Collectie klederdrachten ging verloren Comité doet oproep om nieuwe verzameling aan te leggen Bij de troonbestijging van Koningin "Wilhelmina in 1898 is haar een volledige collectie nationale klederdrachten aangeboden. Destijds is deze collectie door Hare Majesteit in bruikleen afgestaan aan het Rijksmuseum te Amsterdam en in 1919 overgebracht naar het Nederlands Openlucht-Museum te Arnhem. Helaas is deze unieke folkloristische verzameling door oorlogshandelingen verloren giegaan, ondanks alle maatregelen ter beveiliging. De kledingstukken, zorgvuldig in kisten verpakt, werden vernietigd bij het opblazen van het kasteel Doornenburg, de bijbehorende sieraden werden uit de Ranzow-bank te Arnhem gestolen. Oneeveer een jaar geleden is een „Comité verzameling Nederlandse volksklederdrachten” opgericht met het doel opnieuw een zo volledig mogelijke collectie nationale klederdrachten bijeen te brengen en aan te bieden aan Koningin Wilhelmina ter gelegenheid van haar 50- jarig regeringsjubileum. Het comité heeft gemeend, dat eendoor het gehele land gevoerde actie de beste kans van slagen zou hebben. De medewerking werd verkregen van de commissarissen der Koningin en in elke provincie werd een werkcomité gevormd. De moeilijkheden bleken echter groot, waardoor het werk niet zo vlot resultaten oplevert als men aanvankelijk had gedacht. De tijdsomstandigheden spelen hierbij een belangrijke rol. Jarenlang hebben zij, die trouw bleven' aan de nationale dracht, geen nieuwe kleren kunnen kopen. Veel is voor kinderkleding vernaaid en dus niet beschikbaar. Ook zijn verscheidene stoffen nog niet te krijgen, omdat ze moeten worden geïmporteerd. Het is feit, dat de nationale costuums steeds minder worden gedragen, het gaat hier dus om het behoud vaneen historisch cultuurbeeld, dat voor Nederland van grote waarde is. De verzameling van 1898 be-* stond uit ruim 240 stuks. Er wordt thans naar gestreefd 200 costuums der verschillende gewesten te verwerven. Op het ogenblik zijn er ruim veertig bij elkaar, doch niet alle zijn compleet. Reeds veel zou zijn bereikt, indien enkele provincies hun volledige bijdrage zouden kunnen afleveren. Deze kans bestaat, hierdoor zou het werk provinciegewijs kunnen worden beëindigd en dan kan het landelijk comité zich concentreren op die provincies, die bijzondere steun en medewerking behoeven. Hulp van allen, die iets voor dit doel voelen, is onontbeerlijk. Elke geldelijke bijdrage is welkom. Ook doet het comité een beroep op hen, die in het bezit zijn vaneen of meer costuums en onderdelen daarvan of sieraden bezitten, die van de nationale drachten afkomstig zijn, om deze aan het comité af te staan. Het landelijk comité is als volgt samengesteld: mevr. R. W. E. Fischer—Oats, Mauritslaan 4, Amersfoort, voorzitster, jvr. dr. C. H. de Jonge, Centraal Museum Utrecht, vice-voorzitster en mej. E. v.d. Klok, Dorpstraat 129 Bunschoten, secr.-penningmeesteresse. Zo dansten Twentse boeren tijdens een jolklore-dag, die enkele jaren geleden in Almelo werd gehouden. Ook typische costuums, als deze Twentenaars daar droegen, gingen verloren bij het opblazen van kasteel Doornenburg. --- Miss Frances Perkins over: Franklin D. Roosevelt als sociaal hervormer Waardevolie bijdrage tot kennis van „New Deal” Onder de titel „The Roosevelt I knew schreef de voormalige Amerikaanse minister van Arbeid, miss Frances Perkins, een boek over de grote president, dat door het tijdschrift „Life” verreweg de beste publicatie is genoemd, die tot dusver over hem is verschenen. Over de buitenlandse politiek van Roosevelt, over zijn rol als oorlogsleider, over de conferenties van Teheran en Jalta schrijft miss Perkins weinig. Wat men daarover in dit boek vindt, dient meer