Onze Kerkgebouwen van den lateren en tegenwoordigen tijd door A. Kool, architect B. N. A., Voorzitter der Christelijke Vereen van Architecten te Utrecht Elke maand verschijnt de rubriek „Onze Kerken Schoolbouw”. „Bouw- en Interieurkunst'’ trekt meer en meer de aandacht. Wij zijn nu genaderd tot de kerkgebouwen van den lateren en van den tegenwoordigen tijd. Of deze voldoen aan de eischen welke daaraan mogen en moeten worden gesteld; deze vraag kan het beste beantwoord worden, wanneer we eerst nagaan, welke die eischen zijn. Over het algemeen moet toch worden geconstateerd, dat de opdrachtgevers, bij ons de kerkeraden zich daarmede meestal slechts ten deele hebben bezig gehouden. Wanneer aan de voor de hand liggende practische eischen wordt voldaan; wanneer men den domino op alle zitplaatsen kan zien en hooren; wanneer dan nog een gewelfvormige overdekking het interieur aan de bovenzijde afsluit en, wanneer de financiën het even toelaten, een toren het gebouw mag sieren, dan is vrijwel aan alle wenschen voldaan. Dat een kerkgebouw een „kunstwerk” behoort te zijn, daar is men over het algemeen maar matig van overtuigd en bovendien spreekt men daar bij voorkeur niet over, omdat schoonheid en kostbaarheid, naar men overtuigd is, ongeveer hetzelfde beteekenen. Laten wij trachten, de misvattingen, die allerwege, niet het minst onder ons, Gereformeerden, op dit gebied bestaan, te bestrijden, door, zooals wij reeds begonnen te zeggen, na te gaan, welke eischen er dan wel behooren te worden gesteld. Op den voorgrond sta, dat onze kerkgebouwen geen heiligdommen zijn, doch „vergaderplaatsen der geloovigen”. In „Onze Eeredienst”, zegt Dr. A. Kuyper ons daaromtrent het volgende: „Rome zegt: Een heiligdom, een altaar, een offerande, èën priester, inden hemel en op de aarde. De Gereformeerde belijdt: Een heiligdom, een altaar, een offerande, een priester, alleen inden hemel en niet op de aarde”. „Wjj hebben”, zegt Dr. K. ongeveer verder, „wjj hebben op aarde niets anders dan een voorhof, waarin we als geloovigen samenkomen om te aanbidden, om in aanbidding te aanschouwen, en in die aanschouwing geesteljjke vreugde en vertroosting te genieten. Wilde men dan ook aan onze kerkgebouwen een naam geven, die met het offer saamhangt, dan moesten we onze kerken noemen: Voorhoven, en het is geen geringe fout, dat men dit denkbeeld van „Voorhoven onzes Gods” zoo jammerlijk heeft laten varen”. Wanneer het voorgaande goed wordt vastgehouden, dan is het zonder meer al duidelijk, naar ons voorkomt, dat dit beginsel ons reeds zegt, dat, al bouwen wij voor de vergadering der geloovigen, volgens Gereformeerde opvatting geen heiligdommen, wij er toch naar hebben te streven, deze „Voorhoven onzes Gods” aan hooge eischen te doen beantwoorden. In geval van nood, wjj schreven dit reeds in een voorgaand artikel, behelpt men zich overal mee en kan de Kerk des Hoeren in elke denkbare ruimte samen komen. Wordt er echter een kerk gebouwd, krijgt _jle gemeente dus een vaste plaats van samenkomst, dan moeten er eischen worden gesteld en heeft het kerkgebouw, practisch en constructief, te voldoen aan alle voorwaarden, welke onze eeredienst stelt en moet, ook volgens Dr. Kuyper, aesthetisch de ic^ee der vergadering en haar doeleinde inden bouwstijl vertolkt worden.'ln 't reeds meer aangehaalde „Onze Eeredienst” wordt in een reeks hoofdstukken ook het kerkgebouw behandeld. Een architect zou dit anders en met andere woorden, doch inde meeste gevallen zeker niet beter hebben kunnen doen, dan dit gedaan werd door onzen grooten en schier op elk gebied begaafden theoloog en staatsman Dr. A. Kuyper. Nu wjj dan ook bijna ongemerkt