Vóór de Restauratie. llnterieur v.d. Ned. Herv. Kerkte Geldermalsen vóór de restauratie, foto fa. Jochmann—Disco, Utrecht. --- Onze Kerk- en Schoolbouw in ons Land De Restauratie der Ned. Herv. Kerk TE GELDERMALSEN door Ir. Daan Jansen, architect te Utrecht. Inde vroege middeleeuwen geschiedde de stichting van kapellen en kerken ten plattelande, in verreweg de meeste gevallen, vanuit de centra der geestelijkheid, anders gezegd, door de rijke kapittels en de abdijen. Zoo is ook de kerkte Malsen gesticht door het kapittel van St. Pieter te Utrecht, waaraan de kerk ook inde volgende eeuwen nog tiendplichtig was. De kapel te Malsen komt het eerst voor ineen oorkonde van 1216, waarmede natuurlijk niet gezegd is, dat zij voor dien tijd niet bestond. Het is geenszins uitgesloten, dat het alleroudste Godshuis te Malsen een houten kapel is geweest, al is daarvoor ook geen enkele aanwijzing te vinden. In het jaar 1216 zal echter te Malsen wel reeds de tufsteenen-kapel hebben gestaan, waarvan de muurgedeelten ter weerszijden van het orgel nog het laatste overblijfsel zijn. Wij moeten ons deze kapel denken, veel lager en smaller dan de tegenwoordige* kerk, eenschepig en met een klein vierkant of halfrond koor; met zware muren en zeer kleine ramen, onbeglaasd, zonder gewelf en zonder toren. Het thans weer in 't gezicht gebrachte metselwerk in langwerpige blokken tufsteen aan dem Westrand en in het torenportaal is dus het oudste deel van hot gebouw. De toren is wat jonger en uit de dertiende eeuw; hij is waarschijnlijk tegen de tufsteenen kapel aangebouwd en geheel en al ir. baksteen opgetrokken. Hij draagt alle kenmerken van den Romaanschen stijl, met inde bovenste geleding der. schuchteren overgang naar de Gothiek. Het bovenstuk met de luigaten is dan ook aanmerkelijk jonger; stellig is de torenverhooging noodig geweest in verband met een verhooging van het kerkdak. Oorspronkelijk zal de toren alleen maar vanuit de kerk toegankelijk zijn geweest; het hoogere gedeelte was dan bereikbaar dooreen gat in het koepelgewelf. De traptoren is een later toevoegsel en is mogelijk wel gelijktijdig met de verhooging van den toren gebouwd. Inmiddels was de kapel te Malsen een parochiekerk geworden. Immers in 1313 moet de pastoor van Malsen ten overstaan van den officiaal van St. Pieter getuigen, dat zijn kerk nog steeds aan het kapittel zijn tienden'had af te dragen. In 1315 wordt te Tricht een kapel gesticht, die onder Malsen ressorteert, totdat in 1389 de inwoners aldaar, zelf in staat zijn er een eigen „Parochiepaep” zooals het inde oude stukken heet op na te houden. De tufsteenen-kapel moet te eeniger tijd zijn gesloopt en dooreen baksteenen kerk zijn vervangen. Deze baksteen-kerk is verscheidene malen vergroot en verhoogd en heeft een ingewikkelde en niet* meer te ontwarren bouwgeschiedenis. Oorspronkelijk zal zij ook eenschepig zijn geweest. De triomphboog en de voormalige consistorie zullen tot dezen bouw in vroegsteu vorm hebben behoord. In het tweede deel der vijftiende eeuw zal de kerk van Geldermalsen evenals zoovele kerken ten onzent belangrijk zijn vergroot en omgebouwd. De zijbeuk en de doopkapel zijn uit dien tijd. Het laatst zal het koor zijn afgebroken en dooreen breeder en dieper koor zijn vervangen. Jammer genoeg heeft de plaats gehad hebbende ontgraving voor de verwarmingskanalen geenerlei aanwijzingen betreffende den oorspronkelijken kooraanleg opgeleverd. Evenals het koor zijn ook schip en zijbeuk cverwelfd geweest. Deze gewelven dateeren echter van zeer laten tijd, naar de kraagsteentjes te oordeelen eerst uit de zestiende eeuw. Na de Hervorming, toen omstreeks 1580 de kerkgebouwen in gebruik zijn geno men door Protestantsche