Tien jaar geleden: „De Kraak van Leeuwarden List tegen geweld betekende voor 51 mensen de vrijheid Schichtig met de klompen in de hand door de donkere stad Vijf man beten spits af Hei was een trieste «lag, die achtste December va» ; 1944. Zo nu en «ian viel er enige regen en hel '«as koud. Door de verduisterde stad lopen een paar j jongens van ongeveer tien jaar. Er is niet veel te beleven voor ze. En ze besluiten snél naar huis te gaan, j als ze ineens een groepje mensen zien verschijnen, dat door zijn vreemde gedragingen hun aandacht trekt. Er zijn een paar bij op klompen, anderen lopen op sokken en weer anderen hebben hun klompen inde hand. Ze zien schichtig rond, hebben haast en doen zichtbaar zenuwachtig. De twee jongens kijken elkaar aan. De een wijst naar zijn voorhoofd. „Ze lieke wel bezopen”, zegt de ander. Maar ze weten niet dal die schichtige mensen zojuist bevrijd zijn uit de Leeuwar- j «ler gevangenis. En ze weten evenmin, dat nog meer | mensen uit die geweldige brok-van-steen-en-tralies zijn gehaald. Dank zij de goede voorbereiding, een stipte uitvoering en een perfecte organisatie bevrijdde een knokploeg van 25 man die avond een vijftigtal gevangenen uit het Huis van Bewaring en de Bijzondere Stra if gevangenis. Dit geschiedde «les avonds tussen half zes en half zeven. Om zeven uur waren alle gevangenen veilig onderdak. Toen de Sicherlieitsdienst om zeven uur groot alarm sloeg was er geen enkel spoor meer te vinden. Een pruilende adjunct-gevangenis-directeur, twee in hun onderkleding opgesloten Rexisten. een aantal verbleekte en trillende bewaarders, een groot aantal lege cellen en een met veel peper bestrooide weg, dat was alles wat de S.D. vond. ~ I eeuwarden” heeft ineen bepaald opzicht een slechte naam in ons land. Daar zijnde ergste misdadigers tegen onze samenleving, de verdoolden der maatschappij, opgesloten. Wie levenslang of twintig jaar krijgt verhuist naar Leeuwarden. Er zitten, gedurende de Decembermaand van 1944, ongeveer vierhonderd lieden, die meer dan vijf jaar op te knappen hebben. Niet voor niets dus draagt deze gevangenis dan ook de naam „Bijzondere Strafgevangenis”. Wie deze gevangenis van de voorzijde nadert krijgt de indruk een slot uit vroeger eeuwen, een gebouw met de allures vaneen middeleeuwse burcht voor zich te zien. Het geheel is in vriendelijke gele steen opgetrokken en omgeven dooreen gracht. Doch achter de hoge muur die de linker vleugel omringt; wordt bet oog reeds spoedig getrokken door de typische ramen, welke nu eenmaal bij een huis als dit schijnen te behoren. De Bijzondere Strafgevangenis en het Huis van Bewaring te Leeuwarden vormen een geheel. De ingang van het laatstgenoemde ligt aan de achterzijde van het geweldige gebouwencomplex dat begrensd wordt door water; ook de Zuidzijde van het gebouw wordt omgeven door water. Alleen een klein, betrekkelijk smal bruggetje in oorlogstijd heel treffend de „brug der zuchten” genaamd vormt een trait d! union, een verbinding tussen dat Huis van Bewaring en de buitenwereld. Op deze brug en op die ingang is alle aandacht geconcentreerd, want de politieke gevangenen, zijn op een enkele na, allen in het Huis van Bewaring ondergebracht. --- SLEUTELS NAGEMAAKT De aandacht op die deur is er evenwel niet alleen op die avond van de achtste December. Reeds in October 1944 ontvangt de Provinciale K.P.