bij de aan onze kerkgebouwen te stellen eischen begonnen zijn bij de „schoonheid-”, dus niet bij de ambachtelijke techniek, doch bij de kunst, moge hier het oordeel van den bovengenoemden auteur volgen, uit zijn laatste aan „het kerkgebouw” gewijde hoofdstuk. Voor hen onder de lezers, die van deze woorden reeds kennis namen, zal een nogmaals lezen, naar wjj vertrouwen, niet al te onwelkom zijn. Dr. K. dan schreef: „Al dat nabootsen van Roomsche, Luthersche en Episcopale kerken, moge voor het oog tot een schoon effect leiden, maar het iS noch doelmatig, noch van nadenken getuigend, nóch origineel. Wilt ge een kerk van dien aard, bewonder dan den Keulschen Dom, of ook de St. Pieterskerk te Leiden, of de St. Janskerk te Den Bosch en erken, dat al uw nabootsen op kleine schaal, toch niets dan knutselwerk is. Nog veel beter zou ü dan de aloude Synagoge tot model kunnen dienen. Ook de Synagoge toch onderstelde, dat het ejgenljjk Heiligdom elders was, d.i. op Sion, ge.ijk wjj geen ander wezenlijk Heiligdom dan in het hemelsch Sion kennen, en ook de Synagoge wilde zelve niet anders zijn, dan een gebouw waar de geloovigen saamkwamen, om de Schrift te lezen en te bidden. De naam Synagoge beteekent dan ook letterlijk „saamvergadering”. Op het doel, waarvoor ons kerkgebouw dienst moet doen, dient uit dien hoofde door onze bouwmeesters niet slechts zjj-1 delings, maar inde allereerste plaats gelet jte worden. Wie dat doel uit het oog verliest, moge timmerman zijn, maar is geen ! architect. Evenwel, ook als het doel scherp in het I oog wordt gevat, en alzoo in elk opzicht een bruikbaar gebouw geleverd wordt, dat aan j de practische behoefte voldoet, zoo is daarmee op verre na nog het hoogste niet be' reikt. Het is op verre na niet hetzelfde, of ge een huis bewoont, waarin wel alle kamers te vinden zijn, die ge behoeft, en dat ligt, waar ge het noodig hebt, maar onvriendelijk en zonder bekoring, dan wel of ge een even bruikbaar huis hebt, maar dat bovendien gezellig is ingericht, zich vriendelijk voor u ontsluit, en ook in zijn uitwendige verschijning u uitlokkend en aantrekkelijk toespreekt. Geldt dit nu reeds voor een woonhuis, hoeveel temeer moet dit dan niet doorgaan voor een gebouw, waarin de gemeente Gods zal samenkomen. Ge komt er vooral op Zondag, en wilt dus een gebouw, dat uw hooge stemming op dien dag, uw gevoel van j:ust niet stoort. Ge wilt dat u ook uit het gebouw iets toespreke, dat overeenstemt me uw innerlijke gewaarwordingen. Ook dat gebouw moet iets uitdrukken. Er moet leven in het geheel zijn. Het moet niet zwijgen, maar spreken altoos voor het ontyankelijk gemoed, dat ook de taal van steen en hout verstaat. Natuurlijk moet die uitdrukking niet te sterk zijn. Ze moet u niet af leiden en aan u zei ven onttrekken. Maar heel uw omgeving als ge inde kerk nederzit, moet passen bij wat er op dat oogenblik omgaat in uw gemoed. Die hooge uitdrukking verlangt ge van zulk een gebouw niet alleen als ge er in nederzit, maar ook als ge het van verre nadert. Geheel het gebouw, zooals het zich van verre aan u vertoont, moet noodigen om binnen te treden, en juist deswege moet ook de ingang niet een soort poortje zijn, waar ge doorsluipt, maar een , werkelijk zich ontsluiten van het gebouw om u op te nemen. Dat bezielen nu van hout en steen, is de hooge bouwkunst, en een wezenlijk architect toont zijn uitnemendheid, niet alleen door. het aanpassen van wat hij bcuwt aan het practische doel, maar ook doordat meesterschap over materiaal en vorm en lijn, waardoor hij het geheel beheerscht, en dwingt een hem voor den geest zwevende expressie ook voor anderen in zijn hout en steen te vertolken. Betreurt