om de mens Roosevelt te karakteriseren, 0m de lezer een beeld te geven van zijn persoonlijkheid, dan wel om hem inzicht te verschaffen inde doeleinden van het Amerikaanse kabinet. Dat is verheugend, omdat er anderen zijn, die ons daaromtrent veel beter kunnen inlichten dan de minister van Arbeid, die al dit soort van dingen slechts uit de verte meemaakte. Daarentegen zijn er misschien weinigen, die zo bevoegd zijn over de sociale politiek van Roosevelt te schrijven als juist zij, die voor deze politiek voor een belangrijk deel mede verantwoordelijk was. Geen biografie Dat men op die manier niet de gehele Roosevelt leert kennen, maar slechts een deel van zijn persoonlijkheid, spreekt vanzelf. De schrijfster erkent het ook nadrukkelijk in haar woord vooraf. Maar dat is volstrekt geen bezwaar, zolang men zich daarvan maar bewust is. Dit boek is geen complete Roosevelt-biografie, maar geeft zoals de titel ook aanduidt een beeld van de Ro'osevelt die miss Perkins heeft leren kennen. Dat wil dus zeggen: de Roosevelt van de „New Deal”, van de „National Recovery Act”, van de dertig uren-week en tal van maatregelen, die op het leven in de Verenigde Staten vérstrekkende invloed hebben uitgeoefend. Toen Franklin Roosevelt in 1933 als president van de Verenigde Staten werd beëdigd maakte het land de grootste crisis door. die het ooit had gekend. De werkloosheid had ontstellende afmetingen aangenomen, de banken verkeerden in moeilijkheden en de productie stokte. ledereen voelde dat er iets gedaan moest worden en keek vol verwachting op naar het Witte Huis. De manier waarop Roosevelt de strijd tegen de dreigende chaos aanbond was ongewoon en lokte enerzijds diepe bewondering, anderzijds felle tegenstand uit. Amerika trad een periode binnen, die de sociale onderzoeker nog vele jaren zal blijven boeien. Het boek van miss Perkins is voor de kennis van dit tijdperk een waardevolle bijdrage. Wat- zij schrijft over het ontstaan van de „New Deal”, over figuren als William Green van de American Federation of Labour en John Lewis van het C. 1.0., over generaal Johnson, de geesteszieke leider van de N.R.A., is hoogst belangwekkend en strekt zeker ook tot beter begrip van gebeurtenissen, die inde allerjongste tijd hebben plaats gevonden. Haar beschrijving van dit alles is echter allerminst objectief. Zijzelf zegt in haar inleiding, dat zij Roosevelt verdedigt. Zij verdedigt echter ook zich zelf. Dat is waarschijnlijk de oorzaak, dat dit boek soms onverwachte leemten bevat, die niet alleen een goed kenner van het Roosevelt-tijdperk, maar ook een goed krantenlezer onmiddellijk opvallen. De Nederlandse vertaling van dit boek is niet erg best. De typografische verzorging laat veel te wensen over. Zelden zagen we een boek met zoveel zetfouten. Had dat niet anders gekund? --- „Verhaal van herstel” Franse tekenfilm zal vertellen wat Marshall-plan is en beoogt \7OOR de meeste Europeanen zijn v Mic’key Mouse en Popeye goede vrienden. Inde nabije toekomst zullen zij even vertrouwd raken met Jacques de kleermaker. Jacques is een van de sterren van het „Verhaal van herstel”, de tekenfilm. die voor de ECA vervaardigd wordt en binnenkort inde Europese bioscopen komt om te vertellen wat het Marshall-plan is en beoogt. Jacques is een van de inwoners vaneen dorpje dat ernstige oorlogsschade heeft opgelopen. De smid kan geen staal krijgen om een ploeg voor de boer te maken en dus komt er geen tarwe voor de bakker om brood fe bakken. En zonder brood, zo gaat het verhaal, is Jacques te hongerig om kleren te maken voor de bouwvakarbeider, die de fabriek moet herstellen waar het staal gefabriceerd moet worden. HE film, die vervaardigd wordt *—* door André Surrat, de Franse Walt Disney, toont