Uit Frieslands Gouwen en Frieslands Historie . X. Oranjewoud. U volgt maar vijf minuten deze laan, dan ziet U links wel een bord, dat U den ingang van Tjaarda’s bosch aanwijst... Wacht, neemt U dezen plattegrond meer, dan kunt U zich straks boven beter oriënteeren ” Dooreen breede laan van oude eiken, welker kruinen een hoog groen Gothisch booggewelf vormen, bereiken we een meer open gedeelte, en we zien uiteen boschje links voor ons een rank bouwwerk opsteken: Tjaarda’s Belvedère. Op onze kaart is het weidsch aangekondigd, te staan „op den Berg van Brongerga.” ’t Blijkt een betonconstructie te zijn, eenigszins detoneerend inde entourage van eikenloof en sparregroen. Een rustieke uitzichttoren zou beter harmoniëeren in deze omgeving. Maar wanneer onder ’t klimmen bij elk bordes een wijder panorama zich ontrolt voor onzen blik, vergeten we dit geheel. Een koele, fijne wind, geladen bet ozonrijke dennengeur, speelt ons om het hoofd. In stralenden zonneschijn liggen daar voor ons en om ons de prachtige landschappen van Friesland. Inde transparante klaarheid van den wolkeloozen zomerhemel teekenen bosschen en weiden zich af als een reusachtig mozaïek: Een heerlijk kleurenspel in het blanke namiddaglicht. Vlak ondër ons de wuivende kruinen van dichte eiken en suizende sparren. Dichtbij het frissehe teere groen vaneen pasgemaaid veld, dicht omzoomd door rankend hakhout. Verderop het donkerder groen vaneen weide, fraai gestoffeerd met het bontgeplekte Friesche vee. En daarachter de bosschen, deels laag hakhout, deels hoogopgaande sparren, dennen en beuken: een golvende donkergroene zee, die beschermend verbergt een weelde van ongerept natuurschoon. Daar dartelen wilde konijnen (bij honderden rond. Daar brengen kleurige goudfazanten ongestoord hun jongen groot. Daar nestelen nachtegalen, die de lichtende Mei-nachten vullen met hun onvermoeide lied, en de donkere merels, die ’s avonds in de top vaneen fijnen den gezeten, hun zuivere fluittonen doen vloeien in het goud van de ondergaande zon. Daar komen zeldzame boschvogels; als groene spechten, Vlaamsche gaaien, en ijsvogels zelfs, voor. En sedert onheugelijke tijden bevolken twee groote reigerkolonies een deel van het sparrenwoud. Ja, inde eenzaamste gedeelten nestelen valk en buizerd en schuilen wilde herten en reeën, die een enkele keer zich hij ’t grazen op een open plek in ’t malsche groen laten verrassen. Als linten slingeren zich de wegen tusschen de donkere eilanden door. Schilderachtig liggen oude boerderijen verscholen tusschen ’t dicht geboomte. Vroolijx teekenen de roode daken der landhuisjes zich af tegen ’t groen van de omgeving. statig verheft zich het trotsche gebouwencomplex van Oranjestein. Inde vage schemer van de veeltintige zee daarachter zien we. iets blinken van Huize Oranjewoud, gebouwd op de plek, waar eenmaal ’t slot der Friesche Oranjevorsten zich verhief. Inderdaad helpt ons nu de plattegrond, dien onze vriendelijke gastheer ons meegaf. „What is a name?” zegt de Engelschman schouderophalend. Maar ervaring leert, dat ons weten zich vastklemt aan een naam, en zoo probeeren