Wantrouwen. ’s Gravenhage, 26 April. „Op meer dan éen punt ook ons sympar tiiiek”, zoo schreven we onlangs van. eemge besahouwingem over het kiesrecht, die we aantroffen, in „De Nederlander’'. Het was duidelijk en ook „De Ned.” heeft daarin xioh niet vergist dat hiermee geen volkomen instemming met heb betoog van het ehiistoiijk-nationale blad. was bedoeld. Wij ünmeirs kwamen tot het resultaat, dat algemeen kiesrecht wensohelijk is, „Da Nederlander” zei wel niet uitdrukkelijk het tegendeel, maar helde blijkbaar naar dat tegendeel toch krachtig over. Alvast verwierp ze als waardeloos het argument voor algemeen kiesrecht, dat dit zou rijn een natuurrecht, dat m. a. w. onthouden van dit recht per se retchtssehennis warel. Is het echter niet aan harden twijfel onderhevig of dit een argument is, dat door de voorstanders van de zaak, waarvoor het dienst moet doen, veel in heb veld .wordt gebracht! Hoe b. v. een soci aal-dem ocraat dit '*ou kunnen beweren is nieb duidelijk. Als hij kfarxist is, dan is hij van meening, dat het recht een ideologisch product is van bestaande economische toestanden; welnu, uit de kapitalistische ordening der productie kan bezwaarlijk worden afgeleid, dat elkeen recht heeft op een stem. Hoogstens zou mm kuunen betoogen, dat inden klassenstrijd het stembiljet een onmisbaar strijdmiddel is, dat zonder dit deze strijd nieb met 'den gewenschten uitslag kan worden gestreden, ■waar een onmisbaar strijdmiddel ineen gegeven historisch tijdperk is iets anders dan een natuurrecht, dat aan geen tijd gebonden, maar altijd en overal van kracht is. En die sociaal-democraten, die geen Marxisten zijn, rijn in zooverre met andere Voorstanders van algemeen stemrecht op één lijn te stellen, dat rij niet allen te aam en ia één en dezelfde wereldbeschouwing zich Verheugen, die hun baken kan rijn en rioht*noer bij het zoeken naar wat recht en watonrecht is. Indien er dan al worden gevonden, die ket stemrecht als een natuurrecht beschouwen, het zal bij da meesten meer rijn een gevoel van wrevel over den willekeur, die aan elk kiesrecht, dat grenzen stelt, onvermijdelijk verbonden is, dan een welgefundeerde wijsgeerige overtuiging. Het meerendeel zal zeker zich stellen op heb standpunt van „De Nederlander”, dat het algemeen belang bij toekenning van kiesrecht de beslissende factor moet zij n, omdat het ongerijmd is aan te nemen, dat den Staatsburger als zoodanig een publiekrechtelijke bevoegdheid zou behooren te worden toegekend, ook wanneer met het belang van den Staat, van de gemeenschap, die hem stempelt tot Staatsburger en zonder welke hij dat niet zou zijn, de toekenning dier bevoegdheid strijden mocht-. Zóó heeft men ook vasten grond onder de voeten, waarop met den tegenstander kan worden gevochten; zoo is althans aanwezig een gemeenschappelijk fundament. Het behoeft niet langer te rijn een ijdel gephilosopheer over natuurrecht, dat tot geen resultaat misschien ooit leiden zal, omdat bedde partijen laven uit gansch anderen wijsgeerigen wortel en de wederzij dsche argumenten elkaar zullen voorbijgaan, nooit zullen treffen; het kan wel degelijk tot resultaten komen, omdat aan weerskanten het gemeene best als opperste richtsnoer wordt erkend en strijd alleen bestaat over de vraag, hoe de belangen der gemeenschap het veiligst worden gehoed, het stevigst bevestigd. Waarop nu steunt „De Nederlander” haar bezorgdheid, dat dit bij algemeen stemrecht het geval niet wezen zal? Wèl geteld, beschikt die beduchtheid over twee stutten: 10. het nog niet kiesgerechtigd deel der