEN IN BRABANT Ontstellend gemis aan ^ godsdienstig inzicht “ Maria van der steen, de £ schrijfster van Totale Uit- N j verkoop, een debuutroman die bij “ | Daamens Uitgeversmij. te Den Haag v, | verscheen, verklaart zelf, dat een J| | schrijver een boek als dit eigenlijk £ | tijdens zijn leven niet publiceren a 1 ! moest, omdat het in romanvorm " I persoonlijke herinneringen mee- d | ! deelt, omdat het in wezen een ware f I' geschiedenis is. Zij verklaart ver- t | der, dat ze het boek zonder een be| paalde bedoeling schreef, enkel om 1( 1 zichzelf bewust te maken, hoe het £ I i leven van een arm kind in het zui- n 1 den van het land, in Brabant, ge- o I weest is en hoe dit meisje dat leven " 1 zag' i 1 Ze heeft, zegt ze, echter wel een befi deeling met de uitgave van haar boek. 1 S Ze bezit namelijk de overtuiging, dat z !É „het despotisme van de geestelijkheid” in c m het zuiden nog niet tot het verleden be- c 1 I hoort en dat ook velen nu nog de angsten s jx van hun jeugdjaren met zich meeslepen. H Als men dat zo leest, heeft men bepaalde J m vrezen en verwachtingen over wat de jS roman van Maria van der Steen zijn zal, maar als men van die roman dan kennis c neemt, valt een en ander nogal mee. Het • ■ is een aanklacht, maar het is toch niet de aanklacht die deze inleiding zou doen ver- ' moeden. ^ D Armoede is schande Het is inderdaad een arm kind, de 1- hoofdpersoon van Totale Uitverkoop. ls Haar moeder is mistrouwd met een man, 'i- die nu en dan eens bij haar komt om te ïn halen wat er te halen is en voor de verS, meerdering van het gezin te zorgen, maar ”, die verder de zorg aan zijn vrouw overm jaat. Die vrouw werd voldoende gewaarli- schuwd vóór ze hem huwde, maar ze gaf e“ op die waarschuwingen geen acht. Het is e> vaak bittere armoede, die haar groeiend et gezin te verduren krijgt. De kinderen ts lijden er soms honger. Ie Men behoeft er geen moment aan te >f' twijfelen, dat de feiten zijn meegedeeld te zoals ze waren en dat de gevolgen van o- een verkeerde huwelijkskeus inderdaad n- verschrikkelijk kunnen zijn. Als de vrouw van haar man scheiden wil, komt de pasig toor en tracht haar daarvan te weer'r- houden. Er wordt verder verteld van een kapelaan, die al de zielen der mensen, ig die niet op de katholieke partij van destijds zouden willen stemmen, naar de hel Lst verbant. Dergelijke preken zijn inderdaad en gehouden en het verband dat politiek ff, soms wel eens met het geloof heeft, werd ;e- en wordt nog altijd door sommigen uiter>n. mate simplistisch voorgesteld. Maar ver- sr blijkt er van het „despotisme van de eestelijkheid” in het zuiden toch niet weel. . . Wel wordt er gesproken over de angst ie het kind op de zusterschool werd ijgebracht voor de straffen der zonde, riet alleen in Brabant, ook elders is daar ï het verleden wel bijzonder sterk en iet zelden bepaald verkeerd mee gekerkt. Een gedeelte van de onverschilligeid tegenover de godsdienst, nog onmgs besproken door dr. Van Doornik in >e Kerk buiten de Muren, is te wijten an deze praktijk, die gelukkig tegenwoordig, door meer psychologisch inzicht, anzienlijk is gewijzigd. Er zijn veel kineren geweest, die onder verwarring des ewetens hebben geleden, die daardoor ot scrupulositeit kwamen, en scrupulosieit kan verschrikkelijk zijn en ’t levensot van een mens zeer ongunstig beinloeden. Met op te merken, dat scrupuositeit eigenlijk een geestelijke afwij:ing is en eerder onder de psychiatrie dan nder de zielzorg behoort, komt men er liet De kiem ertoe kan wel degelijk tot ntwikkeling worden gebracht door vereerde opvoedkundige praktijken en angst oor straf is een veel minder goed middel ot de deugd dan al te lang werd aangenomen. . _ . , Ondertussen is het