-leider Pier Kramer van het Gewestelijk Commando het verzoek plannen te beramen voor een overval op de Leeuwarder gevangenis. Dit is meer een voorzorgsmaatregel, om gereed te zijn wanneer het nodig’ mocht blijken. Er worden inlichtingen ingewonnen omtrent het aantal gevangenen, de dienstroosters van het personeel staan regelmatig ter beschikking en het blijkt eveneens mogelijk door middel van bewakers berichten met de gevangenen uitte wisselen. De stand en de gang van zaken wordt bekend en zelfs slaagt men er inde sleutels, die inde gebouwen gebruikt worden, na te maken. Dat dit niet zo eenvoudig was, blijkt wel uit het feit, dat men een maand nodig had alvorens de zeven sleutels, nodig voor de uitvoering van het plan, gereed waren. Alle moeite schijnt voor niets als de mededeling komt, dat op last van de S.D. ’s nachts de buitendeur, die toegang moet verlenen, van binnen met een dwarsbalk gesloten moet worden. Doch ook deze moeilijkheid wordt overwonnen, als twee bewakers zich bereid verklaren zo nodig deze balk te verwijderen. --- LIST BOVEN GEWELD Ineen later stadium komt men in con* tact met een Officier van het Leeuwarder Politiecorps en deze oppert de mogelijkheid het Huis- van Bewaring binnen te komen door middel vaneen insluitingsbevel. Politiemannen die arrestanten moeten overbrengen, zijn altijd vaneen dergelijk formulier voorzien. Hij wil een origineel formulier ter beschikking stelen, mits dit weer terugkomt. Dit. formulier wordt onmiddeliijk nagemaakt en de plannen dienovereenkomstig gewijzigd. Het vergemakkelijkt de zaken aanmerkelijk, want hierdoor is het mogelijk overdag personen in het Huis van Bewaring te laten komen. En hierdoor ook is het mogelijk de doelstelling te benaderen: Wat we door list kunnen verkrijgen mag niet door geweld gebeuren. Er wordt contact gezocht met enkele ondergedoken Leeuwarder politiemannen en een hunner is bereid mede te werken. Hij en een K.P.-er zullen zich in politie-uniform steken en-met een drietal „arrestanten” zich naar het Huis van Bewaring begeven. Tevoren is, zoals te doen gebruikelijk, opgebeld over hun komst en zij zijn voorzien van het valse insluitingsbevel. Op deze wijze moet de eerste groep van vijf man binnenkomen. Zij moeten de eerste bewakingsposten en het administratief personeel buiten gevecht stellen en daarna de overige K.P’ers binnen laten. Een groep van zes man moet zich vestigen ineen pand op de hoek van de Oostersgrachtwal en de Oosterkade, vandaar kan men de twee toegangswegen tot ’t Huis v. Bewaring en de brug naar het gevangenisterrein onder vuur kan nemen. Deze ploeg zal alleen in uiterste noodzaak mogen optreden, want het devies luidt, dat er geen brokken gemaakt mogen worden. Zo luidt het programma, wanneer op Zondag 3 December 1944 de historische beslissing valt om de gevangenis te kraken. --- ZE MOETEN ER UIT Daartoe was alle aanleiding. Half November kreeg de illegaliteit te Leeuwarden een grote slag te incasseren door de arrestatie, ineen week tijds, van vijf vooraanstaande en van een zeer vooraanstaande illegale werkers. Hij werd gearresteerd inde nacht van 18 op 19 November en overgebracht naar het S.D.-gebouw, de Spaarbank aan het Zaailand. Hier werd hij opgesloten ineen kleine cel vaneen meter in het vierkant. Voedsel kreeg hij nauwelijks, doch de vele verhoren gingen regelmatig met zware mishandelingen gepaard, zodat hij na drie dagen marteling wei iets moest zeggen. Hij noemt enkele namen, waarvan de gevolgen naar zijn mening niet ernstig kunnen zijn. En prompt daarop volgt een stroom van arrestaties. Doch deze gevangene voelt op de duur meer te moeten loslaten. Hij slaakt een noodkreet, waarin hij zegt het volgend verhoor zeker niet te kunnen doorstaan. Dan vinden besprekingen plaats tussen de K.P., L.O. en de N.C., doch men wil nog' niet onmiddellijk overgaan tot de meest drastische maatregelen. Eerst zal getracht worden de betrokkene vrij te kopen. Wanneer op Zaterdag 2 December blijkt, dat deze plannen niet zullen gelukken, wordt de volgende dag op hoog niveau overleg gepleegd, want het is geen lichte zaak, waarover een beslissing genomen moet worden en waarbij het leven van tientallen mensen op het spel staat. Doch ook liet aantal gevangen genomen illegale werkers stijgt met de dag en zo valt dan op de volgende Zondag de beslissing: ze moeten er uit. De man die de leiding had bij de overval: P.G. Oberman uit Dokkum. Destijds kende men hem alleen bij zijn schuilnaam „Pier Kramer.” --- DE LAATSTE VOORBEREIDINGEN Dan beginnen de laatste voorbereidingen. De zaak immers zal tot en met moeten kloppen, want men pleegt liever géén overval, dan één die gedoemd is om te mislukken. Plattegronden van de gevangenis, instructies voor de deelnemers, besprekingen over de alvoer van de bevrijden. Het opzoeken van onderduik-adressen voor deze mensen en het vraagstuk van de beveiliging, dat zijn allemaal problemen waarvoor de K.P. zieh ziet geplaatst. Tot inde puntjes zal elke K.P.