natie vat het kiesrecht op als een middel ter bevordering van het eigeD, instede van het publiek belang; 2a. een herhaling min of meer van het eerste bezwaar: de niet-kiezers hebben nog niet publiekrechtelijk leeren denken. Beide deze bezwaren zagen, wij in ons vorig artikel onder de oogeu, maar van „De Nederlander” vernamen wij op onze bedenkingen geen antwoord. Wij merkten op, dat het eerste bezwaar alleen dan gelden mag, wanneer inderdaad de belangen van de thans nog niet kiesbevoegden in strijd zijn met het algemeen belang, omdat, zoo dit niet het geval is, het belang vaneen breede schare landskinderen wel degelijk als een algemeen belang is te beschouwen. Laten we, om nader te komen tot een vergelijk, nog een concessie doen en toegeven, dat rij, die vragen om kiesrecht, daartoe gedreven worden door het besef, dat dit een betere behartiging hunner belangen bevorderen zal. Maar dan rust toch op hem, die dat kiesrecht weigert; de plicht aan te toonen, dat hij weigert omdat anders het algemeen belang schade zou lijden. Daarbij zal hij tevens hebben te bewijzen, dat die belangen, welke in verdrukking zouden komen, inderdaad met het algemeen belang vereenzelvigd mogen worden. Zoolang hij dit nalaat, weigert hij anderen willekeurig, immers zonder genoegzame motiveering, wat hij zichzelf toekent en begaat dus onrecht. Zou hierin ook niet de verklaring kunnen liggen van het „De Nederlander” onthutsende feit, dat men van onrecht spreekt, waar kiesrecht wordt onthouden? Wat nu aangaat het tweede bezwaar van het Rotterdamsohe blad, dat het niet-kie®- gerechtigd volksdeel in publiekrechtelijk denken onvoldoende is geschoold, wij .ontkenden daarvan de betrekkelijke juistheid niet, maar nogmaals zij gevraagd of men ook hier niet al doende leeren zal. Het is gemakkelijk zeggen tot den arbeider of tot de vrouw: „ge denkt niet publiekreohtelijk”, maar wat zal men antwoorden als heb bescheid luidt: „laat mij het leeren, zooals gij zelf het geleerd hebt, door publiekrechtelijk doen”? Op één punt slechts gaf ons „Del Nederlander” antwoord. (1) Wij hadden, waar zij er da aandacht op vestigde, dat de Stateu-Generaal zich steeds moeten herinneren de niet-kiezers evengoed te vertegenwoordigen als de kiezers, de vraag gesteld of het dan niet eisch was van practische politiek dit den Volksvertegenwoordigers te vergemakkelijken door heb aanbal niet-kiezers zooveel magelijk in te krimpen, omdat natuurlij kerwijr hechter band bestaat tnsschen den afgevaardigde en wie hem afvaardigdeu, dan tusschen hem en diegenen, die hij moet vertegenwoordigen, zonder door hen te rijn afgevaardigd, die derhalve hem niet met metherkiezing kunnen straffen, wanneer hij in het vertegenwoordigen tekort mocht zijn ge<- schoten. Dit argument wordt „niet zeer steekhoudend” genoemd. Waren de andere argumenten, waarop geen antwoord werd gegeven, wei steekhoudend ? Maar dat daargelaten, wat ontbrak er aan het gewraakte argument? „Vooreerst zullen toch nooit allen kiezen." Dit bewijst alleen, dat het bezwaar niet te eenenmala opgeheven, niet dat het niet ten deele zou zijn weggeruimd. „Inde tweede plaats zal steeds een meerderheid een minderheid overstemmen”, Wat nu ewenzoo het geval is en door ever * redige vertegenwoordiging gedeeltelijk kan worden .verbeterd. Bovendien wordt gevreesd, „dat hoe meer personen aan de keuze deelnemen, dea te eer het gevaar bestaat; dab tusschen keuze en vertegenwoordiging verband zal worden gelegd. En dit laatste werkt all ij d schadelijk, ook bij het uitgebreidst mogolijke kiesrecht, zoowel