moet slechts worden,, dat het gemis aan het noodige geld, inden regel dit uitkomen van het kunsttalent inden weg staat. Schoon bouwen is ontzettend duur, en maar hoogst zelden beschikt een Gemeente over zoo rijke fondsen en middelen, dat ze den architect niet aan banden behoeft te leggen. Al 1 e groote kathedralen en domkerken zijn dan ook niet door de Gemeenten, maar door geld van vorsten en overheden gebouwd, en zelfs het onderhoud van zulke kolossale gebouwen verslindt zulke ongelooflijke sommen, dat zonder de hulp van de Overheid, het ééne gebouw voor, het andere na, af kalkt, af brokkelt, en zijn harmonieuse schoonheid en frischheid verliest. Reeds de aankoop vaneen goede plek grond voor zulk een gebouw is in groote steden, door geen Gemeente zóó te betalen, dat de architect vrij in zijn plannen is. Elke goede kerk, die sprekend uit zal komen, moet rondom vrij op onbebouwd erf staan, en minstens, van den buitenwand af gerekend, een twintig strekkende meters open terrein om zich hebben Daaraan valt intusschen meestal niet te denken, en bijna altoos, moet men zich behelpen met den aankoop vaneen plek gronds, waar het gebouw juist op staan kan, en dat niet zelden op zulk een wijs, dat alleen de voorgevel in het gezicht komt, en vlak aan de belendende huizen aanrijt. Onder die omstandigheden nu is het bouwen vaneen kerk voor een talentvol architect een pijniging. Hij voelt zich als een adelaar in Artis. Hij zou de vleugels willen uitslaan, maar kan niet. Zijn armelijk plekje gronds is hem aangewezen. Daarmede moet hij toe. En voorts moet heel het gebouw kant en klaar worden opgeleverd voor hoogsten één derde van den prijs, dien een waarlijk schoon gebouw vorderen zou. I En toch zal een goed architect zich daar; door niet laten ontmoedigen en zal de kenner toch van achteren aan zijn werk kunnen zien wat veel rijker gedachten zich in zijn verbeelding gedrongen hebben. Zeker, een arend in Artis kan zijn vleugels niet uitslaan, maar toch ziet ge terstond aan de manier waarop hij door zijn kooi wipt, en achter zijn tralies op den tronk springt, dat deze vogel een koninklijke vogel is. Ge herkent zijn ras. En zoo nu ook ziet ge bij een kunstvol architect tot in het eenvoudigste gebouwtje, dat hij voor een dorpsgemeente optrok iets zien doorgluren, dat aan een grootsche gedachte herinnert en er de trekken in terug vinden vaneen edele conceptie; en het is billijk dat veler oog hiervoor allengs ontsloten worde. Niet toch om Jiet popperige, niet om het pedante, niet om het mooie en pronkerige is het te doen, maar om een opvatting, waar een motief in schuilt, zoodat niet geprobeerd en gegist en geraden wordt, maar m stille, rustige gehoorzaamheid en gebondenheid aan het kunstmotief worde doorgewerkt. En al zou het nu de moeite niet loonen, zich al den ontzaglijkenarbeid, dien het doordenken van zulk een motief vordert voor één enkele kerk op een klein dorp te getroosten, wel is het de moeite waard, dat onze architecten, die telkens opnieuw tot bouwen geroepen worden, zich doordringen vaneen leidende gedachte, en telkens opnieuw een poging wagen, om, ook op eenvoudige schaal, die leidende gedachte tot uitdrukking te brengen. Verder kunnen wjj hier niet op ingaan. Zoodra het op kunst-conceptie en kunstuitvoering aankomt, moet niet de theoloog, maarde kunstenaar zelf de zoeker en vinder zijn. Wat de theoloog te doen heeft is het gebruik, waartoe het gebouw dienen moet, duidelijk te omschrijven, maar hoe nu met het oog op zulk een doel en gebruik, de kunst steen en hout kan doen spreken, is de zaak van den architect. Dat kan niemand hem aanpraten, dat moet opkomen uit zijn eigen zinnende