gemeenten, is evenals elders het koor buiten gebruik gesteld. Het schijnt dooreen houten hek van het kerkruim gescheiden te zijn. Het koor kreeg inde tweede helft der 17e eeuw een nieuwe bestemming, toen daar de grafkelder met de marmeren tombe van Jacob van Borsele en Maria van Varick werd gebouwd: De hoofdtoegang tot de kerk zal destijds door den toren zijn geweest. Naar aanleiding vaneen hoogen watervloed is in 1787 het schip van de kerk cpgehoogd. Vermoedelijk is toen ook de kansel verplaatst naar den torenwand. In den zuidgevel werden nog inde derde travee sporen vaneen ingang gevonden, die uit dien tijd kan dateeren. Dit is ook het geval met den ingang in het koor. Zijn laatste ingrijpende verandering ondergaat het kerkgebouw in 1847. In dat jaar zijnde destijds vermoedelijk al zeer wrakke gewelven uitgebroken en door stucgewelven vervangen, de muren gepleisterd en gewit. De gegevens daaromtrent bepa len zich tot schip en zijbreuk. Het koor zal echter wel kort te voren of er na, onderhanden zijn genomen. Toenmaals had men meer vertrouwen in stucwerk dan ineen steenen gewelf. De galerij, de banken (behalve die van eikenhout) en de gietijzeren ramen zijn van deze verbouwing, vermoedelijk ook het orgel. Hgt bestek spreekt van „vergrooting” der ramen. Waarschijnlijk zijn dus de oude natuursteenen raamstijlen reeds eerder vervallen en heeft men toen inde raamopeningen kleine houten vensters gezet. Vóór 1847 zullen in het ruim stoelen hebben gestaan, terwijl vóór de reformatie de kerk stoelen noch banken heeft gehad. Van dein het kerkgebouw aanwezige voorwerpen van oudheidkundige waarde, zijnde oudste stukken het arduinsteenen doopvont, dat langen tijd als voetstuk van den kansel heeft dienst gedaan en thans weer inde voormalige doopkapel is opgesteld, na van de later aangebrachte verflaag te zijn ontdaan; voorts de luiklok inden toren van 1475, een werkstuk van den gieter Wilhelm Hoerke, van wien slechts enkele klokken in ons land bekend zijn, o.a. een inde kerkte Tricht en een inden St. Laurenstoren te Rotterdam. Dit zijn dus met de twee teruggevonden kraagsteentjes, de engelenkopjes inden noord-oost en zuid-westhoek van het schip, de eenige werkstukken uit den tijd vóór de reformatie. Evenals de meeste dorpskerken in Nederland, zal die te Geldermalsen wel omstreeks 1580 den Protestanten in handen zijn gekomen. Uit dien tijd dateert ook htd oudste deel van het fraaie wetsbord, dat nu zijn plaats aan den wand van het koor tegenover den ingang heeft gekregen De beide wetstafels moeten, naar het handschrift te oordeelen, van omstreeks 1530 zijn; de tekst is dus naar eender vertalingen, die aan de Staten-vertaling voorafgin gen. De omlijsting van 1619, waaraan by de herstelling van 1701 nog een en ander is gewijzigd, staat bij het fraaie letterschrift der tafels verre ten achter. De Imker tafel bevat de eerste vier, de rechter tafel de andere zes geboden en het onderpaneel den z.g. hoofdinhoud der wet; de zijpaneelen als ik mij goed herinner I.eviticus XXIV. Het eikenhouten meubilair is uit de zeventiende eeuw; de kansel met koperen lezenaar, doopbekkenhouder, blaker en zandlooperhouder, het doophek, waarvan nu de lezenaar, die er later op aangebracht is, werd af genomen, de z.g. „Heerenbank’' en de eiken paneelen achter den kansel. De fraai-gesneden Heerenbank is zonder twijfel het mooiste werkstuk daarbij en zal van ongeveer 1700 zijn. Ook de beide koperen lichtkronen dateeren mede uit de 17e eeuw. In het koor werd in het jaar 1684 de marmeren graftombe geplaatst van Jacob van Borsele van der Hooge en Maria van Varick. De beeldhouwer van dit grafteeken is onbekend; mogelijk is het een leerling van Rombout Verhuist geweest. Bij