BERLIJNSCHE BRIEVEN XIV. Berlijn, October ,20. De Duitsche vorstenpaleizen. In D Cemoer 1918, kort nadat ik uit den ooi og teruegekteid was, zag ik in het Böilyusch® paleis de ongehoorde verwoesiing, die tiaar in do eerste dagen der levo'utie aungeiicht werd- Nooit zai ik dien aanbidt velgelen! Het gepeupel wa> het t erst in dien v.eurel biunengjdioneen, waar zich do vertrekken van het keizerlyk paar bevonden en hai hi r op een ontzaglijke wijze gestolen en geplunderd. Alleswas woest door elkaar gesmeten: gewone laden waren opengebroken, kasten en vitrines waren met geweld geopend en een ontzettende hoeveelheid kostbare stukken was gestolen. liet ongelooflijkste aanzien bood de slaapkamer van de keizerin, waar alle beddelakens, kussens en dekens gestolen waren, zoodat slechts de naakte malras overbleef. Zoo was het gepeupel ook in de kleedkamers te werk gegaan. De geheele voorraad toiletten der keizerin was tot op het laatste stuk geroofd; men zag nog slechts de leege kasten met de opschriften: „Avondtoiletten, „Avondmantels”, „Reiscosiumes”, enz. Ook de groote voorraad livreien voor de bedienden was tot het laatste stuk verdwenen. Werkelijk, hier kreeg men een waarneembaar begrip van dat, wat de fantasie zich van de verschijnselen eener revolutie voorstelt. Ook eenige kleinere schilderijen zijn inderiijd gestolen. Maar dat waren onbelangrijke stukken en hij een rondwandeling kreeg men dadelijk den indruk dat artistiek waardevolle dingen gelukligerwijze bijna geheel niet gestolen ol beschadigd waren. Bezorgd trad ik inde prachtige oude zalen aan den anderen kant van het paleis, meer naar het park toe, binnen. Daar was kort te voren de „Matrozendivisie” ingekwartierd, de hoofdgroep der radicale revolution., die levendige relaties hadden met de Spartacisten en communisten. Men had ze met geweld moeten verdrijven en daarbij zelfs de artillerie gebruikt. Eenige kanonschoten hadden den voorgevel getroffen en waren tegen den buitenwand van den beroemden „Witten salon” terecht gekomen. Maar als dooreen wonder was ook hier geen ernstige schade aangericht. De granaten waren met een zoo groot kunstgevoel ontploft, dat zij alleen een beetje van de zoldering versplinterden en ineen doorgang een stuk uit den baroktijd beschadigden, dat eenige splinters een paar gepleisterde muren doorboorden en een stuk verdwaald ijzer inde schilderijenverzameling neerkwam, waar het toevallig een schilderij trof, dat een toespraak van keizer Wilhelm II vanaf het balkon van het paleis voorstelde een niet erg schitterend werk van den schilder Skarbina. Verder was echter nies bedorven. De schade kon gauw hersteld worden en nu juist zijnde stellingen opgeslagen, om aan de groote portalen van den buitenbouw de verwoesting le repareeren. Zoo was tenminste dat, wat aan het Berlijnsche paleis als gedenkteeken van de Duitsche kunst- en cultuurgeschiedenis waardevol is, onbeschadigd gebleven. Dat is een geluk, want deze vertrekken behooren tot het mooiste en kostbaarste van wat we in heel Duitschland bezitten. De gewelven uit den renaissancetijd en de nog oudere resten uit het gotische tijdperk, zooals de gracieuse rococokamer uit de woning van Frederik den Groote, die alle inde dwarsvleugels liggen, waren door den strijd geheel gespaard gebleven. En de lange reeks heerlijke barokzalen, die eens Andreas Schlüter, de grootste kunstenaar, die ooit in Berlijn geleefd heeft, met onuitputtelijke scheppingskracht voor den eersten