we te vinden, en wijzen elkaar verheugd: Pauwenburg, Tuimelaarsbosch, Bienemabosch, Sparrewoud, en hoe de verschillende gedeelten dan verder mogen heeten. En de oriënteertafel boven op de Belvedère helpt ons voor de omgeving. Noordwestelijk breidt Heerenveen zich voor ons uit, met zijn slanke torens, ineen entourage van groen. Daarlangs laat zich de scherpe boomenlijn van den grooten straatweg ver Noord-Zuid volgen: Frieslands hoofdweg, vele eeuwen oud reeds, bestraat tijdens Koning Willem I, maar als weg reeds dateerend uit den tijd der Romeinen. Links glanst inde schuine stralen van de dalende zon een idyllisch geleden meertje: het Nannewijd. Als zilver blinkt zijn water, en ranke zeiltjes schijnen als dooreen vuurstroom te gaan. Meer Zuidwest is op dezen namiddag met zijn heldere horizonten zelfs de blanke spiegel van het Tjeukemeer te zien. En verder aan alle zijden de groene zee der Friesche weiden, doorlijnd met de beboschte wegen. De grootere en kleinere plaatsen daaraan vormen rustpunten voor den dwalenden blik, en we lezen af: Joure, Wolvega, Oudehorne, Gorredijk, Akkrum Langs de lucht hier en daar de rookslierten van zuivelfabrieken, bezig de productie van dezen dag te verwerken: Eenmaal bron van Frieslands welvaren, thans bron van Frieslands zorg 4 Vriéndelijke introductie verschaft ons toegang tot de bosschen. Want die blijken voor het publiek niet open te staan. Bij bijna alle toegangswegen staren U grimmig de bordjes met het dreigend „art. 461 W. v. S.” aan. Het moest wel meneer,” licht een spraakzame boer ons in, „vroeger is alles vrij geweest, maar het publiek heeft het er zelf naar gemaakt, dat de hekken op slot zijn gegaan, ’t Zijn natuurlijk de kwaadwilligen, die het veroorzaakt hebben, en nu moeten helaas ook de rustige wandelaars en de natuurliefhebbers het mee ontgelden.” Gelukkig blijkt, dat voor die beide laatste categorieën op verzoek wandelkaarten worden beschikbaar gesteld, terwijl voor de bosschen van de Gravin Van Limburg Stirum dagkaarten zijn te verkrijgen aan ’t Hotel Weener. Onze weg voert ons langs hooge lanen en verrukkelijke slingerpaadjes tusschen lager hout door naar „’t bergje”, een hoogte, begroeid met oeroude linden en sparren. Dicht voor ons steekt het spitse torentje van Oudeschoot op tusschen ’t geboomte, en rechts ontdekken we het „Julia Woutershuis”, omgeven dooreen lommerrijken tuin, een „pro senectute”-stichting voor dames afkomstig uit den deftigen stand. Een. heerlijke, weldadige stilte omvangt ons. Diep drinken wede fijne harsgeur in, die de volle namiddagzon uit de frischgroene trossen der naaldboomen heeft doen vloeien. En voortwandelend genieten we van de ongerepte weelde van dit heerlijk stuk natuur. Op de open plekken tusschen ’t geboomte een kleurenpracht van gele wederikken en zacht-paarse wilgenroosjes. Af en toe stapt een kleurige goudfazant deftig over ’t pad, haast zich in ’t beschermende struikgewas, als hij de onverwachte gasten ontdekt. Een open stuk weidegrond blijkt bezoek te hebben van tientallen wilde konijnen, die zich te goed doen aan ’t malsche gras. Verwonderd