de restauratie der Jcerk werd te werk gegaan volgens de nieuwe inzichten, d.w.z. slechts daar waar genoegzame zekerheid bestond omtrent wat vroeger geweest was, werd de historische vorm aangehouden; waar dit niet het geval was, is echter de schijn van imitatie van den historischen stijl vermeden, maar toch in wijze van uitvoering en materiaal-keuze aansluiting bij het oude werk gezocht. Indien zooals bij het koor van de kerk in Buurmalsen de vorm der Gothische traceeringen bekend ware geweest, zou er zeker aanleiding zijn geweest deze traceeringen inde restauratie op te nemen, thans echter niet. Wel was er zekerheid, dat de koorramen natuursteenen kant- en middenstijlen hadden, terwijl omtrent de ramen van gchip én zijbeuk zoo goed als niets bekend was. Het-gewelf van het koor, hoewel geheel nieuw, zal in materiaal, vorm en detailleering vrijwel met het oorspronkelijke koorgewelf overeenkomen, voor een historische reconstructie van het gewelf van het schip en dat van de zijbeuk ontbraken voldoende gegevens. Toch is aan den wensch der Kerkvoogdij gehoor gegeven ook deze ruimte te overwelven. Zoowel uit schoonheidsoverwegingen als in verband met de afmetingen van het orgel is de overhuiving van het schip aanmerkelijk hooger gemaakt, dan het voormalige gewelf van het schip moet zijn geweest. De middelen lieten niet toe, hier de graden van Baumberger zandsteen, die in het koor werden toegepast door te voeren; echter geven juist de baksteenen gewelfgraden van het schip door hun warme kleur een zekere verrijking aan het geheel. De zijbeuk is met kruisgewelven zonder graden overhuifd; zulks opzettelijk, daar anders dit zooveel lagere gewelf allicht te grof van detail zou zijn geworden. Van de kraagsteentjes zijn alleen de beide engelenkopjes inden Noord-Oost- en Zuidwesthoek van het schip origineel; al de overige zijn van den beeldhouwer W. van Kuilenburg te Utrecht, die ook het beeldhouwwerk inden doorgang van den Domtoren heeft gehakt. Het oorspronkelijk hoogteverschil tusschen koor en schip is hij de restauratie hersteld. Dit gaf mede het praktische voordeel, dat de achterste bankenrijen, die in het koor, wat hooger kwamen, zonder dat dit het interieur afbreuk deed. Overigens moet men bedenken, dat er sinds de reformatie van de kerk een gebruik wordt gemaakt waarvoor zij niet is gebouwd. Naar de tegenwoordige bestemming zou het koor niet de sterkst verlichte ruimte moeten zijn en vormen de zware pijlers evenals vóór de restauratie een belemmering voor het gezicht vanuit de zijbeuk op den kansel. Bij de opstelling van het meubilair is echter een zoodanige opstelling gekozen, dat zooveel mogelijk plaatsen een vrij uitzicht on den kansel hebben. De vij ftiende-eeuwsche ingang van de zijbeuk is weer hersteld en de later aangebrachte ingang aldaar gedicht. Ook is de ingang door den toren hersteld en de bestaande ingang in het koor gewijzigd. De vorm van de beide laatste ingangen berust niet op historische gegevens, die trouwens niet aanwezig waren. De voormalige ingang inden zuidgevel van het schip kon uit praktische overwegingen niet hersteld worden; hij is daarom enkel aan de buitenzijde aangeduid. Achter het koor is inden buitenmuur een ondiepe nis gevonden, waarin vóór de reformatie vermoedelijk een beeldgroep in steen, bij een calvarieberg zal hebben gestaan, zooals men dat in het buitenland in katholieke streken aan oude dorpskerkjes nog wel vindt. In het kopraam aan het einde van de zijbeuk is een gebrandschilderd raam geplaatst een z.g. tapyraam. Naar wij vernemen heeft de geheele restauratie ongeveer ƒ 60.000 gekost. Indien men nagaat wat hiervoor gedaan is, dan mag men aan den architect een woord van lof waarlijk niet