hoe de bewoners van dit dorp, die geheel Europa symboliseren, niet in staat waren om na de oorlog hun normale productie te herstellen en hoe het Amerikaanse volk hun behoeften inzag. Een schip gaat naar Europa met machine-onderdelen. terwijl de Amerikanen tamelijk afgunstig toekijken. Uitgelegd wordt dat de goederen, die op grond van het Marshall-plan naar Europa worden gezonden, geen Amerikaanse overschots-artikelen zijn. doch dingep, die de Amerikanen ook zelf. goed kunnen gebruiken. Doch spoedig komt het leven in het dorp Europa op gang. De wanhoop verdwijnt. Men ziet hoe de Europeanen de tarief-muren afbreken. Een Nederlander gooit een kaas dooreen muur naar een Schot, die zijn eigen muur omschopt en drie wollen jekkers teruggooit. Een Fransman vangt de jekkers op en werpt wijn naar een Zwitserse boer, die weer schoenen naar een Italiaanse fruit-teler gooit. En zo gaat dat voort. De film zal waarschijnlijk over ongeveer een maand voor vertoning gereed zijn en wordt uitgebracht in elf talen. De kleur is Technicolor. --- „Regie: S. de Vries Junior!” Aan hoorspel van een uur zit dagen werk vast Verhaal bij stukjes en beetjes van regisseur, die ’t erg druk heeft (Van onze verslaggever). OPGELET! Alles klaar, dames en heren? Nog even hoesten misschien?” Natuurlijk. Na drie dagen praten, praten en nog eens praten krijg je een droge keel en je stem mag niet overslaan bij het opnemen vaneen hoorspel. Allemaal, ook de geroutineerdste radio-acteurs en -actrices, benutten de laatste gelegenheid om nog even hun keel te schrapen. En gezamenlijk barsten ze los ineen wat overdreven, kinderlijk ondeugende hoestbui. „Zo. Uitgehoest? Daar gaat-ie dan. Sterkte! Attentie, opname vijf tellen van nu!” „Harde bokking, sprot gerookte paling!” Zachtjes speelt de accordeonist Johnny Meijer een ouderwets Amsterdams wijsje. En de stem van de omroeper klinkt er doorheen: „U gaat nu luisteren naar „Duif en Doffer”, een hoorspel, naar een toneelstuk van Johan Elsensohn” Hij noemt de namen van de medewerkenden en eindigt met het stereotiep zinnetje: „De regie heeft... S. de Vries Junior! Het hoorspel begint. Het eerst „spreekt” Jan Moene, de geluidstechnicus. Hij serveert „marktsfeer”, vaneen gramofoonplaat. Dan vallende spelers in, met échte stemmen: „Harde bokking, mooie sprot, gerookte paling!” Wij staan „inde Jordaan”, op de markt van de Westerstraat, veertig jaar geleden. Jan de Lange, de geluids-verzorger, imiteert met een speelgoed-rateltje de vuilnisman. Dan smakt Jan C. Hubert, de assistent-regisseur, een loze deur dicht en rammelt wat met glaasjes. We zitten nu „ineen café”, waar duivenmelkers samen komen. Daar komen de eerste dialogen: „Nou, mot je die duiven hebben voor een rijksdaalder?” ... De opname duurt langer dan de vijf kwartier, die vanavond de uitzending in beslag zal nemen. Want een enkele maal gaat er iets mis en het komt ook wel voor, dat de regisseur op het . laatste ogenblik een zin tèch nog iets anders gezegd wil hebben. Dan hoeft men niet opnieuw te beginnen. De spelers brengen de verbetering aan en men gaat gewoon verder, Jan Moene knipt de foutieve stukjes straks wel uit de band. Bijna alle hoorspelen worden tegenwoordig namelijk van te voren op de Miller-band opgenomen. „Life”-uitzendingen (directe uitzendingen) komen practisch niet meer voor. De Miller-band heeft verschillende _ practische voordelen. Eén er van is, dat een hoorspel gegarandeerd feilloos kan worden uitgezonden. Bovendien kunnen spelers en regisseur zelf, hun werk ’s avonds thuis, op hun gemak beluisteren. Daar leren ze veel van! Dagen van voorbereiding Johan Elsensohn schreef zijn „Duif en Doffer” in 1925. Het stuk werd in Amsterdam (o.m. door Herman Bouber) meer dan 150 