voor de uitgestotenen als voor da minderheid." Ligt hieraan niet weer ten grondslag dezelfde bezorgdheid, die wa boven reeds bespraken, dat rij, die thans nog geen kiezers rijn lang zoo goed niet het persoonlijk bij het algemeen belang weten achter te stellen als degenen, die kiezen mogen al wat er te kiezen valt? Maar wat ia dan toch de oorzaak, dat het meerendeel der politiek ommondigen zoo baatzuchtig, dat der politiek mondigem zoo belangeloos is? Een vóór de hand liggende verklaring ware, dat deze laatsten weinig reden hebben tot klagen, maarde eersten gebrek hebben aan veel eln velerlei. Een verklaring, die wij verwerpen omdat we het feit zelf ontkennen, waarvoor het als verklaring moet dienen, maar een verklaring, die „De Nederlander” moet aannemen of dooreen andere vervangen. Want te verklaren dient zij het verschijnsel, dat ze meent waar te nemen, te rechtvaardigen dient rij haar wantrouwen in het grootste deel dee Nederlandschen volks. Wanneer rij dat niet doet; dan zal rij ook haar afwijzend votum moeten herroepen tegen het algemeen stemrecht, een votum, dat bij slot van rekening alleen in dit wantrouwen grond en verklaring vindt. (1) Het zij opgemerkt, dat wij in dit antwoord ten onrechte het Liberale Unie-orgaan worden genoemd. De Liberale Uniestaat zoomin voor wat wij schrijven als wij rtaan voor alles wat de Liberale Unie doet. --- BINNENLAND. WETTTIG ? ’b GRAVENHAGE; 26 April, Art. 16 der onlangs aangenomen verordening voor de openbare herhalingscholeu van L. O. der gemeente ’s Gravenhage luidt als volgt; ,„B. en W. kunnen, bij eeni naar hun oordeel onvoldoend getal leerlingen, een herhalingschool tijdelijk sluiten. Zij geven van de sluiting kennis aan den Gemeenteraad, de Plaatselijke Comm. voor L. 0., den Dïstricts-schoolopziener en den betrokken arr.-schoolopziener.” Staat het als een paal boven water, dat dit! artikel door den wettelijken beugel kan? Van het herhalingsonderwijs wordt inden tweeden titel der Lager Onderwijswet gesproken en in denzeifden titel spreekt art. 19 van „del besluiten van den Gemeentelra ai dj” betreffende... d. de sluiting eenetr school. Men zegge niet, dab het laatste lid van artl. 17 alleen lit. b. van art. 19 op het herhalingsonderwijs toepasselijk verklaart, want dit kan bezwaarlijk iets anders beteekenen dan dab alleen da besluiten, daar genoemd, d. z. ] dia betreffende da vermindering van het gel- j tal scholen of van den omvang van het onderwijs aan da goedkeuring van Gedeputeerden j zullen onderworpen rijn. _ _ j Het komt ons voor, dat hier art. 153 der Gemeentewet toepassing zal moeteni vinden, dat da plaatselijka verordeningen, zoover rij met da wetten strijden, geschorst of vernietigd wil zien. --- Dr. Schaepman en graanrechten. Te Rome heeft dr. Schaepman in da Procure der Eerwaarde Paters Lazaristen voor tal van Fransche, Duitsche en Nederlandscha priesters een rede gehouden over den politie, ken toestand in Nederland, voorn!. over den toestand dar Nederlandscha Katholieken. Da Rameinscka correspondent van „Het Centrum” heeft hiervan aan rijn blad een uitvoerig verslag gezonden. Ook da vraag, hoe voor sociale hervormingen geld ta vinden, kwam ter sprake en dr. Schaepman gaf daarop antwoord als volgt: „Antirevolutionairen en Katholieken rijn protectionisten. Zoo hopen rij ’t geld te vinden. En met gerust geweten kunnen rij dit doen. Wanneer Engeland rijn graanrechten vermeerdert om den boeremstrijd te bekostigen, dan kunnen wij Hollanders ’t zeker doen om onzen werkman te verzekeren tegen riekte en