-er en zal ook iedere bevrijde gevangene moeten weten, welke zijn taak is, want de toegemeten tijd is kort. En iedere minuut, nodeloos verspeeld, zal immers onnodig levensgevaar en grotere kans op mislukking betekenen. En daarnaast wordt nog aandacht geschonken aan de telefoonlijnen, waardoor het mogelijk moet worden elk gesprek, dat in het Huis van Bewaring wordt gevoerd, af te luisteren. --- DE EERSTE STAPPEN To wordt het Vrijdagavond. De duisternis van deze vroeg ingevallen winteravond heeft zich over de stad gelegd. Soms is het droog, maar even later slaat de motregen de voorbijgangers weer in het gelaat. Het is kil en huiverend haasten de bewoners van de Friese hoofdstad zich naar hun huizen, om de zoveelste oorlogsnacht in te gaan. Op het Hoofdbureau van Politie had die middag een telefoon gerinkeld. Een C.C.D.-ambtenaar uit de omgeving van Bolsward deelde de Officier van Dienst mee, dat hij met een collega diezelfde middag drie zwart-handelaren had gearresteerd, die naar Leeuwarden zouden worden overgebracht, teneinde in het Huis van Bewaring te worden opgesloten. Het insluitingsbevel was reeds, zo vertelde de ambtenaar, in zijn bezit en zijn telefonische mededeling had alleen maarde bedoeling de politie ervan in kennis te stellen, dat de arrestanten regelrecht zouden worden overgebracht naar het Huis van Bewaring. --- GEEN AARZELING . BEZINNING Z-'elijkertijd kwamen die middag inde huiskamer boven de bakkerij „De Korenaar” aan de Grachtswal, inde onmiddellijke omgeving van de gevangenis vijf en twintig, meest ongehuwde en jonge kerels met stalen zenuwen bijeen om de laatste instructies te ontvangen. Zeker, ze zijn allen geestdriftig voor het uitte voeren plan en ook trots, dat de eer hun te beurt valt hieraan te mogen meewerken. Maar ze zijn ook diep doordrongen van de grote ernst van dit ogenblik. Er is geen aar- zeling.... wel bezinning. Dat blijkt overduidelijk, wanneer de hele zaak is doorgepraat en men Gods Zegen voor deze onderneming afsmeekt. Vijf en twintig jongemannen, stuk voor stuk koppige vechtjassen en de bloem van de Friese K.P., bidden om kracht die ze bij zichzelf niet kunnen vinden. Want ze weten allen van de ernst van dit ogenblik, waarop ze de dood in het aangezicht moeten zien. Geen der K.P.-ers, allen gereed om aan een gevangeniskraak deel te nemen, kan de gedachte aan de Weteringschans van zich afzetten. Dan wordt gezamenlijk gegeten en worden de allerlaatste voorbereidingen getroffen. De ..sleutel” waarmee de gevange nis werd geopend: Het insluitingsbevel, dat wel voor zich spreekt --- MEN GAAT OP PAD Liet is precies kwart over vijf, wan’ * neer de eerste ploeg op stap gaat. Het is de dekkingsploeg die het pand op de hoek Oosterkade—Gedempte Keizersgracht, van waaruit de twee toegangswegen tot het Huis van Bewaring en de „brug der zuchten” bestreken kan worden, voor enige uren vordert. Daar in dat pand wordt een klein wapenarsenaal ondergebracht, want deze ploeg zal de gehele operatie moeten dekken. Vier stens en een bren-maehine-geweer, enige handgranaten en enkele pistolen, dat zijnde wapens, die, zoals de instructies het ons vertellen, alleen in uiterste noodzaak gebruikt mogen worden. Wanneer deze ploeg zich heeft geïnstalleerd, gaande andere groepen op weg naar het Huis van Bewaring, om daar verborgen op afgeschutte plaatsen te wachten op het ogenblik, dat ze binnengelaten zullen worden. Om tien minuten over half zes verlaat de laatste groep, de zogenaamde arrestanten-groep, het