keer opgevoerd. Nu onderging het een microfoonbewerking van S. de Vries Jr. De lezer heeft het Woensdagavond j.l. kunnen horen en wie er niet toe inde gelegenheid was, moet de omroepgidsen maar blijven raadplegen, want het stuk zal nog wel een heruitzending beleven. Vijf kwartier duurde die uitzending Woensdagavond. Daar waren drie hele dagen van intensieve voorbereiding aan vooraf gegaan. Eerst werden de rollen verdeeld, werd de tekst terwijl men tezamen om een lange tafel zat gewoon gelezen en gaf de regisseur zijn voorlopige aanwijzingen. De tweede dag repeteerde men met de microfoon en werden, tot inde kleinste onderdelen, tempi, klankverhoudingen, toon, dictie en tal van effecten bepaald. De derde dag ging men daar ’s morgens mee door. ’s Middags was het opname. Toen kwam het er op aan, zaten de acteurs met die kriebel inde keel, beet S. de Vries fel op zijn pijp en had Jan Moene alle aandacht bij zijn opname-apparaten. Toen klonken ook die commando’s: „Opgelet! Alles klaar?” Geen tijd om te eten WIJ waren al uren vóór die opname inde stutyo. En wij hoorden daar iemand zeggen: „Ik heb lang mijn best gedaan om bij hem te komen, maar nu ik eenmaal voor vast bij hem werk, laat hij me geen tijd meer, om mijn brood op te eten”. Dat was Jan Moene en hij had het over zijn „baas”, S. de Vries. Dat Jan Moene niet veel tijd krijgt voor zijn boterham, willen We best geloven. Wij zaten met dit tweetal ineen van de regiekamers van de VARA en wij kregen van „E s” zo heet hij in Hilversum maar bij stukjes en keetjes te horen wat wij weten wilden. De Vries was onafgebroken kezig. Nog nooit hebben we er zó lang over gedaan om iemand van de radio te interviewen. S. de Vries had voor dit kostelijke Jordaanse volksstuk een uitgelezen stel hoorspel-artisten bij elkaar gebracht. Wij zagen ze door de grote ruit in het aangrenzende vertrek. Wij konden ze inde regiekamer ook horen spreken en „de troep” hoorde, eveneens via een microfoon de stem van de regisseur. Daar waren Piet te Nuyl Sr. als de duivenmelker, Johan Elsensohn als de broer Hannes; Péronne Hosang en Claar Vischer als de echtelieden van dit tweetal en verder Hiiib Orizand, Daan van Ollefen, Mien van Kerckhoven—Kling, Annemarie van Ees, Betty Kapsenberg, Johan Vischer en An. ton Burgdorffer. Johnny Meijer zorgde voor passende muziek. Tijdens een solo van deze musicus klonk de stem van de regisseur: „Zeg Meijer, ’t klinkt een beetje hol. Ga eens wat dichter bij de microfoon staan als je wilt”. Meijer kwam naar voren, maar het blééf te „hol” klinken naar de smaak van Es. Bij stukjes en beetjes Er zou een houten schot om de accordeonist heen geplaatst worden. Even later moest er een bandje „biljartgeluid” opgezocht worden en toen weer een bandje „duivengekoer”. En dat kostte steeds een paar minuten tijd. Van dergelijke korte werkpauzes moesten wij gebruik maken om de gegevens te verzamelen voor dit stukje „Hier is Hilversum”. Er kwam ons nog iemand te hulp: de juffrouw uit de cantine. Bij haar koffie-met-koek geeft De Vries namelijk altijd vijf minuten om uitte blazen. Zo kwamen we nog te weten dat S. de Vries vroeger toneelschrijver en journalist was, hij zich altijd tot de radio aangetrokken voelde, dat hij in 1934 een vaste verbintenis aanging met de VARA en teksten schreef voor bonte avonden, cabarets en hoorspelen. In het begin van de oorlog nam hij. gedwongen, afscheid van de studio. Toen hij er vijf jaar later weer binnen kwam schreide hij tranen van vreugde. Sindsdien schrijft, bewerkt en regisseert hij weer hoorspelen. Zijn „Vleugels van de tijd” werd al door de Londense, Parijse, Brusselse en Oslose radio opgevoerd. Van zijn hand verschenen vroeger twee romans, „Verduisterde jaren” en „De