ouderdom.” In hoeverre het precies zoo door dr. Schaepman gezegd is, kunnen wij natuurlijk niet beoordeelem. Het zou daarom niet billijk zijn den doctor hard te vallen over de eigenaardige en gemakkelijke manier, waarop hij zich hier een „gerust geweten” verschaft. En evenmin mag men alleen naar dit verslag klagen, üat geheel ontbreekt een rechtvaardiging van het stelsel, dat ziekte en ouderdomsverzekering van werklieden betaalt nit graanrechten, die hoofdzakelijk door dan werkman zelf zullen worden gedragen. Maar dit zal toch wel vaststaan, dat dr. Schaepman zich voorstander heeft verklaard van graanrechten, waarvan zelfs ons protectionistisch Ministerie op dit oogenblik nog niets weten wil. De „Chronica” zullen ongetwijfeld wel meer licht komen brengen. --- UIT DE PERS. EEN LES UIT BELGIë. In „De Kroniek” put de heer T(ak) uit het gebeurde in België „een les”. • „Onder da redenen waarom de uitkomst . van de Belgische beweging niet in evemredig| heil bleek tot de scherpe voorbereiding, mag wel als eender voornaamste worden gerekend het bondgenootschap der sociaal-democraten met de liberalen,” zegt de schrijver. Het mag ook overigens worden betwijfeld of het middel der algemeene werkstaking nu al is toe te passen. Maar in alle geval, de krachtige aanloop is mislukt. Da poging om de arbeiders tegen hot geweldmiddel der onthouding van kiesrecht in beweging te zetten ia niet tob het uiterste doorgevoerd.” En daarbij is éen ding gebleken; dat een bondgenootschap als dat met da liberalen rijn bezwaren heeft. De algemeene werkstaking zou een geweldige schade hebben berokkend aan handel en bedrijf, en nu altijd het hemd nog nader blijft dan de rok, was het vaneen politieke partij die, wab haar hervormingszin ook wezen mogei, toch staat in het kamp van het kapitalisme, niet te verwachten dat rij ter wille van de politieke rechten der arbeiders zoodanige schade zou bevorderen. Hierin is een les ook zegt de schrijver voor dei Nederlandschef beweging. Het heeft geen zin om inde voorbereiding overleg te plegen-, als men er zeker van is dat inde vervulling van den eisch verschillend levensbeginsel der partijen gezamenlijk optreden niet zal gedoogen. Men behoeft hier te lande den invloed der burgerlijke voorstanders van algemeen kiesrecht niet gering te schatten, om den wensch uitte drukken dat de sociaal-democratiei haar campagne voor dat recht alleen en zonder afspraken met anderen zal voeren. Waar da vrijzinnig-democratea en straks wellicht in het gevolg van de heeren Oppenheim en Borgesius een deel der Liberale Unie voor het kiesrecht zullen ijveren, kunnen wij dat met waardeering en genoegen aanzien. Maar we kunnen mot hen niet samen optrekken, omdat wij vnja beweging noodig hebben voor onze eigen motiveering en vrije beweging voor onze eigen actie. Het verbond eischt wederzijdsche inschikkelijkheid, en deze, die inden eersten aanloop nog wel te oefenen is, zal ónmogelijk blijken als het oogenLlik van krachtig optreden is gekomen. Terecht merkte „Het Volk” op, dat voor het plan van prof. Oppenheim van den liberalen kant geen steun is te wachten. En bet laat er op volgen; „Zoolang de vrijzinnig-democraten, ja zelfs het Alg. Ned. Werkl.