verbeelding”. Va n den toren durft men bij de beperktheid van middelen bij zeer kleine gemeenten ternauwernood spreken, maar nu weden kerkbouw geheel op zich zelf behandelen, mag toch niet verzwegen worden, dat elke kerk uit haar aard om een toren roept. De vingerwijzing naar boven. De gestadige herinnering aan ons burgerschap, dat inde hemelen is.” Zie hier eenige grepen uit Dr. Kuypers „Onze Eeredienst”. Over het algemeen kunnen we volkomen onderschrijven wat hier door onzen grooten theoloog gezegd werd en we bevelen het gaarne ter ernstige overdenking aan. Ineen volgend artikel hopen we op het hierboven overgenomene eenige kantteekeningen te plaatsen, gezien vanuit het standpunt van den architect. Werken in voorbereiding. Appinged am. Vanwege de Gemeente zal worden overgegaan tot het verder Noordwaarts vernieuwen van de Jutewerderstraat en het geheel vernieuwen van de Solwerderstraat. Laatstgenoemd werd zal een bedrag vorderen van f 16.000, terwijl de verdere vernieuwing van de Jutewerderstraat ƒ 66*0 zal vragen. Amsterdam. De Amsterdamsche Watersportvereniging „De Schinkel" heeft besloten een eigen jachthaven lna.n te leggen aan de Nieuwe Meer, aan het eind van de IJsslot, ten Zuiden van de ringspoorbaan. Het terfein is pi.m. 10.000 vierk. Meter groot en rondom in het water gelegen, zoodat het gelegenheid zal bieden voor een groot aantal booten, terwijl voor winterstalling ruimte in overvloed zal komen. --- In Amsterdam-Z. I n het zoo zeer de aandacht trekkende I Amsterdam-Zuid staat niet alleen de bekende, door haar architectuur opvallend, openluchtschobl, gebouwd door Ir. Duiker,- doch tevens de nieuwe Hagedoorn-openluchtschool, ontworpen door het architectenbureau Pierre Cuypers aan de Q. Massijsstraat, hoek Anth. v. Dijkstraat—Albrecht Dürerstraat, inde onmiddellijke nabijheid van de Beethovenstraat. Vooral de verwarming van deze school is de aandacht ten volle waard. Da ar de bouw en de inrichting van de Hagedoornschool afwijkt van het normaal type is een beschrijving hiervan wel gewenscht. Ze wijkt niet alleen af van de Nederlandsche doch ook van de buitenlandsche typen en met name van de Engelsche en Duitsche Openluchtscholen, die bezocht zijn geworden alvorens de plannen voor deze school werden ontworpen. De Duitsche en Engelsche Openluchtscholen worden in het bijzonder genoemd, niet alleen omdat er in deze landen meerdere zün, maar ook omdat het klimaat in verschillende streken met het onze kan worden vergeleken hetgeen niet met Zuidelijker landen, met name Zwitserland, kan worden gedaan. Hierbij dient het merkwaardig verschijnsel te worden opgemerkt, dat noch in België noch in Frankrijk Openluchtscholen voor het gezonde kind bestaan, hoewel ook in België de belangstelling hiervoor begint te groeien en reeds Belgische architecten de Hagedoornschool hebben bezocht, en teekening ervan hebben gevraagd. De algemeene klacht tegen het oude model school, bestond in hoofdzaak daarin, dat men wel voldoende was beschut, tegen uitwendige klimatologische veranderingen, doch te weinig lucht en te weinig direct licht aan de kinderen verschaft werd. Vandaar dat men Openluchtscholen ging bouwen. Het woord Openluchtscholen werkt eenigszins misleidend, daar van medische zijde, en speciaal door Prof. Domo, uit Davos, erop gewezen is, dat het niet alleen de --- Onze Schoolbouw De Nieuwe Hagedoom-Openluchtschool bij de Beethovenstr. in Amsterdam (Z.). buitenlucht is die de kinderen ten goede moet komen, doch ook het directe licht. Dit behoeven vooral niet directe zonnestralen te zijn. Ook het door de wolken gereflecteerde zonlicht, indien niet door glas onderschept, werkt heilzaam. Plaatst