fakir op de Prinsengracht” Dezer dagen zag bij Andries Blitz het licht „Ruiters op de aethergolven”, dat als ondertitel heeft: ~Een eigenwijs boek van een oude ’ spotter met een jonge liefde”. Maar .keren we nog even tot '*2t hoorspel terug. „Ik experimenteer graag”, vertelde De Vries. „De radio is nog jong. We kunnen nog veel leren en ontdekken. Vooral tijdstukken slaan sterk aan bij het publiek. Het zit hem niet inde gebeurtenissen, maar inde problemen, vooral actuele. De regie wil ik graag simpel en klein houden, want de microfoon demonstreert onmiddellijk alle onzuiverheden. Het kleinste teveel aan pathetiek en elk toontje vals sentiment wordt door het publiek opgemerkt. Auteurs te weinig Oorspronkelijke luisterspelen heb ik over het algemeen liever dan bewerkingen van films of toneelstukken. Maar er is groot gebrek aan radio-auteurs. En dat is te begrijpen. De schrijver moet de mogelijkheden van de radio kennen en deze weten uitte buiten. Wi-j hier kunnen niet werken met schmink, baarden of snorren of costuums. Het komt zuiver op het auditieve, het hoorbare aan. Ook voor de spelers gaat het uitsluitend om het creatieve vermogen van de stem! Wat de auteurs betreft, er zijn al enkele nieuwen, die het proberen en die al behoorlijk werk hebben ■ geleverd. Kort geleden heb ik nog zo’n stuk gebracht, „Tussen hemel en aarde”. Dat was van Jan Moraal, een jongen van negentien jaar uit Noord Scharwoude. Pientere knaap is dat, zoon van de plaatselijke stationschef. Hij stuurde me een half jaar geleden een kort verhaal met een stukje dialoog, dat goed was. Ik schreef hem door te gaan. De jongen kwam bij me en bekende, dat hij het niet verder wist. Hij had zichzelf een reisje naar de maan laten maken en kon er niet meer afkomen. Waarom zou je van de maan niet naar Saturnus vliegen, opperde ik, en naar Mars en Venus en Jupiter? Het is een allemachtig aardig hoorspel geworden en we hebben het hier met veel plezier uitgevoerd.” Brieven van luisteraars? Stapeltjes. Vriendelijke en boze. De beste critiek, die ik ooit kreeg, was vaneen dame, die schreef: „Ik moet van die hoorspelen niets hebben. Ik word er soms doodsbang van. Als ’t over misdadigers gaat, lijkt het wel of ze zó je kamer binnen komen”. DE REGIE-KAMER is het domein van de hoorspelleider. Door de glaswand ziet hij de spelers in het aangrenzende vertrek. Uit de luidspreker hoort hij hun stemmen. Dooreen microfoon kan hij met hen spreken. Op de foto ziet men naast S. de Vries Jr. de geluidstechnicus Jan Mvene. „ALLES KLAAR? OPNAME!” Anton Burgdorfer, Claar Vischer en Daan van Ollefen tijdens een scène in Johan Elsensohn’s „Duif en Doffe r”. Ook dit drietal behoort tot de vaste Hoorspelkern van .de Nederlandse-Radio-Unie, die uit dertig acteurs en actrices bestaat. --- Kunst in het kort De Haagse beeldhouwer Herm. van Remmen vierde deze week zijn 60-ste verjaardag. « De stad Florence zal dit jaar een literaire prijs van drie millioen lire toekennen „aan de beste auteur van deze tijd". • Prof. dr. E mi 1 Praet o r i u s zal de voorstellingen van „Tristan", die de Wagnervereniging organiseert, ensceneren. • De actrice Olga Tsjechowa zal weer eens 'in een film spelen, nl. in „Der Sanger mit der Maske” ®’ De componist Hans pfitzner werkt aan een Goetheoratorium. • In het „Mozarteum" in Salzburg zullen ook deze zomer weer de bekende cursussen worden gegeven. • De Franse schilder Duran Rosé zal zijn werk tentoonstellen in „D’oude Lanteern” te Amersfoort. --- BBC-zangeres werd zwart van huid Een 46-jarige zangeres van de BBC zag onlangs haar huid in enkele weken zwart worden. Zij dacht eerst dat het kwam door negerbloed in haar afstamming, maar na een medische behandeling werd zij weer blank, zo meldt de