-Verbond niet bij het comité voor alg. kiesrecht is aangesloten, is van deze bondgenooten inde werkelijke propaganda voor bet algemeen kiesrecht ook weinig te verwachten.” Mr ar de schrijver in „De Kroniek” zou het toch nog erger vinden als zij zich wèl aansloten. Er zou dan spoedig botsing komen ten opzichte van de tactiek, of men zou tot die wederzijdsche inschikkelijkheid geraken, die de actie zal verslappen. Daarom ware het z.i. geraden zoodanige toetreding nu al ónmogelijk te maken door de opheffing van het comité. Ook daarin zitten nog bestanddeelen die hun aparte eischen van tactiek hebben, zooals de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Daarom eindigt de heer T. dan ook aldus: „Wij moeten een nieuwe les is het ons komen leeren in onze politieke actie elk oogenblik zelf meester zijn over het bepalen, onzer daden. „Geen „vast accoord” met wien ook.” --- TRANSVAAL EN ORANJE-VRIJSTAAT Een onzer abonnés meldt ons, dat bij per post uit Engeland het boek van A. Conan Doyle over „De Oorlog in Z.-Afrika” ontving, doch weigerde het in ontvangst te nemen. Hij raadt ieder die eveneens een exemplaar mocht, ontvangen aan, hetzelfde te doen. --- Werkstakingen. Da spinnerij Kremersmateo, te Enschedé produceerde gisteren, voor het eerst weder garens voor de dekenweverij. Dezer dagen werden 's avonds verscheiden vensterglazen in die fabriek stuk geworpen. Men meldt ons uit Enschedé: Gisterenavond werd in het café „Loohuis” eender mouwo arbeiders van de firma Van Heek en Co., door zekeren Schildkamp, een der vroegere arbeiders der firma., op geniepige wijze, terwijl hij en drie andere der nieuwe arbeiders na bedreigingen van Scbildkamp bet café verlieten, met een bierflesch bloedend verwond. Hedenochtend waren 61 dekengetouwen in werking. In het begin der volgende week wordt veel nieuw volk verwacht. Dezen zal vcornamelijk het dekenweven worden geleerd. Gisterenavond laat had nog een relletje plaats bij het hotel „Da Klomp”, waarbij de politie van de sabel gebruik moest maken. Een persoon werd op dan arm getroffen. Hedenvoormiddag arriveerde alhier da heer P. lijcklama a Nijeholt, Commissaris der Koningin, die spoedig na aankomst een conferentie had met. de firmanten, de heeren G. J. en J. B. Yan Heek en om 12 uur met de leden van het organisatie- en stakerscomité Verveld, Voogdsgeerd en Bakker, ton einde zich nader op de hoogte te stellen van den huidigen stand van zaken. --- feuilleton van „Het Vaderland". De Berg der Pagoden. Oorspronkelijke Novelle DOOR H. STEEÏGBACHT. 29) „Jat, wat grappig”, begon mijn stem op ’t onverwachts in do stilte om het ononderktoken goluid van liet spitten en graven verdtr af, „dat men in die soort zaken, of hosseinen in alle, vaak de belangrijkste confusies kan tiekken uit de nietigste, schijnbaar meest te veronachtzamen details 1 • De oude heer, die natuurlijk heelcmaal Sten begrip had van waar ik op doelde, kee blo met strakke verbazing aan op den zonderlingen uitval, maar ik ging vlug voort-, biet een élan, dat mijzelf lichtelijk ghmlach.en deed... „Herinnert u zich niet dat u het zoo ver'"’omierlïjk vondt, toen ik alleen uit het feit, dat het „Rjang-ToenggaT’-beeld niet van een rugvlakie maar vaneen vo-etvlakte was afgehouwen, het andere feit voor bewezen Verklaarde, dat het hol van dit „plan” zich iu een anderen berg bevond dan den Pagoden-berg? Toen ik bij mijzelf had uittemaakt, lat de Arabische brief niet op jichzelf stond maar op het „plan sloeg, (u weet, uit die correspondentie), toen kon het eenvoudig niet anders of het beeld dat ook daar in genoemd werd —■ moest den f uitsteen vormen, ideeel en letterlijk, van het geheim van den ingang en den weg er haar toe. Uit de geschiedenis van dat her-Jiualdelijk eu gewaagd weghalen van het beeld van het erf, totdat het eindelijk van hot voetstuk werd af gehouwen, was de eenig 'hogelijke conclusie gemakkelijk te trekken, dat