Pruisischen koning in ± 1700 geschapen heeft, zooals de feestzalen, die de kunstzinnige koning Friedrich Wilhelm II met rijken smaak, inden stijl van het vroeg-classicisme (de Berlijnsche parallel van den Louis XVI stijl) liet inrichten.... juist deze deelen die inde gevechten met de matrozen zoo groot gevaar hebben geloopen, warén dooreen gelukkig toeval gespaard. Nu echter kwam zoowel voor Berlijn als voor geheel Duitschland, hetzelfde probleem, dat Frankrijk na zijn groote revolutie ook had op te lossen: „Wat gebeurt er met de paleizen der ontkroonde vorsten”, die staatsbezittmg worden? De oplossing is voor Duitschland bijzonder moeilijk, want bij het aanzienlijke aanial groote en kleine regenten- en vorstenpaleizen, die het oude rijk bezat, is het aantal residentieen buitenbezittingen nog belangrijker dan die, welke indertijd het gevallen Fransche koningsdom achterliet. Er komen, wanneer men de meer onbeduidende gebouwen niet meerekent, in het tegenwoordige rijksgebied niet minder dan 115 bouwwerken in aanmerking, zooals men nu heeft vastgesteld. Dat is een geweldig bezit en een onvergehjkelijk waardevolle verzameling van Duitsche cultuur, dat de meest minitieuse zorg vereischt en dat onder geen voorwaarde in verval mag geraken. Of de staat een republiek of een monarchie is, moet daarbij van geen beteekenis zijn. Geen volk zal de kostbare bewijzen van zijn verleden aan verwaarloozing overleveren. Van d:e 115 bouwwerken behooren er + 30 tot de middeleeuwen en de renaissance, verder 18 tot den tijd van het klassicisme, en het begin van de 19e eeuw, welks architectuur ook nog op aanzienlijke hoogte stond (de verwildering en ondergang der kunst begint bij ons eerst later, inden tijd van den grooten bloei). De rest stamt uit de 17e en de 18e eeuw en geeft een indrukwekkend arsenaal voor de studie van de barok en rococökunst. Er is daarbij niet alleen sprake van de bouwkunst, maar niet minder van de binnenarchitectuur, van de decoraties der vertrekken, van kostbare oude meubelen en zijden stoffen, vaneen onoverzienbaar aantal kleinere versieringsvoorwerpen. Het gaat ook om de parken en tuinen, waarin de paleizen staan, met hun kunstvollen aanleg, hun versierde gebouwen, paviljoens, oranjerieën en beelhouwwerken. Dit alles moet onderhouden worden, maar dat beteekent voor den staat en de gemeenschap, aan welke een geweldig bezit ten deel gevallen is, vóór alles belangrijke uitgavenl , (Slot volgt). Dr. MAX OSBORN. --- VOOR DE JEUGD. No. 44. 6 NovemHor. 1820 EHMBLAD VAK DE ZüTPHENSSiIE COIIRMT EET SPROOKJE VAN MIENTJE, DIE OP ’T BROOD TRAPTE. Opnieuw naverteld door Tante Joh. ïn een land, heel ver van hier, woonde eens een klein meisje, dat Mientjo heette, was het dochtertje vaneen boer, die heel veel koeien, schapen en geiten had. De moeder van Mientjo was een vlijtige boerin, die zelf haar boter en kaas maakte en haar eigen brood bakte. Maar Mientjo wilde moeder nooit helpen, liep liever op haar mooie schoentjes en ineen net jurkje buiten, want zij was een ijdel meisje, en zij wist, dat zij haar klompjes moest aantrekken, als zij moeder hielp. Nu woonde er een eindje buiten het dorp, waar de boerderij van Mientje’s ouders lag, een vrouwtje, dat oud was en daarbij heel arm. Eiken dag bracht Mientje’s moeder dat oude vrouwtje een heerlijk, groot brood. En zoo gebeurde het nu op een dag, dat de moeder tegen Mientjo zei: „Kindlief, ik heb het vandaag zóó druk, dat ik het brood niet aan het