Daily Express. Dr. Leo Spira, ziekenhuisarts in Middlesex, die haar behandelde, heeft ineen Engels medisch tijdschrift bijzonderheden verteld over dit geval. De huid van de vrouw was reeds begonnen te verkleuren toen zij sergeant was inde A.T.S., het Engelse vrouwenhulpcorps Medische officieren van het leger, die vernamen dat een van de grootouders van de zangeres een neger was geweest, schreven het verschijnsel toe aan een „vertraagd uitgewerkte erfelijkheid''. Maarde diagnose van dr. Spira luidde: vergiftiging, veroorzaakt door fluorine, een van de weinige elementen die glas kunnen aantasten. Zwakke sporen van elementen die fluorine samenstellen komen voor in leidingwater, thee, en in veel ingeblikt voedsel. Daarom werd de verkleurde zangeres op een geheel fluorine-vrij dieet gesteld. Na een paar weken begon haar huid weer lichter te worden. Met behulp van wat make-up zag ze er nog slechts uit of ze wat zon-verbrand was, zo rapporteert dr. Spira, die zegt dat deze vrouw bijzonder gevoelig is voor fluorine. --- Dat werd te bar Antonio de Raco. een Argentijns pianist, besloot zijn succesvol concert met het Ottawa Philharmonisch Orkest met een moeilijk stuk van een Chopin-conc'ert. Hij hoorde een vreemd geluid. Het kwam niet van het orkest en ook niet van de toetsen. Hij keek omlaag en zag dat een stuk hout van de pedalen los was geraakt en op de grond was gekletterd. De Raco ging verzitten en speelde voort. Er viel weer een stuk hout. De Raco liet zich niet door de aftakeling van zijn instrument uit het veld slaan en speelde door. Hij maakte het %tuk af, doch liet de pedalen voor wat zij waren. Toen keek hij de zaak nog eens hulpeloos aan en stond met waardigheid op en verdween. Het auditorium riep om encores. Die kwamen niet. --- Wiecherts „Die Jerominkinder” een roman der gerechtigheid door dr. J. C. Brandt Corstius HET is thans, bijna vier jaren na afloop van de oorlog, nog altijd niet mogelijk zich op enigszins bevredigende wijze op de hoogte te stellen van hetgeen de jongere Duitse dichters en schrijvers publiceren. Hier en daar wordt eens vermeld welke literaire tijdschriften in enkele steden verschijnen; wij krijgen namen te lezen van onbekende auteurs, maar hun boeken komen vrijwel niet over de grens. Wat hier aan Duitse literatuur te kopen valt, komt uit Zwitserland, Zweden of ons eigen land, waar de oudere en uitgeweken schrijvers sinds 1933 hun uitgevers vinden. En zo, blijft de toestand voortduren, die reeds vóór 1940 aanwezig was. Waren wij er tóen zeker van, dat het de lezers ten goede kwam, thans kunnen we hetzelfde niet met een even gerust hart beweren. MAAR nu is dan toch de laatste roman van Ernst Wiechert (München, 1948) hier bekend geworden. Het is vooral deze 62-jarige schrijver, die door zijn werk, zijn persoon en zijn houding inde jarfen 1933—1945 (die hij in Duitsland doorbracht) de aansluiting vaneen aantal Duitse auteurs bij het internationale schrijverscentrum mogelijk maakte. En wie zijn nieuwste boek „Die Jerominkinder” leest, begrijpt waarom het zo moest zijn. Maar opnieuw hebben wij hier te maken met een werk van de oudere generatie. Opnieuw, omdat eerder het laatste boek van Thomas Mann in ons land de aandacht trok. Zowel Doktor Faustus als Die Jerominkinder zijn werken van schrijvers, die rijPten de jaren vóór de eerste wereldoorlog en die nu bezig zijn geweest een lange terugblik te werpen op de geschiedenis van hun land inde laatste halve eeuw. Hoe verschillend ook in hun laatste boeken werd hetzelfde stuk geschiedenis tot roman, dezelfde feiten en gebeurtenissen staan er, allesbeheersend, op de achtergrond. Maar hiermee houdt elke vergelijking der beide boeken op. Thomas Mann wil verklaren hoe het zo komen