men de kinderen inde buitenlucht slechts beschut dooreen dak, om tegen de regen beschermd te zijn, dan is de lichtbestraling wel zoo groot mogelijk, doch is men niet beschut tegen wind en koude. Waar het licht van boven komt, is dus een afsluiting van den grond tot b.v. IVj M. hoogte al een goede bescherming tegen wind. De lichtwerking blijft dan vrijwel gehandhaafd, doch temperatuursverschillen zijn hiermede niet ondervangen. De beste oplossing zou dus een lokaal zijn, waarbij het licht en de lucht van 4 zijden zouden kunnen toetreden, doch daar een werkwand niet kan worden gemist en van die zijde dus geen licht mag komen, moet men met 3 wanden Volstaan. Daar een school uit meerdere klaslokalen bestaat, en garderobes, toiletruimten en dergelijke onontbeerlijk zijn, terwijl trappen zooveel mogelijk moeten worden vermeden, zou men op deze wijze hoogstens 4 lokalen op één verdieping kunnen bouwen, waarbij dan de muren met een hoek van 90° op en tegen elkaar zouden staan. Dit wordt inde practijk te kostbaar, zoodat men moest overgaan tot ’t construeeren van twee inplaats van drie lokalen, om op deze wijze de vertrekken regelmatig aan elkaar te kunnen voegen. Deze wanden vallen dan van zelf ter weerszijden vaneen werkwand. Daar de buitenlucht dus minstens aan één zijde vrij moet kunnen toetreden is de tot nu toe algemeen gebruikelijke methode van verwarming, waarbij door warmwaterradiatoren de lucht in het lokaal wordt verwarmd, niet bruikbaar meer, aangezien de warme lucht onmiddellijk door den open wand verdwijnt en vervangen wordt door de koude buitenlucht. Men is dus aangewezen op een stralende verwarming, welke het meest de zonnewarmte'evenaart, d.w.z. de lichamen verwarmt, doch de lucht koud laat, gelijk bij zonnig weer in het hooggebergte; waar men zfch buiten zeer behaaglijk gevoelt, terwijl de temperatuur der lucht onder het vriespunt blijft. Deze stralende verwarming werd tot voor korten tijd nog uitsluitend geproduceerd door electriciteit, doch daar dit in ons land zeer kostbaar is, moest naar andere middelen worden omgezien. Hoewel in Engeland het meerendeel der bezochte scholen electrisch verwarmd wordt, waren daar ook toepassingen van de Panel Heating, die zeer goed voldeed, en waarbij het geheele plafond wordt voorzien van buizen, waar doorheen warm water stroomt van lage temperatuur. De warmte kost dan aanmerkelijk minder, doch de installatie-kosten blijven nog steeds vrij hoog. Ook in ons land zijn eenige zeer geslaagde installatiën van dit systeem gemaakt (bijv. bij de openluchtschool van Ir. Duiker). Sedert korten tijd echter, is men erin geslaagd inde plaats vaneen geheel „behuisd” plafond, stralingsradiatoren te maken, die dan tegen het plafond of de wanden worden geplaatst op een wijze, die het meest nuttig effect ressorteert. Dit systeem nu is inde Hagedoornschool toegepast. Waar in elk lokaal 2 tegenover elkaar liggende wanden, lichtwanden zijn, kan dus b(j elke windrichting eender beide lichtwanden worden geopend, zoodat aan de luwzijde steeds licht en lucht vrij kunnen toetreden. Zoo er weinig wind is, is het gewenscht beide wanden te openen, zoodat het licht direct van beide zijden kan toetreden, zonder dat daardoor een hinderlijke trek mag ontstaan. Teneinde dit zooveel mogelijk te bereiken, zijnde ramen van speciale constructie gemaakt en wel als volgt. De onderkant van het raam is 80 c.M. boven den vloer, teneinde de kinderen zooveel mogelijk vrij uitzicht naar buiten te geven. T0t,1.60 M. hoogte zijn dit gewoon naar buiten draaiende ramen. Daarboven echter draaien de ramen zoodanig door, dat zij onder een hoek van 45° van buiten naar binnen, van boven