onthouden. (Red.). --- Architectuur Ir. G. Friedhoff. Het Nieuwe Weeshuis der Ned. Herv. Gem. te Amsterdam (Z.), aan de Wielingenstraat. --- Het Nieuwe Weeshuis Ned. Herv. Gem. te A'dam Architectuur: Ir. G. Friedhoff, architect te Haarlem. Toen de Diaconie der Ned. Herv. Gemeente te Amsterdam het gebouw waarin het Weeshuis gevestigd was, aan de gemeente verkocht (thans Tesselschade-Ziekenhuis) moest men uitzien naar een andere woonstede voor de weezen. Tijdeljik werd het Weeshuis ondergebracht aan de Keizersgracht 369. Thans heeft de Diaconie overeen terrein in Zuid de beschikking gekregen voor den bouw vaneen nieuw kapitaal Weeshuis. Door het Bestuur werd voor dezen bouw een prijsvraag uitgeschreven en behaalde Ir. Friedhoff te Haarlem den eersten prijs. Hij ontving dan ook de opdracht voor de uitvoering van dit groote bouwwerk. Op 21 Januari 1931 werd met den bouw aangevangen; de eerste heipaal werd den 30sten van die zelfde maand inden grond gedreven. Niet minder dan 1734 palen waren noodig, tezamen een lengte vormende van 16395 Meter. Half Februari kon reeds een aanvang gemaakt worden met den betonbouw en waren medio Juni de omvangrijke kelders gereed. Naar men hoopt, zal het gebouw in het najaar van 1932 in gebruik genomen kunnen worden. Het geheele gebouw is opgetrokken van steen, beton en ijzer; voor de ijzërconstruetie werden 89000 kilo ijzer verwerkt. De indeeling van het gebouw is als volgt samengesteld. De eetzaal is het kardinale punt en vormt met de dienkamer en keuken één geheel. Zij is gelegen tussehen het hoofdgebouw en den zuidelijken laagbouw aan de twee binnenplaatsen, de eetzaal is tevens het middelpunt van het gezellige verkeer, en zal ook voor de godsdienstoefeningen benut worden. Het rechtergedeelte van het hoofdgsbouw is geïnstalleerd voor de jongens, terwijl de linkervleugel voor de meisjes is ingericht. Op de eerste verdieping is nog een kleinere eetzaal gelegen, bestemd voor de jongens, die niet op tijd aan de middagmalen kunnen deelnemen. De slaapzalen bevinden zich aan de Oost- en Westzijde. De woning van den directeur is aan de Zuidzijde, dit gedeelte is in laagbouw gehouden, omdat de zon onbelemmerd de beide binnenplaatsen kan beschijnen, alsmede de zalen aan de achterzijde van het hoofdgebouw; aan diezelfde zijde bevindt zich nog een speelzaal voor de kleuters met doorgangen naar de binnenplaats. Tevens is hier de gymnastiekzaal geprojecteerd. Door de groote toegangspoort komt men inde ruime hall met doorkijk naar de eetzaal; hier bevindt zich ook het trappenhuis. Naast de groote hall is eenerzijds een bestuurskamer anderzijds een teekenkamer. Op de eerste verdieping boven den hoofdingang en de hall zijnde ziekenzalen van het huis, bestaande uit twee ziekenvertrekken en isoleerkamer voor ernstige patiënten, met zusterkamer, verder onderzoek- en werkkamer, alsmede een vertrek met hoogtezon-installatie. Deze geheele ziekenafdeeling heeft een terras boven de eetzaal dat, als daktuin ingericht, dienst kan doen. De tweede verdieping van het hoofdgebouw bevat kamers voor het personeel, naaikamer en bergruimte. Inde kelders zijnde douchekamers ondergebracht, tevens kamers voor de provisie, de wasscherij, strijkerij en het ketelhuis. De ligging van het gebouw is Oost-Wcst en vrij gelegen aan 4 straten, de hoofdingang is aan de Wielingenstraat. Alle verdiepingen worden geïsoleerd door geimpregn. kurkplaten, geleverd door de Firma H. Geerdink, te Apeldoorn; de vloeren worden deels belegd met linoleum en deels voorzien van Parketvloeren. De hall is bekleed met vlaksteen. Aanneemster van dezen belangrijken bouw is de firma G. F. Lutter en H. B. Lotgering te Amsterdam, terwijl de grond en heiwerken uitgevoerd