kon, komen móest. De levensgeschiedenis van Adrian Leverkühn is de levensgeschiedenis van de Duitse geest in het eerste kwart van de 20ste eeuw, de historie vaneen toenemende, de overhand nemende daemonie, die het leven vernielt. Het komt opzetten, dreigend, onafwendbaar, onder toejuichingen of begeleid door de verbazing van de allerminst weerbare mensenvriend die de zoetsappige naam Serenus Zeitblom draagt. Wat Mann voelbaar, haast tastbaar maakt, is de komende katastrofe, het onheil, de ineenstorting. Maar is dat bij Wiechert anders? Hoe zou dat kunnen zijn? Wie kan in geschiedboek of roman het leven in Duitsland tussen 1914 en 1940 beschrijven zonder dat. optrekkende, dreigende onweer, dat besef van ondergang ondanks schreeuwende triomfen? Ook bij Wiechert is dat zo. Maar het gaat hem niet daarom: niet om de verklaring, de tekening déarvan is het hem te doen, Terwijl Thomas Mann in Californië Adrian Leverkühn, de aan de duivel verkochte Duitse ziel, tot leven wekt, rijpt in Wiechert, bewoner van het instortende Duitsland, de figuur van Jons Ehrenreich Jeromin, wiens ziel worstelt met God en met de waarheid en in wie veel wat aan menselijkheid werd gewonnen gedurende duizenden jaren, gered wordt voor de ondergang. H Aangrijpend boek ET is een wonderlijk en aangrijpend boek. En wel inde eerste, plaats om de wijze waarop Wiechert het land en de mensen aan de Pools-Dultse grens heeft beschreven. Want ook dit boek speelt inde geboortestreek van de schrijver en ook nu weer predikt hij het eenvoudige leven van de rechtschapene, in wie de fundamentele levenswaarden, vrijheid en menselijkheid, het gebied van de daad nog niet verwisseld hebben voor dat van het woord. En Wiechert verstaat de kunst ons de beslotenheid van het armzalige dorp Sowirog met zijn herder en kolenbrander en vergeten schoolmeester geen ogenblik te doen gevoelen als een kleine bekrompen wereld van folklore en volkszedenroman. Het wordt bij hem de wereld, zoals hij kan zijn, met zijn goed en zijn kwaad, maar met de rechtschapenheid als richtsnoer. Geheel zijn geloof aan een mens, die doet wat zijn hand vindt om te doen, met en voor zijn naasten, heeft Wiechert in dit boek gelegd. En wat de grote ideeën betreft? God? De waarheid? Zijn antwoord luidt: wij zijn niet op de wereld om ideeën tot werkelijkheid te maken, maar om ons dagelijks werk te verrichten en wel zo, dat wij van de opbrengst delen met wie moeizamer, slechter betaalde arbeid doet. In deze geest groeit Jons Jeromin, zoon van de kolenbrander Jacob, tot man, van boerenkind tot arts, die een schitterende carrière verwerpt omdat hij in zijn geboortedorp dokter van de armen wil zijn, „een overwinnaar van de dood. omdat het beter is ineen witte jas hem te bedwingen dan ineen zwarte toga hem als een bestiering Gods deemoedig te aanvaarden.” Wat God met de wereld wil, en wat de waarheid is, Jons weet het niet; hij weet alleen, dat het leven zin heeft door het te verheffen uit de knechtschap, die mensen elkaar aandoen. En hiermee is Wiechert’s schepping zeer verwant aan die van de Franse schrijver Ca mus: dokter Rieux in La P e s t e. Literaire preek? TTIT mijn woorden zal men wellicht willen opmaken dat Wiechert meer een literaire preek heeft geschreven dan een roman. Het boek heeft er ook de schijn van. Het is een zwaar, ernstig werk, waarin de humor vrijwel geen kans krijgt. Er wordt veel, soms teveel, in gepraat en wij voelen wel eens de twijfel aan Wiechert's waarheid juist doordat te zeer wordt uitgesproken wat, verzwegen, sprekender geweest zou zijn. De woorden der eenvoudigen van geest zijn dikwijls vol wijsheid, maar teveel van deze wijzen op korte termijn bijeen, maakt vermoeid. En het is, zoals reeds gezegd, een boek