staren ze enkele oogenblikken naar de vreemde indringers, die de rust van hun domein komen verstoren. Nieuwsgierig richten ze zich op op hun achterpootjes, om den aard van het gevaar op te nemen. Dan doet een onverwachte beweging van één onzer de dichtstbijzijnden opschrikken en wegsnellen, en een algemeen „sauve qui peut” volgt: een grappig gezicht van witte wippende staartjes over het heele veld. We wandelen voort, telkens nieuwe schoonheden ontdekkend, en de vrede van den vallenden avond maakt ons van binnen stil „O Heere, hoe heerlijk zijn Uw werken, Gij hebt ze alle met Wijsheid gemaakt!” En hoeveel geslachten hebben reeds genoten van de weelde, die de Schepper hier met milde hand uitstrooit! Onze gedachten gaan terug naar vroegere tijden, toen hier het lustverblijf der Friesche Oranjevorsten was. Naarden glorietijd van „Het Woud”, toen Jan Willem Friso het oude eenvoudige jachtslot verving dooreen kasteel, dat bij zijn voltooiing de pracht van Het Loo zou evenaren, zoo niet overtreffen. Toen reden „gecroonde” karossen af en aan, begeleid door ruiters in weelderige, kleurige kleedij. Oranjewoud was het verzamelpunt van den Franschen adek en van over zee, via Lemmer, kwamen Hollandsche grooten er op bezoek. Dan was er een vroolijk beweeg van talrijke gasten met hun gevolg. In onze verbeelding bevolken wede lanen weer met die achttiende-eeuwsche wandelaars. Edelen in veelkleurige gewaden met kanten lubben en zilveren gespen, de statiedegen op zijde, een driekanten steek op de gepoederde pruik. Edelvrouwen, gedost in kostbare gebloemde zijde en brokaat, het hoofd getooid hooge . "ouderlijke vormen. Met statige gratie bewegen ze zich, maar de'vrije natuur, die hier lokt en trekt en ruim en vrij maakt, maakt hen meer en meer los van de stijve vormen strenge etikette, en losser en ongedwongener wordt de omgangstoon. Het is de gastvrouwe, Maria Louioe zelf, die hierin voorgaat. Dit passingsvermogen is het ook, dat haar zoo dicht heeft gebracht hij ’t Friesche volk, het volk, dat ais Landsmoeder gaat eeren met den naam: Marijke-Moai Tri dien bloeitijd van Het Woud en omgeving is het ook geweest, dat Heerenveen zijn bijnaam „Het Friesche Haagje” ontving. Een volgend maal enkele grepen uit de geschiedenis van Oranjewoud. --- Een niet-Fries over de Friezen (Vervolg). M’n indrukken over het godsdienstig leven der Friezen zouden niet volledig zijn, als ’k ook niet enkele woorden wijdde aan de Friesche begrafenis. Treffend is in deze dagen van rouw het medeleven der Friezen met elkaar. Wat anders verdeelt, valt dan weg. Op de Friesche dorpen kent men nog de burenplicht. Dat is ongeschreven wet. Vanzelf helpt men elkander als broeders en zusters den last des levens dragen. Maar ook de buren blijven daarin niet achter. Naar wat anders de wegen uiteen doet gaan, wordt dan niet gevraagd. Als buur is men in die dagen verplicht elkander in alles behulpzaam te zijn, en volgaarne vervult men dien plicht. Men rekent het zich een eer, dat te mogen doen. In die dagen blijkt inderdaad de waarde vaneen goeden buur boven die vaneen verren vriend. In