werden door de Oberon Mij. te Amsterdam. De uitvoerster van de betonwerken is de Betonijzerbouw Mij. Roeien en Heine te Nijmegen. Adviseur voor decentrale verwarming, warmwatervoorziening, is het Adviesbureau Nagtglas Versteeg te A’dam, terwijl de uitvoerster hiervan was de firma Huygen & Wessel, te Amersfoort, die in dit gebouw een turbine-stoomapparaat plaatste, dat hier te lande voor de eerste maal werd toegepast. Door de N.V. de Groningsche Steenhandel werden de benoodigde steenen geleverd, terwijl de N.V. Lood- en Zinkwerkerij v.h. A. Harmsen te Amsterdam de lood- en zinkwerken verricht. De N.V. Electriciciteits Mij. v.h. Alberts en Kluft eveneens te A’dam, verzorgde de electrisohe installatie. De talrijke stalen ramen voor dit groote gebouw zijn afkomstig van de N.V. de Vries Robbé en Co. te Gorinchem. – He t gebouwen complex maakt een prettigen indruk en de Architect heeft het geheel onderhevig gemaakt aan de eiechen aan een dergelijke inrichting gesteld. Niet alleen, dat de diaconie thans voor haar weezen een moderne, en hygiënische woongelegenheid heeft, doch tevens een monumentaal gebouw, dat gelukkig het zoo koude gestichtskarakter mist. --- Na de restauratie. Schip der Kerk van de Ned. Herv. Kerkte Geldermalsen na de restauratie. --- Advertentie J. BEISTERVELD – A°. 1871 Dakleien, Leibedekkingen, Rembrandtnatuurtegels voor In- en Exterieur. UTRECHT v. WIjCKSKADE 27 TELEFOON 13012 F- lULIUS BALLER & ZOON Kloveniersburgwal 54 – Telef. 42640 – Amsterdam KOPERWERKEN VOOR ALLE BEDRIJVEN. OOK VOLGENS TEEKENING N.v. DE KROON EDE WAND- EN VLOERTEGELS MODERNE TOONKAMERS KERK- EN SCHOOLMEUBELENFABRIEK „DE VOLHARDING” W. DE KONSNGG.Hzn. VELP(GId.) – Tel. 32380 GLAS IN LOOD RESTAUREEREN VAN OUDE RAMEN ZEER BILLIJKE PRIJZEN JAN VAN KLEEF UTRECHT – LEIDSCHEWEG 50 VEREENiGDE KERKORGEL FABRIEKEN J. J.ELBERTSE SOESTDIJK H. D. VAN USNABKÜtiIit AANNEMER VAN ALLE SOORTEN BOUWWERKEN I SPECIALITEIT in ©weim is@ü)w HEETELUCH I SCHERP CONCURR. PRUitn v.d. OOESSTRAAT – LEIDEROORP G. VAN LEEUWEN & ZONEN 0 KERKORGELBOUWERS LEIDERDORP Tel. Leiden 1 790 OPGERICHT 1903 --- Advertentie NED IJZERCONSTRUCTIE WERKPLAATSEN LEMELERVELD (O.) IJZEREN KERKKAPPEN SOLIEOE VLUS OOEDKOOP VELE REFERENTIES I --- Advertentie TIMMER- EN AANNEMERSBEDRIJF A. SCHAAFSMA BOUWKUNDIGE EN MAKELAAR ADMINISTRATIE EN ONDERHOUD HUIZEN v. TUYLL v. SEROOSKERKENPLEIN 9hs. AMSTERDAM- TELEFOON 90441 --- Advertentie N.V. Lood- en Zinkwerkerij v.h. A. HARMSEN Nieuwe Looiersstr. 12, Amsterdam, Tel. 30050, Gent. Giro H. 1336 UITVOERDER LOOD- EN ZINKWERKEN Nieuwe Weeshuis der N.H. Gemeente teA'dam Lood-, Zink- en Leidekker — Badkamer Installatiën H. GEERDINK KURKSTEENFABRIEK APELDOORN – TELEF. 857 Leverancier van het ISOLATIE-MATERIAAL voor het Nieuwe Weeshuis der Ned. Herv. Gem. te Amsterdam-Z n.v. mij „OBERON" Overtoom 41G. Tel. 81586 Singel 157, Tel. 49341-24755 AMSTERDAM AANNEEMSTER VAN ALLE VOORKOMENDE WERKEN Aanneemster van het Grond- en Heiwerk Nieuwe Weeshuis v.d. Hiaconie der Ned. Herv. Gemeente te Amsterdam. BETONIJZERBOUW-MAATSCHAPPIJ ROELEN & HEINE NIJMEGEN Ontwerpen en Uitvoering van alle werken in GEWAPEND BETON Uitvuerder van de betonwerken aan het Nieuwe Weeshuis te A'dam DE GEVELSTEEN, gebruikt aan het nieuwe Weeshuis der Ned. Herv. Gem. te \ Amsterdam, Architect Ir. Friedhoff, is afkomstig van de N.V. DE GRONINGSCHE STEENHANDEL (VERROOPCENTRALE DER VEREENIGDE STEENF ABRI KANTEN) GRONINGEN MARTINIKERKHOF 26 TELEFOON 2570 mm gn m Concurreerende levering M■■ door geheel Nederland. CENTRALE VERWARMING ALLE SYSTEMEN ONDER GARANTIE ADRIAAN KUYPER HAVENSTR. 49 – TEL. 385 – HILVERSUM IL®MJWpI CRN HWB lAW UAKKES. AAH»iE@ERSBEB)rJFB P.BI.KABDC27 ZAAIBAM* VEK.EIFOON: 334. ---