oude vrouwtje kan brengen. Dat moet jij dus maar doen. Maar trek je mooio schoentjes uit, en doe je klompjes aan,*want je moet langs het moeras, en daar is de weg erg vuil en vol modderplassen”. „Dat weet ik wel, moeder,” zei Mientje, „maar toch houd ik mijn mooie schoentjes aan; ik wil niet op mijn klompjes door het dorp loopen; mijn vriendinnetjes zouden mij uitlachen, als zij zagen, dat ik op klompjes liep. En waarom moet ik nu juist het brood aan die vrouw brengen 1 Kan zij het niet zelf komen halen 1” „Neen,” antwoordde de moeder, „dat arme, oude vrouwtje kan zoo ver niet loopen”. „Nu goed dan,” zei Mientje, „maar ik houd mijn schoentjes toch aan.” Toen nam zij met een boos en ontevreden gezicht het brood en ging op weg naar het oude vrouwtje. „Die vrouw zal wel zoo’n ergen honger niet hebben,” mompelde zij, toen zij na een eindje geloopen ta hebben, bij een weiland vol mooie bloemen kwam. Ze legde nu het brood op het gras en ging bloemen Daarna nam zo het brood weer op en liep verder. En hoe verder ze kwam, hoe vuiler do weg werd, en toen zo lai*gs het moeras kwam, was daar de weg nog veel vuiler. Mientjo keek met angstige oogjes naar haar mooie schoentjes. Zo waren al een klein beetje vuil, maar zo zouden nóg vuiler worden, als zij over dien grooten modderplas, daar midden op den weg, ging. En er over moest zij, want aan den oenen kant van den weg lag het moeras, en aan den anderen kant was een breede sloot! Even bleet’ Mientje op den weg staan.Ze keek naar den grooten modderplas, daarna naar haar schoentjes en toen wierp ze het heerlijke brood midden inden plas en sprong toen zóó, dat ze juist met haar voetjes op het brood terecht kwam. En ze hoorde niet, hoe de vogeltjes, die inde boomen zaten, haar toeriepen: „Foei, meisje, hoe slecht, hoe vreeselijk slecht, om dat kosteiooze brood zoo te vertrappen! Daarvoor zul jo gestraft worden!” En Mientje werd gestraft! Want toen zij met haar voetjes op het brood sprong, zonk dit al dieper en dieper, en.... Mientje zonk mee. ’t Was alles zoo vxug gegaan, dat zij al half weg was gezonken, voordat zij het zelf wist. Eerst toen haar beentjes heelemaal onder water waren, riep zij om hulp. Maar er was niemand, die haar hoorde, en zij kon ook haar voetjes niet uit den plas trekken, ’t Was alsof die aan het brood vast zaten. En al dieper en dieper zonk zij, totdat zo op den oodem van den plas was gekomen, en daar woonde de moeras-vrouw! Mientjo zag haar, zoodra zij beneden was! Ze zat op een troon van groote, groene ineengekronkelde slangen! Mientje gnezelde, toen zij haar zag! Wat was die moerasvrouw een afschuwelijk wezen! Haar hoofd geleek op een grooten padden-kop met lange groene haren, dio zich als kleine slangen om haar hals kronkelden. En haar handen waren als de scharen vaneen grooten kreeft. Met die scharen greep ze nu naar Mientjo en wees haar toen op het brood, waarop deze nog altijd stond. En daarna vroeg ze met een stem, die kwekte als het geJuid vaneen kikvorsch: „Wat heb ji.i met dat kostelijke brood gedaan, jouw stout en ijdel kind V’ En toen Mientjo haar heel angstig aankeek en maar niets zei, begon do moerasvrouw weer: „O, ik ken je wel, ijclel meisje, en ik weet ook, dat je liever het brood,dat je naar het arme, oude vrouwtjo moest brengen, vuil maakte, dan je mooie schoentjes. En nu zal dat arme vrouwtje sterven van den honger, en dat is jouw schuld. Maar je zult gestraft worden, en die straf zal zijn... honger lijden 