het platte, dekselvormigo voetvlak werkelijk tot deksel diende voor het gat dat den hhgaug vormde; vooral omdat het beeld het *eaige was van het laatrJavaansche kunsttype te midden vaneen heelen berg vol verweerde beeldkloinpen van het vroeg Padjar djaransche primitieve type, waaruit namelijk opgamaakt moest worden dat het expres en voor een zeker bepaald doel ergens anders vandaan was gehaald geworden. Maar hieruit volgde, dat de ingang zich op den Pagoden-berg bevond en een horizontaal gat vormde; terwijl de ingang van het hol, op het „plan”, duidelijk een verticaal gat in een (terg-)w?nd aangeeft. Kijkt u maar eens: de teektnin? schijnt geen horizontale, maar een verticale doorsnede te willen beteelcenen; ongeveer zooals mande innerlijke constructie vaneen mollenbol zou willen duidelijk maken. Do „zalen” en „vertrekken” zijn in horizontale projectie geteekend, maarde gangen in verticale. En hier bijvoorbeeld” Maar hier doorflitste mij op eens, zeker door het hardop en weer stuk voor stuk bedenken der redeneeringsschakels, de gedachte die men vlak te voren zoo hardnekkig was blijven ontglippen. Het was de ongeverifieerde identiteit van het eindhol! Op de kaarten zoowel als op het „plan” stonden twee eindholten aangegeven, een groote en een kleanere; de kleinere was de linksche, de groot ere lag in do richting van de „winding”, rechtsom. Op het „plan” waren deze twee holten eigenlijk niet duidelijk gescheiden aangegeven: de winding kwam namelijk maar op een rondachtige kom uit, maar door een vreemde dwarsstreep was deze kom in twee ongelijke deelen verdeeld, en in het linksche de<4 was het gouden kruisje geteekend. Zeer waarschijnlijk kwam nu de windinggamg, ->f hier de windingkoker liever, op twee holten tegelijk uit; maar daar onze gedachte vaneen dubbel eindhol slechts een min of meer ongemotiveerde hypothese was geweest, en daar we, in onze vermoeienis en zwaarmoedigheid, gedurende het laatste gedeelte van den tocht bijna niet meerde wanden langs den weg hadden onderzocht, slechts steeds maarde bocht rechtsom houdende, hadden we niets vaneen tweede orening gezien en waren we niet op de gedachte gekomen, dat het hol, waar we eindelijk in uit kwamen, wel eens niet het hol zou kunnen zijn. Ik had wel even aan veiifieeren on vei der zoeken gedacht, maar een herinnering aan de twijfelachtige tweedeling was toch ook bij mij niet opgekomen, waarschijnlijk mede door het algemeen go dflibereer over die mogelijkheid van nog een dagmaal dat dadelijk gevolgd was zoodra we ons in het hol hadden neergezet. Met een sprong was ik nu overeind en bij de gravers, die nog steeds wérkten, als ossen. Ze stonden nn ineen kuil van minstens vier meter breed, zes meter lang en twee k drie meter diep, en ze graafdon maar domweg door, zonder nadenken en zonder boa of ba tegen elkander „Zeg ben jullie nou gek!” maakte ik hen plotseling hevig aan htt schrikken, daar ze me, in hun aan cl achtig zwoegen, niet hadden hooren naderen. „Drie meter diepte en jullie graaft toch nog maar steeds voort? 