waarin 't Noodlot drukkend wordt gevoeld, een boek van veel weemoed, van veel mensen, die leven in zorgen en komende, grote zorgen vooruitzien. Maar hoe heeft men ook geleefd in Duitsland, van 1914 af! „Velen leefden toen zo, op het keerpunt der tijden, als soldaten lang voor de grote oorlog en zonder vermoeden, dat zij ook na die oorlog nog lang als soldaten zouden moeten leven. Er zullen tijden komen, waarin men van geluk mag spreken, wanneer men met een stok inde hand en een stuk brood in zijn zak zijn werkkring zal kunnen verlaten.” De noodlottige gebeurtenissen van 1933—1945 hangen boven de geschiedenis van dit boek, hoe kan het anders! Wiechert slaagt erin nogmaals de eerste wereldoorlog op te roepen inde lotgevallen van Jons Jeromin als soldaat. En aan het einde beschrijft hij de brallende triomf van het nationaal-socialisme, dat de ergste zonde bedreef: „Het ontdeed de mens van zijn waardigheid, een heel volk, de mensheid. Het vertrapte met de hakken, waarvoor duizenden jaren nodig zijn geweest. Daarvoor bestaat geen verontschuldiging en waarschijnlijk ook geen vergeving.” Maar een literaire preek is het toch niet. Daarvoor zijnde personen in het boek te levend, is het land te werkelijk: Jacob de kolenbrander, die in zijn zoon het verlangen wekt ééns „de gerechtigheid op de akker” te brengen en wiens vurig geloof in zijn kind de jongen door zijn zware studiejaren heen helpt; Martha, de moeder, wier hart versteent omdat zij macht en rijkdom heeft verlangd en verwacht en in haar man slechts de wijsheid van de eenvoudige woudbewoner aantrof; Balie, de grootgrondbezitter, die hard kan zijn, maar als de nood aanbreekt tot de dorpelingen hoort; Agricola. de predikant, die uit liefde voor het zware lot der verachte boeren, die goed genoeg zijn om de staat belasting en soldaten te leveren, zijn geloof in God verliest en in een eindeloze twist met hem vervalt; de stille vrouwenfiguren Maria, Hanna, Margaretha, zij allen leven in het boek en bewijzen het meesterschap van hun schepper. Landleven Wiechert poogt te behouden wat aan menselijkheid verloren dreigt te gaan inde moderne beschaving. Hij is daarbij, ook naar aanleiding van zijn laatste boek, de kritiek niet ontgaan, dat zijn verwijzing naar het landleven en zijn schildering van de oude, landelijke verhoudingen tussen de mensen, in wezen reactionnair zijn en geen oplossing bieden. Het heeft er de schijn van, meer niet. Wie in het Duitsland der puinhopen, het Duitsland, waar eens nieuwe steden zullen staan (en hoe modern, hoe vele oude steden van Europa vooruit!) het terug tot de natuur predikt als een herrezen Rousseau, die maant tevergeefs. Maar Wiechert doet dat niet. Ook hij ziet de dorpen veranderen: de dokters trekken er binnen met electriciteit en waterleiding; de tractor zal er eens ploegen. Maarde mens zal er zijn eenvoudige waarheid hebben behouden: dat men de ander niet gebruiken mag voor zijn doel en de gerechtigheid gediend moet worden. Wel echter mist men in dit grote boek pijnlijk de beschrijving van het leven inde steden, en hoe ook daar altijd de mensen te vinden zijn geweest, die hun zonen opwekten „de gerechtigheid inde fabrieken en werkplaatsen te brengen.” Spreekt hier teveel het gevoel? Ook dat verwijt men Wiechert. Maar hoe zou dat kunnen, ineen tijd als deze, waarin men bijna dagelijks vriendelijk verzocht wordt zijn gevoel niet al te zeer te laten spreken als het gaat om zaken van staat en volksleven, dus om ons aller lot? We gehoorzamen, maar die zaken gaan intussen niet al te best. Wiechert’s personen gehoorzamen, gelukkig, niet allemaal. En daarmee heeft hij ons een prachtig boek geschonken. Ernst Wiechert: Die Jerominkinder. Verlag Kurt Desch. München 1948. ---