Friesland, althans op de dorpen, wordt de doode eerst „beluid”. Den morgen na het sterven luidt de torenklok een uur lang meestal van zeven tot acht uur om den dorpelingen in haar sombere klanken te vertellen dat wederom eender hunnen van hen is heengegaan. Als de ontwakende dag weer tot het leven roept, komt de somber-luidende torenklok aan den dood herinneren. Is de doode „beluid” dan ziet men al spoedig de rouwklager „de pronk” aan langs de huizen gaan, om de dorpsbewoners van het sterven te verwittigen. Na een paar dagen volgt de begrafenis. Die begrafenis vindt niet plaats vanuit het sterfhuis. Een uur vóór de uitvaart wordt de doode naar een lokaal gebracht, hetzij een lokaal van de kerk, of, als dat niet geschikt is, naar een café. Tegen het vastgestelde uur van de uitvaart komen dan de familieleden, die zich om de kist scharen, en verdere genoodigden, allen in rouwkleed, de vrouwen bovendien in zwarte sluiers. Tusschen de familie, aan het voeteneinde van de kist, neemt de predikant plaats, die de leiding van de begrafenis heeft. Is het uur van de uitvaart daar, dan neemt de predikant het woord. Staande bij de kist leest hij eerst een gedeelte uit de Schrift, voegt daar een kort woord aan toe, gaat vervolgens voor in gebed. Geen begrafenis zonder predikant. Al heeft men soms in jaren niet omgezien naar kerk of predikant,' men wil hem op de begrafenis niet gaarne missen . Dat kenmerkt de menschen hier. Gef.kunt altijd nog wel een religieus woord aan ze kwijt. Een woord van wijding wil er bij de meesten wel in. Dat hoort er zoo bij. De meeste menschen gelooven hier nog wel „dat er iets is”. (Wijlen Prof. Geesink placht er altijd bij te zeggen, als hij ’t over die menschen had: „en dan kijken ze heel wijsgeerig naar het plafond, als ze dat beweren”). Dat „kijken naar het plafond” kennen we hier ook. Ge vangt dan wel eens zoo’n woord op bij ’n begrafenis, „’t Wordt je van geen menschen aangedaan”. En meer van die algemeenheden. Dus op een begrafenis behoort een predikant. Heeft de predikant het gebed geëindigd, dan ontvangen allen de gelegenheid de doode voor ’t laatst te zien. Dit gebeurt met meer of minder ontroering. Friezen uiten zich niet spoedig. Hun blijdschap niet. Ook hun droefheid niet. Tranen ziet ge hier hoogst zelden. Dit wil niet zeggen dat de smart niet groot kan zijn. Maar men uit het niet. ’t Is ook niet altijd de diepste smart die zich in tranen uit. En dan gaat het, onder klokgelui, naar den doodenakker. De predikant heeft daarbij, wat men noemt, den „voorgang”. Hij gaat vóór allen uit. Hem volgen. eerst de mannen, één voor één, soms, als de stoet groot is, twee aan twee. Dan volgen de vrouwen, allen zwaar gesluierd. Den „voorgang” van de vrouwen heeft de domineesvrouw of de naaste buurvrouw, ’t Is altijd een bijzondere eer, den voorgang te mogen hebben. Op den doodenakker gekomen, gaat men eerst twee malen met den doode om het kerkhof, steeds onder klokgelui. Die klok is öf de kerkklok, öf echt Friesch de klok van het „klokkenhuis”. Begraven worden bij het klokkenhuis, is het ideaal van den echten Fries. Dan wordt de