1” „Nou?!”, antwoordde Willy terug uit de diepte, „als dit een graf is, zal de kerel toch i.og wel dieper begraven zitten dan drie meter; hoe heb ik ’tnou met je?!” „Misschien wel, ja,. maar dacht je soms dat die haddji’s hun fondsen eiken keer twee of drie meter diep inden grond zullen gestopt hebben telkens nadat ze ze hadden aangesproken?! Gauw, kom d’r gauw uit; ’tis ergens wil ik wedden.” En meteen had ik al een stalllantaaro aangestoken en kroop de „winding” weer in. Ik hoefde niet lang te zoeken, want vlak om den hoek, rechtsom (het hol uitkomende nn), daar was werkelijk de ingang vaneen tweede „vertrek”. Dadelijk terugkeerenden om het touw niet te verliezen en den weg, liet ik de verwonderde gravers op kaarten on „plan” de tweedeeling zien die ze vergoten waren, en wees hun het kruisje, dat in het linksche hol was aangeteekend. Drie en ten half uur tijdverlies hadden we te danken aan dia onachtzaamheid. En toen we in hei kleinere linksche hol waren, daar zagen we al dadelijk bij het licht der flambouwen den schat: —* een groote houten kist, die siechts opengebroken behoefde te worden. Wel, en hier nam deze avontuurlijke gebeurtenis eigenlijk in ons leven, reeds zoo goed als een einde; een vrij armelijk, lichtloos, en al te erg gewoon einde. Het gespannen enthousiasme, de nieuwsgierige belangstelling in het zonderlinge dezer expeditie onder den grond, de opgetogen en fantastische veruachtingen, alles werd gevoileerd en versomberd door het ééne groote ongeluk op onzen weg eden ignobelen, eindeloos tragifchen dood van den annen Javaan; alle l.cht, alle vreugde, alle genot van zich te voelen leven, en dingen te zien gebeuren doofden in deze kille noodlottige schaduwen uit. ’t Is waar, ik ben nooit zoo erg gevoelig geweest voor de moreele reflexen en scrupules van deze soort toevallige en onvermijdbare catastrophea, en ik was van ons allen (de inlandsche bedienden buitengesloten) degeen die er het minst doorwas ik zal niet zeggen: aangedaan, maar bekommerd. Ik ben van meening dat men geen rekening te houden heeft, in zijn. leven, met schijnen ■\an dingen dit- niet waar zijn, overtredingen van witten die in zekere bijzondere ga’ïallen onrechtvaardige en gevaarlijke gevolgen kunnen hebben, en evenmin met het feit, dat men soms onbewust eeu der mechanische oorzaken is van iemands geluksof leveusverwoesting. Wat kunnen wij tegen *1 die dingen doen, en wat voor hen uitrichten met een al te of valsch-ontvankelijko moreele dispositie. Het leven is zoo’n oneindige zee en het noodlot zoo vergeefsch om te treuren. Als wij hen eenmaal goed leerden kennen, deze groote machten, dan weten wij eigenlijk reeds altijd vooruit hoe al de dingen zullen moeten en kunnen gebeuren en als ze gebeuren zijn ze eigenlijk dan zoo weinig buitengewoon meer. Ook: waarom zouden we in ons eigen ongeluk, in onze eigen tegenspoeden of ellenden, alléén, de wijsheddsprincipes eener moedige en sterke resignatie en. eener blijmoedige en gedistingeerde onzelf sehheid op ons denken en doen toepassen en niet ook dit doen bij de niet te keeren lotsbedcelingen der anderen! D'adelijk toen allee gedaan was, de gepredestineerde onheilvolheid onzer onbewuste daden en onachtzaamheden de plaats in da waardeering gevende die haar slechts toekwam, had ik mij voorgenomen niet meer te hinderlijk en te serieus aan de pijnlijke en ontzet-1 tendo gebeurtenis, die immers onherroepelijk was, te blijven denken; en dat is (vind ik nu nog) zender twijfel een wijs en in ’t minst niet hardvoolig besluit geweest, M aar, de zwaarmoedige stemming van de anderen kc t niet anders dan ook mij neerdrukken, dan ook mij mijin belangstelling in den afloop onzer onderneming ontnemen; en bovendien waren er vizionaire herinneringen in mijn verbeelding gestampt, geslagen, door die verschrikkelijke afdaling en opklimming in dien valput, die niet met een enkel redelijk besluit af te schuiven waren en die telkens op ’t onverwachts voor mijn innerlijk gezicht opdoemdtn in hun oneindig© lugubere tragiek, als om mij te herinneren aan ieta dat