1” Toen de moeras-vrouw dit had gezegd, keek Mientjo haar heel ongeloovig aan. Hoe kon zij honger lijden ? Ze had toch het groote brood nog onder haar voeten ï Maar heel gauw zou zo het weten 1 Want de moeras-vrouw riep haar waterslangen, schorpioenen en hagedissen, en toen die waren gekomen, zei ze: „Brengt voor ons allen de lekkerste spijzen!” En toen nu al wat maar lekker was, zooals zalm en oesters en heerlijke kreeften, was ge- bracht-, zei ze, op Mientje wijzend; „Bat slechte kind mag niet eten!” „Ik heb toch het brood nog,” dacht Mientje. En juist toen de moeras-vrouw een heelijk vet zalmpje oppeuzelde, kreeg Mientje honger en greep naar het brood. Maar, ach, hoe vreeselijk, toen ze het brood aanraakte, werd dit kruim en al die kleine kruimels glipten tusschen haar vingers weg. En nu was het, alsof ze al meer en meer honger kreeg, en eindelijk werd de honger zóó hevig, dat zij begon to schreien en toen telkens snikkende uitriep: „Ach, ik heb zoo’n vreeselijken honger!” „Het arme vrouwtje, waarvoor het brood bestemd was, heeft nog veel meer honger,” kwekte de moeras-vrouw. „En als je niet dadelijk ophoudt met huilen, dan roep ik mijn water-schorpioenen, lat zij je zullen steken. Kijk, daar komen ze al aan!” Ja daar kwamen ze aan, de vreeselijke schorpioenen, en Mientje, die nu heel bang werd, en groot berouw kreeg ,dat zij op het brood had getrapt, riep: „Ach, wat ben ik toch vreeselijk slecht geweest! Had ik toch maar naar moeder s raad geluisterd en mijn klompjes aangetrokken! En o, als dat. arme, oude vrouwtje nu maar niet van den honger gestorven is! Want honger lijden is zoo vreeselijk, dat voel ik nu zelf ” „Zoo, zoo, heb je eindelijk berouw 1” kwekte de moeras-vrouw, „wel dat is jo geluk, ijdel meisje. En als je nu do broodkruimels kunt oprapen en daarmee do blinde moeras vogeltjes wilt voeren, dan mag je, als je het laatste kruimpje hebt opgeraapt, weer naar de aarde terugkeeren. Maar denk er aan, dat zoo je er zelf maar één kruimel van opeet, je je leven lang hier in ’t moeras moet blijven en honger zult lijden.' „O, ’k zal alles doen, wat u wilt, goede moerasvrouw,” antwoordde Mientje, „als ik maar weer naar mijn ouders mag terugkeeren. Moeder zal zoo ongerust zijn, als ik niet thuiskom. En ’t arme vrouwtje zal zoo’n honger hebben ” „Ja, dat begrijp ik,” kwekte de moeras-vrouw. „En begin nu maar gauw, want daar komen de vogeltjes aan ” Èn waarlijk, daar kwamen ze aanvliegen bij honderden te gelijk, de kleine, blinde moeras-vogeltjes, en toen zij zich, vlak bij Mientje, op den grond hadden neergezet, raapte het meisje heel geduldig kruimpje na kruimpje op en voerde ieder vogeltje °P zijn beurt. En toen nu het. laatste kruimpje in het bekje van het kleinste vogeltje verdwenen was, toen was er ook iets heel, heel vreemds met Mientje gebeurd. Die zat nu niet meer op den bodem van het moeras, maar ze was weer op de aarde en lag m t gras, vlakbij den breeden modderplas. En het groote brood, dat zij naar het arme, oude vrouwtje moest brengen, lag op haa* schoot! O, was wasi ien je nu blij i riep daarom heel hard: „Dank u wel goede moeras-vrouw! Want ze dacht, dat die haar een nieuw brood had gegeven. En toen ze nu het brood naar bet arme, oude vrouwtje bracht en het vrouwtje tegen haar zeide: „God zegen jou en je brave ouders, kind,” toen schaamde Mientje zich heel erg en zij dacht: „Ach, als het vrouwtje toch eens wist, hoe ondeugend ik geweest ben ” Maar zij durf do niets te vertellen. Toen zij echter een poosje later met een heel rood en verlegen gezichtje thuis kwam en moeder haar vroeg, wat haar toch mankeerde en of zij misschien ziek was, vertelde Mientje alles eerlijk aan moeder en zij beloofde haar, dat zij voortaan niet meer ijdel wilde zijn en haar klompjes zou aantrekken, als moeder dit wilde. En de moeder kuste haar dochtertje en zei, dat zij de moeras-vrouw heel dankbaar was, omdat die van Mientje een beter meisje had gemaakt. 