meisje in Totale Jitverkoop slechts tijdelijk scrupuleus, ;ij is juist meer een kind van het verzet lan een kind van de angst. Ze ontmoet >ok een kapelaan, die haar over haar ingsten heen helpt. Viet zonder rancune Het is een van de fouten van het boek, lat juist deze kapelaan haar vraagt om ,voor het behoud van zijn roeping” te lidden. Zelfs als dit inderdaad het geval iou zijn geweest, als dit inderdaad geleurd zou zijn, had het in de roman omville van de roman niet voor moeten tomen. Dit alleen toont al, dat Maria van der Steen niet geheel zonder rancune schreef, lat haar boek geestelijk uit rancune ontstond. Dat doet in laatste instantie misschien meer of minder haast ieder boek, naar bij een boek van wezenlijker betekenis is deze rancune dobrzien en gezuiverd van het puur persoonlijke. Als Maria van der Steen tot dit doorzicht had kunnen komen, zou haar boek waarachtiger zijn geweest dan het nu is, dan zou bijvoorbeeld ook haar verhouding tot een ander meisje niet zo in zelfverdediging, maar objectiever zijn weergegeven, dan zou haar kenschetsing van andere mensen niet zo zwart-wit zijn gebleven. We willen geenszins de meegedeelde feiten ontkennen. Een kind uit een arm gezin, waar de vader meestal afwezig is, waar de moeder te hard moet werken om voldoende toezicht te kunnen houden, is voorbestemd om vernederingen te ondergaan in een wereld, die voor de arme hard is, misschien in Brabant eerder minder hard dan elders. De toestanden die er heersten op sommige fabrieken in Brabant, voor de zedelijkheid van het opgroeiende meisje zeer gevaarlijk, zijn niet onjuist weergegeven. 'at dergelijke toestanden ook elders op de wereld voorkomen, doet aan het bestaan ervan, zoals het hier in Brabant wordt getoond, niets af. Het meisje tracht aan die toestanden te ontkomen door beter werk te vinden, maar als men hoort uit welke familie ze komt, mislukt haar dat. Op het eind van het boek vloekt ze God, dat Hij haar liet geboren worden. Meer dan in al het andere openbaart zich hier een verschijnsel, dat alweer niet uitsluitend Brabants is, maar dat zeker ook in Brabant voorkwam. Dit meisje, nu haast een jonge vrouw, in een katholieke omgeving opgegroeid en op een katholieke school in de godsdienst onderricht, toont van God en godsdienst vrijwel niets dan de buitenkant te kennen. Zij heeft natuurlijk ijverig katechismus geleerd, destijds in een taal die niet bepaald gemakkelijk was voor een kind. Maar uit niets in het boek blijkt, dat men haar werkelijk heeft geleerd wat godsdienst eigenlijk betekent. Het geheim van de godsdienst is haar volkomen vreemd. Niet de enige Als we ons niet vergissen, was ze niet de enige in Nederland, die in deze situatie verkeerde. Er is sindsdien veel veranderd, maar we zijn niet overtuigd dat er genoeg veranderd is. Nog onlangs kregen we een uitleg op de Nederlandse katechismus onder ogen, die bij het voortgezet lager onderwijs wordt gebruikt, een boekje, dat al vele herdrukken beleefde, voorzien van zeer hoge aanbevelingen, maar dat ons niettemin even geleerd als ongeschikt voor het voortgezet lager onderwijs voorkwam. Vooral ook hierom lijkt Totale Uitverkoop van Maria van der Steen een werk, dat voor opvoeders en zielzorgers Hiet zonder belang kan zijn. Overigens eist het voorzichtigheid en een behoorlijk voorbehoud. Het is goed zij het wat meisjesachtig geschreven en ondanks het al te persoonlijke boeit het. Als de schrijfster dit al te persoonlijke in juister verhoudingen zou kunnen zien, zou ze waarschijnlijk een belangrijker boek kunnen schrijven. (Advertentie) --- STROMINGEN en halve eeuw schilderkunst Nederland en persoonlijkheden PROFESSOR DR. A. M. HAMMACHER noemde zijn overzicht van noeg de