vergeten werd, dat niet vergeten mocht worden. Toen we eindelijk daar het doel van onzen tocht, van zooveel vernuftig denken en samenvoegen en zooveel opgewonden ijver en doortastendheid, vóór ons hadden, was het 'alsof ouzo laatste dosis ijver en verwachting door onze beenen heen inden grond wegzakte; alsof we in het minst niet geïnteresseerd waren aan dien „schat”, dien we daar wel voor een ander lekon te zijn komen opsporen. Onwillekeurig sloeg ik een blik in ’t rond op de gezichten der anderen, en overal merkte ik een uitdrukking op van onrustige gêne, van verlegen aarzeling en men maakte zich tot het openbreken van bet deksel gereed zonder eenige haast of verlangen om te weten. En zoo bleef het ook toen or voor den dag kwam (wat eigenlijk al lang voor onaannemelijk en onmogelijk was gehouden) die oude zak met een hoeveelheid van verschillende zilveren cn gouden munten gevuld, die we daar, op de plaats zelf, hebben verdeeld ineen stemming, r.hof we een laatste rantsoen bedorven vlees; ; ontvingen op een wrak dat verging. I Het waren oude Hollandsche, Engelsche, ' en eenige Fransche munten; geslagen inde laatste helft der 18e en inde eerste decenniën des? 19e eeuw; en loopendo tot een bedrag vaneen goede driehonderd-veerbig gulden. Hoe ze daar kwamen? Ik heb er na dien tijd bijna nooit meer over nagedacht, maar het kan best zijn, dat het een deel uitmaakte van de bezittingen van dien. opstandigen Toet meuggoeng van Menes, en bestemd om in tijden van oorlogs- of verbannings-nood tot letvensonderhoud te dienen. De heele geschiedenis ging uit als een nachtkaars; ignobel, koud, imbeciel en belachelijk. Gedurende den droefgeestigen, moedeloozen terugtocht langs het touw meende ik inde echo’s der lage gewelven soms de sissend-sarcastische lach-kratsen te hooren vaneen duivel, die heddensche luchtcirkels vloog om het eeuwig-koela, harde, ontzettende steenein gelaat vaneen sphynx; het noodlot. We waren ’n keer te veel in ons leven te overmoedig, te luidruchtig, te dol-driftig en te zelf vertrouwend ui/tgetogen, en we werden naar huis gezonden, niet eens met een afstraffing, maar met een standje, een réprimande, een „afkeuring” van heit noodlot, schaamtevol, belachelijk, beleedigend. En daarna joeg ons de tijd uiteen, ook al zonder consideratie, zonder de genade vaneen warm, alleeom zich concentreerend afscheid. Een arme handdruk van Sieb, die naar „Tji-Salak”, een geforceerd-opgewekte lach van Lex, die naar Soekaboami terugging; en geen woord meer met do Denners over het onheilvolla geheim van „Hjang Toenggal”, geen syllabe over den glorieusen Pagoden-berg. Ik heb veel zonderlinge avonturen gehad in mijn zwervend, bedorven leven, maarde meeste eindigden ten minste positief-tragïsch ef ontstellend en barbaarsch; maar geen heeft er ooit zoo’n ignobel en belecd gmd-schamel slot gehad als dit. Nog ’n week bleef ik bij Willy, groote pauwenjachten makende inde Bantamsche bosschem ; soms tot aan Sadjira toe, en dikwijls roekeloozer dan ooit een ondergrondsche tocht naar ’n geheimzinnig labyrint kon zijn. Toen wierp mij de zee die het leven is op geheel ander kusten, maar ik hoorde zoo nu en dan doof Willy nog naar-geestige tijdingen van dien trouwen, teer-hartigen, toch anders zoo ruwgezonden Sieb Leembrugge. Wol. dat heelo Pagoden-berg-fiasco is mij après-ltout nooit ook maar één treurige gedachte waard geweest; maar altijd als ik er mg ’es even aan terugdaebt, gaf mij de herinnering aan dat prachtige, eanvoudig-zuivere, gouden hart een schok van pijn in mijn borst. EINDE. ---