naar beneden gaan, ge- Het door het architectenbureau Pierre Cuypers, te Amsterdam, gebouwde schoolcomplex. Links het gymnastiek-, rechts een leslokaal. Aan het plafond is duidelijk zwart omlijnd aangegeven de speciale centrale verwarming, welke stralende warmte produceert. Onder de ramen ziet men de radiateuren, die alleen radicale warmte af geven. --- Centrale (Stralen warmte) Verwarming heel tot het plafond toe. Het licht kan dus van het plafond tot 1.60 M. hoogte, vrij naar binnen vallen, als de onderramen gesloten blijven, terwijl er een tegen den wind beschermende wand bljjft tot 1.60 M. hoogte. Wanneer er nu geen sterke wind is blijkt het mogelijk, de bovenramen aan weerszijden open te hebben, zonder dat er een hevige trek ontstaat (deze gaat n.l. over de hoofden der kinderen heen) terwijl het licht van 2 zijden vrij kan instralen. Deze speciaal geconstrueerde stalen ramen zijn fabrikaat van de N.V. De Vries Robbé & Co., te Gorinchem.* Wjj meenen hierbij inde gegeven omstandigheden tamelijk dicht genaderd te zijn tot het vrij toestroomen van licht en lucht zonder hinder te hebben van de klimatologische buiteninvloeden. De wanden tusschen lokalen en gang zijn hierdoor komen te vervallen, zoodat de luchtruimte van de gang ten goede komt aan de klassen. Om stoornis te voorkomen bij het gaan van de kinderen naar de toiletten, zijn tusschen 2 lokalen in, de garderobes met toiletten gemaakt. Hierdoor kunnen de kinderen zich naar deze ruimte begeven zonder dooreen ander lokaal te komen. Waar deze garderobes dus ook van buitenmuur tot buitenmuur loopen en gescheiden zijn van de lokalen, kunnen deze permanent geventileerd worden; bovendien zijnde verwarmingsbuizen in deze garde- --- Advertentie B.U.NANNINËAJr. AMSTERDAM-Z RIJNSTR. 29 TELEFOON 20726 UITVOERDER VAN SCHILDERWERKEN SPECIAAL IN MODERNEN FLATDOUW STEENFABRIEK „DE ZWALUW” MAASTRICHT TELEFOON No. 1557 Na Kantoor Tel. 1722 Leverancier gevelsteen Openluchfschool Specialiteit gele en geelgrijze ruwe in alle maten N.V. DAKPANNENFARRIEK „DE VALK" v.h. J. MEUWISSEN VRIJHOF 288 ECHT IL.) Tel. 4 IIIIIIIIIIIIIII)IIII!III!IIIIIII!I!!!III!I||||||I||||||||||IKII!I!I Leverancier Pannen Hagedoorn – Openluchtschool. --- Advertentie INGENIEURSBUREAU f rnAUrMlurr L. V. A. VAN KERCK HO VEN SbKAVbNHAGE TECHNISCH BUREAU JOH. v. OLDÉNBARNEVELuTLA N 105, TEL. 55">784, POSIRLK. 133698 CENTRALE VERWARMING SPECIAAL SYSTEEM VOOR KOLENBESPARING MECHANISCHE KERKVKR WARMING ORIGINEEL SYSTEEM MET WARME LUCHT WARMWATER VOORZIENING VENTILATIE EN DROOGINRICHIINGEN SANITAIRE INSTALLATIE ENZ. INLICHTINGEN EN OFFERTES GRATIS! --- Advertentie De Electrische Installatie voor de Hagedoornschool werd uitgevoerd door de FIRMA MIjNSSEN & Co, Keizersgracht 205 AMSTERDAM Telefoon No. 42508 Installateur van groote en kleine Installaties. Samenwerkeßëe Sliicadoors „llllllilllir VERTEGENWOORDIGER: M H. NIENTKER Zeeburgardijk 207. imslerdaei TELEFOON 50654 IH.EiR lil M MOIE MMiUEII STALEN» RAMEN, DEVMESROBBÉ*CO 4i>CORINCHEM --- Advertentie BEVEIUÜINti^Ê x .TECHNIItH / BUREAU X RUU EN WJféE BECi'JMEITRAAT 15 UTREEN T *|4-foTEI 1*753; --- Advertentie IffDKODOEIS H. W. FLENTROP ZAANDAM WESTZIJDE 57 TEL. 425 --- Advertentie LEIBEDEKKING VOOR HET LEVEREN VAN ALLE SOORTEN LEIENDAKBEDEKKING RESTAURATIE OF TE VERNIEUWEN LEIENDAKEN (WERKT OVER ’T GEHEELE LAND) C. DE JONG – DEN HAAG SPRINGFONTE9NSTRAAT 25 – TELEFOON 332477 --- Advertentie J. HESSELING – AMSTERDAI WOLVENSTRAAT 5, TELEFOON 43541 Lood- en Zinkwerker. Sanitaire Artikelen. Gas- en Waterleiding. » Anno 1780. ZWOLSCKE TIMMERFABRIEK RAMEN, DEUREN, KOZIJNEN ENZ. C. SPANHAAK v. ITTERSUMSTRAAT 1 1 ZWOLLE – Telet. 279 ---