schilderkunst in Nederland van de laatste halve eeuw: Stromingen jjg" en Persoonlijkheden. Een juiste titel ongetwijfeld. Welgekozen. Als strac men zijn essay over de meer of minder moderne Nederlandse schilderkunst ten einde gelezen heeft, vraagt men zich echter wel even af of Inz. de titel Persoonlijkheden en Stromingen nog niet juister geweest zou £an| zijn voor dit belangrijke en overzichtelijke geschrift. gew< ratio ro q ni Waar prof. Hammacher immers — en yolkomen terecht — het meest de aandacht op bepaalt is juist de persoonlijkheid van de schilder. Hij wijst de ismen niet af, hij ontkent het goed recht van de ismen niet, maar hij ziet wel zeer precies hun betrekkelijkheid. Het gaat tenslotte niet om de stroming en de school, het gaat om wat uit of buiten die school en stroming wordt geprodu- . ceerd. Ben werk is niet goed of belangrijk v omdat het in een bepaald hokje kan wor- . den ondergebracht, maar omdat het leeft, omdat het intens leeft en aan het leven c uiting geeft. ^ Het is de kunstenaar, de persoonlijk- r r r ' \ r e Professor Hammacher t e toont hoe het gebeurde , £ * — .M V ïeid van de kunstenaar en zijn bepaald d runnen, die een werk de waarde geven, a lie het bezit. Men schildert niet goed, 1 imdat men kubistisch schildert of impres- 11 lionistisch of expressionistisch of nieuw „ ealistisch, abstract of experimenteel, s \iaa r nmHüt mpn ppr hiizondere visie. P 1 U1JPU11UC1 & i bijzondere allure n een begaafdheid m die in schilderwerk te uiten bezit. )at maakt de strolingen niet onbeangrijk — verre andaar — maar ze ijn altijd secunlair. De persoonijkheid van de schiller ondergaat inloeden — profesor Hammacher laat at duidelijk, soms mitengewoon subiel zien — maar er lient een meer of ninder krachtige lersoonlijkheid aanvezig te zijn, willen lie invloeden tot ’n esultaat leiden, dat ien wezenlijke inlruk maakt op de teschouwer. Dat is in onze tijd veer in het bijzonler klemmend. Onze ,ijd immers is niet neer zo afhankelijk rap de dingen zoals :e zich in de buitenvereld vertonen, zods dat bijvoorbeeld n de zeventiende of ie anekdotisch verellende negentienie eeuw het geval vas. roen na de dood wan Van Gogh diens werk door de jonge weduwe van zijn broer Theo in Nederland werd gebracht, stelt prof. Hammacher vast, bracht dit de jonge kunstenaars hier in beroering. „Het zijn dan de zoekers van ensstijl, de ontvan:lse beweging, waar is, voor de JugendA i- "VTAinroo 11 1 Tl een monumentale levenssti kelijken voor de Engelse b Morris de ziel van was, vc Stil in Duitsland, de Ar België en Frankrijk, voor de groepering der symbolisten om Paul Gauguin, die in Vincent een van hun eigen willen verschillende drang ontdekken, maar tegelijk daarin gewaar worden een verwant zich keren tegen het impressionisme en een verwant gevoel, dat het oude wereldbeeld wankelt.” Er ontstond ’n nieuwe ruimteopvatting, een nieuwe kleuropvatting en lijnopvatting, die men als een nieuw begin of als een noodzakelijk gevolg van het impressionisme op kan vatten, maar die het schilderen ongetwijfeld moeilijker, veeleisender maakte. Hogere eisen „De nazaten van ’t impressionisme,” schrijft professor Hammacher, „hadden het gemakkelijker Zij konden zich nog iange tijd zorgeloos bezighouden met de buitenwereld, die I voor een schilder on: uitputtelijk is. Hoe klein ook het hoekje : van kamer of land' schap of stad, waar de ‘ schilder zijn eenvoui dige vreugde vond, hij , kon zich daarmee gei woon en klein, maar : oprecht en met aan} dacht uiten. De ontsluiting van de inner1 lijke wereld voor de i schilder heeft echter 1 die oude mogelijkheden l zeer beperkt. Het in■ nerlijk van de door' sneemens is als hoofdbron voor schilderkuni dige waarden maar ? zelden belangrijk ger leg om waarlijk te kun:n boeien. Plet cubisme, t surrealisme, de abractie verdragen geen invins, Fantin Latours, ;en Zandlevens, Nibbrigs iz. Daarom is de aanmg van de irrationele inst altijd minder groot iweest dan die van de tionele. Zo staat de actie ook altijd snel geed om zijn oppervlakkig i onbelangrijk gelijk te iwijzen door zekerheid l houvast in het uitwenge te bieden.” it is volkomen juist. Dit aakt ook duidelijk, dat kleine talent het tegenoordig moeilijker heeft m ooit en dat het meest„boven zijn stand” leeft, e hoge eisen, die het inirlijk verbeelden stelt jut de midde.lmatigen iel uit en kweekt een ■oter aantal quasi-genian”. Het is voor de beihouwer moeilijker dan •oeger om echt van on:ht te onderscheiden, het aarachtige van het onaarachtige. et werk van prof. Hamacher kan daarbij van root nut zijn. Hij heeft n voor het moderne en )or het vernieuwende, aar hij maakt een grong onderscheid tussen at waardevol en bedottei is In zijn overzicht . . .* j -n. vloeden, die zich op de Nederlandse kunst deden ge.lden, door tentoonstellingen, door scholen en door groeperingen. Hij geeft helder aan welke grote invloed een man als de divisionist Seurat op velen heeft gehad, hij laat zien hoe de zogenaamde Bergense School in het geheel geen school blijkt, hij toont het belang van het expressionisme in de Groningse groep, hij onderkent de invloed van 1 het expressionisme op de Rotterdamse . schilders. Hij geeft beknopt een heldere . uiteenzetting over de ontwikkeling van : de abstractie in Nederland en de ver- schillen tussen Mondriaan en Van der j Leek. Hij legt uit hoe Kruyder, en . anderen met hem, juist het omgekeerde . zochten van wat een Franz Mare zocht. I Mare wilde naar een zuivere wereld boven c het bewuste of het onderbewuste gevoels. leven van de mens uit, Kruyder was . vooral de duider in symbolen van het I onderbewuste. 1 Realisten en experimentelen 3 Met opmerkelijke spitsvondigheid ontï leedt prof. Hammacher het werk van de - zogenaamde magische realisten, Willink, - Koch, Hynckes, en onderscheidt dit van ' het werk van een Dick Ket. Hij wijst : op de grootheid van het , werk van een é Charley Toorop en het religieuze besef in i het werk van Chabot. i Hij verstaat het om in het streven van a de nieuwe realisten ’n goede dosis roman- tiek te ontdekken en wat hij over de r experimentelen zegt, mag men juist of - onjuist achten, men zal moeten toegeven, 3 dat het zowel intelligent als kritisch is. Van een verering van het nieuwe, a.1:en omdat het nieuw is, is nergens Drake. Hij acht de beweging der experilentelen in zichzelf verward, „met een amiskenbare haat aan de voorstelling, aat aan de burgerlijke maatschappij”, ezit ze volgens hem „niet alleen een sthetische grond, maar een vage, re.liieuze verlossingsgrond De kunsteaar verliest hier z n uitzonderingspositie, mdat de beperkte uitingsvrijheid van het istinct en ’t onderbewustzijn in de plaats omt van de geniale kunstdaad van de nkeling”. Deze constatering belet prof. lammacher echter niet Appel kritisch te waarderen. Het gaat hem niet om stroïingen tenslotte, maar om schilderijen. In dat is de enige juiste instelling. Men kan soms met hem van mening erschillen, men kan Kruyder bijvooreeld hoger en Chabot iets minder hoog anslaan, maar men zal van zijn mening ooit zonder vrucht kennisnemen. Wie van de Nederlandse schilderkunst an de laatste tijd houdt, zal Stromingen n Persoonlijkheden (J. M. Meulenhoff, Lmsterdam), dat uitstekend werd uitgeeven en geïllustreerd, niet willen missen. CHARLEY TOOROP DRIE GENERATIES — I een monumentale 1 - i -ilr /-.r-i rmor do TT . m - msÊmfflËÊmm KEES VAN DONGEN DAME MET HOND THORN PRIKKER DB BRUID I ---