174 – --- RAADSELHOEKJE, Oplossingen der raadsels uit 't vorige nummer. Voor grooteren. 1, Eerlek duurt het langst. Steel, Ryn, guur, kade, hut, lat. 2. Correspondentie. 3* F Frankfort. F arm arm baars baars vlonder vlonder Frankfort huifkar huifkar brood biood urn um t t 4, Nederland onder Napoleon heeft ondervonden wat onderdrukking was. Voor kleineren. 1. Verborgen plaatsen in Nederland. Gelukkig l De repet tiet loopt op een eind , . . . , (Epo en Tiel) Je wee' niet hoe we er tegen opzien. (Weert) Goed, wij hebben den tijd. (Wijfie) 2. Schier, monnik, oog; Schiermonnikoog. 3. Bok, hok, sok, kok. 4. Matroos. Toos, rat, som, mos. Cm op te lossen. Voor grooteren. 1. Mijn geheel is een spreekwoord, dat uit 6 woor» den en 19 letters bestaat. 4,2, 15, 19 is een stad in Zeeland. 9,7, 5, f', 12,3 is een mooi dorp in Gelderland. 11, 10, 13 is een klem vruentje. 1, 18, 7, 16 is een ander woord voor woning. De 4, 17, 6,2, 3,3, 15 is een rivier in het zuiden van Frankrijk. Etm 14, 10, 8,14 dient om een kooltje vuur te bevatten. 2. Met n als eindletter ben ik een stad in Zwitserland, met teen jongensnaam, met meen rand • langs een weg of dijk eu met g een hoogte. 3' Maak van deze letters een meisjesnaam: eenm 1 ai *6tvnrnat Jö ee,ün moet, en een verzameling riiir E^men den naam vaneen mooi en dikw(il3aTOÓrkümt°0k de Qnekscüe belleer Voor kleineren, '• 'l»cmT‘ mi 1» d. 2. Met eia liet een boom, met „ een mrlu, 8. Verhortten plaatsen in Nederland, Zal je de boodschap goed onthouden, Clara ? f2) Kreeft, paling, oesters en zalm zijn voor velen een lekkernij. Inde wei loupsn een kalf en een koe. 4.1, 2,3 is het teg novergestelde van vlijtig. 4,5, 6,7 is een hemellichaam. 8, P, 10, 11 is een zangvogel. Ik hoop met, dat er een 1,2, 3,4, 5,6, 7,8, 8» 10, 11 onder myn lezers is. --- De St Walburgskerk Beknopt overzicht van hare restauratie. V. Toen het jaar 1913 ten einde liep, was men met de binnenrestauratie zoover gevorderd, dat , middenschip, koor en dwarsschepen eén algewerkt geheel uitmaakten, in do volgende drie jaren kwamen achtereenvolgens aan de orde: de nog onvoltooid gebleven gewelven van het zuiderzij-Bchip, de kooromgang, de kapellen zuidelijk daarvan gelegen en het geheels Noorderzijschip. in het najaar van 1916 kon het laatste steigerwerk worden opgeruimd. Wat toen nog aan muurvlakken en pijlers te doen overbleef, was van den beganen grond bereikbaar. Gewelfschilderingen kwamen alleen nog inde zijschepen aan het licht: in het Zuiderzijschip een paar familiewapens en bloemversieringen, die, zooals reeds werd opgemerkt, met de spotfiguren van den Zuidwesthoek in geen verband staan; in het Noorderzijschip boven den Westmuur een voorstelling van Maria in zonnegloed, overeenkomend met dio in do koorapsis, bovendien in do twee gewelfschelpen, dié aan weerszijden aan den westmuur grenzen, vier voorstellingen, ééne van den lijdenden Christus en drie van engelen met attributen ontleend aan het lijden en aan de kruisiging. Opmerking