instructie-pand en ook zij bereiken zonder ongemak de deur van het Huis van Bewaring. --- DE EERSTEN ZIJN BINNEN ("Nan wordt op de bel bij de deur gedrukt en daarmede wordt het gehele zorgvuldig opgebouwde apparaat in werking gebracht. Nu is er geen terug meer. Plots zet een helder licht, dat boven de beide deuren aangaat, de groep in het volle licht. Dan gaat het portiersluikje open. Een van de agenten meldt, dat hij en zijn collega de drie arrestanten brengen, waarover die middag is opgebeld en overhandigt de portier het insluitingsbevel. Zo staat het vijftal daar, door de lichtkoepel als uit bet duister weggerukt. Twee agenten en drie armzalige arrestantjes. die zich allen afvragen of het paard Troje binnengelaten zal worden. Plots wijken de deuren vaneen: „Komt U maar binnen, heren” zegt de portier beleefd. Men laat zich niet lang noden om binnen te treden. Eerst gaande arrestanten naar binnen, dan volgen de agenten die op hun beurt gevolgd worden door de portiers, die de deuren weer zorgvuldig grendelen. De weg naar het bureau ligt open en daarmee is de moeilijkste opgaaf bevredigend opgelost. De Leeuwarder gevangenis heeft aan de buitenkant de allures van een middeleeuwse burcht. Op de foto de voorkant van het grote gebouwencomplex. Links op de foto de cellenvleugel, waarin zich twee der bevrijden bevonden. --- HANDEN OMHOOG Klauwelijks echter is deze groep het * ' bureau binnengewandeld of de bordjes worden verhangen. Uit de zakken van agenten en arrestanten komen de „blaffers” te voorschijn en het „Handen omhoog” klinkt gebiedend. De portiers worden ontwapend en krijgen opdracht op post te blijven om op ieder gewenst ogenblik de opdrachten uitte voeren, die hun verstrekt worden. In het administratiekantoor wordt het per- soneel ineen hoek gezet en krijgt de administrateur het bevel om zijn plaats bij de telefoon weer in te nemen. Hem wordt aan het verstand gebracht, dat hij precies te doen en te laten heeft wat hem bevolen wordt, niets meer en niets minder. --- DE CELLEN GAAN OPEN Daarna wordt opdracht gegeven de poorten te ontsluiten en geruisloos komen de veertien K.P.-ers, die in het plantsoen voor het Huis van Bewaring hebben liggen wachten, binnen. Een ieder weet precies wat hem te doen staat en alles verloopt volgens plan, zodat er niet veel woorden behoeven te worden gesproken. Alles gaat prima. Onder het oog van de K.P. maken de portiers andere deuren open en worden andere bewakers onschadelijk gemaakt. Kleine groepjes bevrijders halen met behulp van de -bewakers de gevangenen op, die door het gehele huis zitten opgesloten. Celdeuren worden opengemaakt en vrouwen en mannen herkrijgen de vrijheid. Eerst nog voorlopig, want nog steeds is men in het Huis van Bewaring, waar de andere karweitjes om een oplossing vragen. --- GELIJK EEN BILJARTBAL De adjunct-directeur krijgt een ietwat verlate Sint Nicolaasverrassing als hij, komend van de gevangenis zich naar het Huis van Bewaring wil begeven. Hem was meegedeeld, dat er enkele Duitse officieren waren om hem te spreken en zodra hij binnentreedt, wordt hij onthaald op een manier die verre van aangenaam is. Als een biljartbal wordt hij tegen de muren van de binnenplaats aangekwakt en worden hem een serie gummistokslagen gegeven, die hem in elkaar doen zakken. --- BEZOEK VAN DE S.D. Tot zover is alles zo volkomen volgens * het schema verlopen, dat het haast angstig is. Dan laat luid en doordringend de electrische hel zich horen. Het luikje wordt geopend en de mededeling dat de S.D. er is wordt met angstige gevoelens ontvangen. Alle gevangenen – nu in het gezicht van de vrijheid – worden onmiddellijk uit de gang verwijderd en de K.P. posteert zieh zo, dat ze direct kan bijspringen, wanneer dit nodig en noodzakelijk mocht blijken. De deur wordt opengemaakt en de beide zich gemeld hebbende S.D.’ers worden overrompeld. De één heeft de revolver nog inde hand als hij het bureau wordt binnengebracht. Wanneer