kist neergelaten inde groeve. De klok zwijgt een oogenblik. De predikant spreekt een kort troostwoord. En dan, terwijl weer de tonen van de doodsklok over de gebogen hoofden rollen, nog eenmaal, nu zonder den doode, om den doodenakker, en van den doodenakker naar het lokaal. Dit lokaal is in dien tusschentijd eenigszins van gedaante veranderd. Er staan nu lange tafels in hoefijzervorm, waaraan allen plaats nemen. Nog is het stil. Alleen de klokketonen van buiten breken de stilte. Soms ook een snik. Het leven roept echter weer. De genoodigden worden voorzien van thee en friesche koek. Onder de vrouwen circuleert de eau-decologneflesch. Hier en daar wordt al weer wat gefluisterd. Tot de predikant weer het woord neemt. Gewoonte is hier, dat de predikant nu een hoofdstuk van de Schrift leest, dat verklaart, en het dan in bespreking geeft. Dus, zooals het ook op onze vereenigingen gebeurt. Dat kunnen soms heel mooie besprekingen zijn. En verheffend. Begrafenissen kunnen soms zoo onstichtelijk zijn in andere gedeelten van ons land. Men mag aan de Friesche begrafenissen een voorbeeld nemen. Men komt daar meermalen vandaan, opgebouwd in het geloof. Ge zegt het vaak na een Friesche begrafenis den Prediker na: „beter in het klaaghuis, dan in het huis der maaltijden”. Het is ook een prachtgelegenheid om te evangeliseeren. Er komt van alles. Menigeen is door het bijwonen vaneen begrafenis tot andere gedachten gekomen. De dood bracht menige ziel tot het ware leven. O. M. d. B. (Wordt vervolgd). --- Advertentie CHEMISCH REINIGEN-VERVEN Vakkundig – vlug – goedkoop n.v. gebr. HOEKSESV3A LEEUWARDEN GRONINGEN Kelders Schoolholm 24 Xel. 4625 Tel. 2254 Winkels door geheel Nederland OOK VOOR Friesch *Taai-Taai EN Gember- Taai V lICITP iPVPrinor van alle soorten Lees-, ICVSISIIg Muziek. en studieboeken. Groote sorteering Vulpennen, Atlassen, Woordenboeken, Kantoorboeken. Mooie keuze Schilderijen en Teksten. Onze nieuwe af deeling is Schrijfmachines en Cyclostyles Zi e etalages Boek- en Kunsthandel, Willem van Wieren Peperstr. 8 – Tel. 6631, – Leeuwarden 1 aas is v oedzaann K<3<3S mei werk „Kruiwagen" is bevend i en smak el ij k. h r i c o – La eowctrae n A. Rijkenberg, Gedipl. Horlogemaker Goudsmid – Opticien Voorstreek 33, Leeuwarden, Tel. 5350 Uurwerken, Goud en Zilver Barometers Brillen Steeds voorradig: Antieke Friesche Stoel- en Staartklokken WIJADVISEEREN KOOPT BIJ UW ONDERKLEEREN IN WOLLEN GAREN NIET TE EVENAREN NIEUWE OOSTERSTRAAT 26 NAAST DE LUTHERSCHE KERK LEEUWARDEN LA ROSA DEL FUELTA de fijnste 6 ets Sigaar, iets aparts Het Sigarenhuis P. RUSTICUS Oosterstraat hoek Oosterkade Leeuwarden – Tel. 3030 en 3177 Al LEEM h B£ST£ f OUfiMTUfiÉ N A.DEBRUIN Mdli.oEQ OftfßhJcJd.