hem bevolen wordt dat ding te laten vallen, haast hij zich aan dat bevel gehoor te geven. Ook de drie arrestanten die zich in het gezelschap van deze beulen bevinden, worden binnengelaten. Zij zijn stom-verbaasd over zulk een ontvangst, want zij hadden gedacht opgesloten te zullen worden. De twee S.D.’ers, heiden Rexisten-beulen, worden ontdaan van alles wat voor de K.P. bij een volgende gelegenheid van nut kan zijn. De uniformen worden netjes ingepakt om straks te kunnen worden meegenomen, om bij voorkomende gelegenheden te worden gebruikt. Weldra staan ze letterlijk en figuurlijk in 'hun hemd en worden ze opgesloten ineen strafcel, waar ook de adjunct-directeur staat te knarsetanden. --- DE LAATSTE TWEE \l/erden de gevangenen in het Huis " van Bewaring op snelle wijze bevrijd, moeilijker ligt de zaak bij de twee opgeslotenen inde Bijzondere Strafgevangenis. De administrateur heeft al tot tweemaal toe telefonisch contact gezocht met de brigadier inde B.S.G. en hem opdracht gegeven de beide mannen, twee belangrijke figuren , waar het voor een goed deel om gaat. te laten overbrengen naar het Huis van Bewaring, daar er enkele S.D.-officieren zijn die hen dringend een verhoor moeten afnemen. Doch het geduld wordt op een schier eindeloze proef gesteld en nogmaals krijgt de administrateur opdracht telefonisch het misnoegen van de wachtende S.D.-officieren kenbaar te maken. De reden van dit lange uitblijven is, dat deze beide gevangenen geen haast maken om aan het verzoek te voldoen. Zij wisten, dat zij geen gasten op een bruiloft waren en de voorgaande verhoren, welke gepaard gingen met vele martelingen, waren voor hen zwaar, zeer zwaar geweest. Vier passen inde lengte en twee inde breedte, dat is de ruimte waarin deze beide illegale werkers dagelijks verblijven en het is hun daar aangenamer dan bij de S.D., die nu weer staat te wachten. Daarom talmen ze zo lang, want de vooruitzichten lijken somber. „Dit is niet best, jong”, is het bescheid van de een, wanneer de ander hem vraagt waar hij zo lang gebleven is als ze beiden ten lange leste op weg zijn naar het Huis van Bewaring. Ze gaan over de Binnenplaats, waar het stikdonker is en een druilig regentje hen doet huiveren. Walmeer zij in het Huis van Bewaring zijn aangekomen klinkt plotseling het bevel „Handen omhoog”, wat voor de bewakers is bedoeld. De gevangenen wordt toegevoegd: jullie vlug doorlopen. En zij lopen snel door, langs bewapende K.P.’ers en dooreen grote rij van bevrijde gevangenen. Er worden handen geschud en klappen op de schouders gegeven. Een enkelen wordt het haast te veel. Er zijn er die hun bevrijders willen omarmen en geen woorden kunnen vinden voor hun dank. Doch daaraan wordt haastig een einde gemaakt: de laatste etappe moet nog worden afgelegd. --- HOE LAAT IS HET? P\at geschiedt wanneer alle bevrijden instructies gekregen hebben en hun bonkaarten hebben ontvangen. Dan openen de gevangenisdeuren zich andermaal en is de weg naar de vrijheid open. Groep voor groep wordt naai' buiten gelaten en als de laatste -groep gevangenen is vertrokken rukt ook de K.P. in. Vóór zeven uur die avond zijn allen op hun onderduik-adressen teruggekeerd. Eén en vijftig gevangenen en een bewaker gaan het nachtelijke Leeuwarden in, dat g-een weet heeft van deze geweldige prestatie, die haar weerga inde verzetsgeschiedenis niet heeft. Die avond vragen veel mensen aan voorbijgangers: „Weet u ook hoe laat het is?” En het blijkt dat er velen zijn die het hoog tijd achten om thuis te komen. Dat zijnde wachtwoorden, waarmee bevrijden en de leden van de afvoerploegen elkaar herkennen en ze zijn allen tijdig onderdak gekomen. Dank zij de K.P., de N.B.S. en de L.0.: dank zij die weinigen, waaraan zovele» zoveel te danken hebben. --- Dit is de „arrestanten- Dit is de „arrestantenploeg,” die de spits j van de gevaarlijke onderneming af beet en die er in slaagde de deuren van'de Leeuwarder gevangenis te openen. ---