\bSQ3173 L E E U WAR DEN --- Advertentie LEEUW ARDEN. --- Advertentie Drogisterij W. de Vries NIEUWBOUW PEPERSTRAAT 12 LEEUWARDEN In het centrum gelegen, modern overzichtelijk ingericht, prettige en billijke bediening. Gaarne noodigen wij U tot een bezoek uit. :.V'• ■•Vt'-’ ."V ■ V spil oan Jtraw i• { ’ WEAZE 27 – Z. GRACHTSWAL 22 TEL. 6571 TEL. 5630 LEEUWARDEN --- Advertentie VOOR KLEEDING NAAR: BLOM MAG. „FRIESLAND” KELDERS 21 – LEEUWARDEN Het adres voor Heeren- en Jongenskleeding --- Advertentie EEN GEIJKTE TERM: Al wat men hoort voor Muziek naar GANZEVOORT Het is de grootste CENTRALE PIANO-, ORGEL- en RADIOHANDEL in ’t Noorden, daarbij een vertrouwde zaak. Alleen gevestigd te LEEUWARDEN Nieuwestad 103 --- Advertentie NAJAAR 1935 WIJ VRAGEN UWE AANDACHT VOOR ONZE PRACHTIGE COLLECTIE STOFFEN VOOR HEERENKLEEDING NAAR MAAT ONZE MAATKLEEDING ONDERSCHEIDT ZICH IN COUPE EN LIJN, TERWIJL WIJ ALLEEN PRIMA STOFFEN EN FOURNITUREN VERWERKEN. lEDER STUK DOOR ONS AFGELEVERD GARANDEEREN WIJ TEN VOLLE. U SLAAGT DAAROM VOORDEELIGER IN MODEMAGAZIJN S. S. v.d. WERF DOKKUM --- Advertentie HEI NS' TAAI-TAAI SPANT NOG STEEDS DE KROON Vraagt offerte Monster op aanvraag Heins’ Bakkerij, Leeuwarden LEEUWRIKSTRAAT. 41 – TELEF. 5854 BALISTRAAT 33 – TELEF. 6496 LEEUWARDER WONINGBUREAU S. HELLEMA NIEUWEWEG 7, Tel. 3117 Thuis 6273 OPGERICHT 1898 OUDSTE KANTOOR TER PLAATSE --- Advertentie AL UW GELDZAKEN DOET GIJ OP „HET KLEINE KANTOORTJE" a. d. LAGEWEG te DOK K V M De rente is 3Vs %» eiken dag op' vorderbaar. Verstrekken van gelden; niet op borgen. Hypotheek alleen eerste. Billijke conditiën. Aanbevelend, S. VAN STRATEN. SCHOENENHUIS VAN DIJK DOKKUM Voert de meest gevraagde fabrikaten BELEEFD AANBEVELEND KL. BREEDSTR. 97 – TEL. 177 Official Dealer Kj ■ •Geeft Serviee R. SSERKSMA – DOKKUM HARTUMMERWEG – TEL. 58 UW SLAGER S. VAN KLAARBERGEN RUND-,KALFS-enVARKENSSLAGERIJ GR. BREEDSTRAAT DOKKUM TEL 3° BETER ZIJN IN FRIESLAND ZOUTMAN’S UURWERKEN DOKKUM Hoogstraat 12 HET ECHTE DOCKUMER TAAI TAAI komt natuurlijk uit Do£' kum. Wij leveren U v.ertf pakt klein taai, honin» taai, en gember taai. Vraag ook onze fijn &e kruide speculaas. Aanbevelend: DIJKSTRA’S Bakkerij COöP. zuivelbank Zaailand 112-114- Leeuwarden OPENT REKENING-COURANT MeT Fl R M A’S EN PARTJ CUUERE11 Spaarboekjes, Deposito’s, Effecten, Coopons Bracht U ook reeds een bezoek a®® onze nieuwe zaak,in a_ NIEUWBOUW-PEPERSTRAAT 14 ff Wij noodigen U hiertoe belee uit ! «, v KLAAS VAN WIEB»?. Gedipl.. Horlogemaker, goU smid, opticien. LEEUWARDEN» HET SPECIAAL ADRES V°0!? PHILIPS RADI° is BOOMSMA LEEUWARDEN – Bieeklaan 66 – Tel. 422» Autodiensten „Stad Alkmaar" Luttik Oudorp 15, Tel. 3723. Postgir® 164525, Alkmaar. Dir. N. Schuurina 2 X per dag Amsterdam—Alkmaa Dagelijksche dienst n.m. 7 uur v Amsterdam naar Harlingen – F1" ker – Leeuwarden (via afsluitdijk! j_ snelle verbinding door geh. Friesia Inform. worden gaarne verstrekt a°(.2, Amsterdam: Damrak st. 2, Tel. N.Z. K. 15, Tel. 34258, Spuistraat 108, Tel. 48892, gog N.Z. Voorburgwal 45, Tel. . Haarlem: P. Bos, Spaarnwouderstra» 30, Tel. 11726; Beverwijk: Middelkoop, Koningstr»" Tel. 2295; 'Avl3; Koog aan de Zaan: A. Smit, Tel. ** Harlingen: Jonker, Heiligeweg' Franeker: Prins van Oranje, zuw kade 30, Tel. 65; .. Leeuwarden: U. Hoekstra, JacobiJ11 kerkhof 48, Tel. 5179. „■cdf GOEDKOOP VLUG CORRF^ --- Advertentie Het merk, waarover iedere berijder tevreden ï5 GROSSIER IN RIJWIELEN ONDERDEELEN BATTERIJEN ETC. ETC. F. GEERTSMA -Tel. 32-DOKKU^ ---