verdienen de fijne teekening dezer figuren en de zachte tint, waarin zij gehouden zijn. Ongedeerd kwamen zij van onder de kalklaag to voorschijn, daar, in tegenstelling met de gewelven van het Zuiderzijschip, die van het Noorderzijschip geen sporen van beschadiging vertoonden. Voordat wij nu verder gaan met een kort overzicht van de laatste drie jaren der binnenrestauratie, zij hier nog vermeld, dat, mede als een gevolg van do veranderingen, die het gebouw inwendig had ondergaan, eenige voorwerpen, dio tot het kostbaarst bezit der kerk behooren, verplaatst werden. Do koperen doopvont, volgens inscriptie van 1527 dateerend, verhuisde in 1904 uit het Noordernaar het Zuiderzijschip, waar zij oorspronkelijk schijnt te hebben gestaan en, ineen zonniger deel van het gebouw, beter in het oog valt. De oude lichtkroon van gesmeed ijzer, die, volgens Slichtenhorst, zich oudtijds zou hebben bevonden ~in ’t hert der kerk, aan ’t gewelf met vier geschakelde ketentjens van ijzer vast hangende” doch verhangen was naar het gewelf, waaronder nu het orgel staat en die men misvormd had door er gasleidingen in aan te brengen, werd in 1906 van dia toevoegsels ontdaan en vond een plaats onder de apsis van het koor. Eindelijk werden in 1915 eenige oude zerken o.a. de alleroudste, die op het graf vangraaf Otto (overleden in 1113) zou hebben gelegen, en eene andere met naieve voorstellingen van het laatste oordeel, overeind gezet tegen den Zuidmuur van het Zuiderzijschip inde buurt van de doopvont. Hier vond ook een plaats het gildenbord, dat te voren aan het Westelijk eindader toenmalige betimmering van het middenschip had gehangen. Na deze uitweiding keeren wij terug tot de binnenrestauratie, die na 1916 bestond in het herstellen van den vloer der kerk, het in behoorlijken staat brengen van den preekstoel en andere bijkomstige werkzaamheden, terwijl ook de laatste hand gelegd werd aan de al in 1901 blootgelegde muurschilderingen. Eene beschrijving dezer schilderingen, waaronder er zijn van groote kunstwaarde, zou hier te ver voeren; wie er belang in stelt, kan ze beschreven vinden door den heer J. Gimberg (~De Muurschilderingen inde St. Walhurgskerk te Zutphen,” uitgegeven in 1903 bij W. J. Thieme en Cie) of ze bezichtigen onder leiding van den koster, die niet in gebreke zal blijven alle wetenswaardigo bijzonderheden mee to deelen. Bij de ontdekking van dit schilderwerk had de heer Victor d» Stuers het advies gegeven, dat in het derde dezer opstellen ter sprake kwam: het gevondene onaangeroerd te laten en wat er nog verder gevonden mocht worden uitte sparen en hij to laten schilderen, voor zoover het geen figuren, maar ornamenten zouden blijken te zijn. In overeenstemming met dit advies werd gewerkt door den Roermondschen schilder, den heer P. Helwegen, die in opdracht van dr. Cuypers ook de gewelven gerestaureerd had. Hij onderwierp in 1917 het in 1901 gevondene aan een nauwgezet onderzoek, verwijderde de laatste resten van de witkalk, fixeerde wat dreigde af te vallen, schilderde de achtergronden bij en zette telkens wat op zich zelf een geheel vormde af met een rand. Eenigszins anders had hij in vroeger jaren liet schilderwerk der gewelven moeten behandelen. Daar werd met gebruikmaking van de genomen calques bijgeschilderd wat wel aanwezig was geweest, maar was afgevallen door de broosheid der kalklaag of verdwenen bij noodzakelijk herstel van het gewelf. Zoo werden bijv. wegens den bouwvalligen staat der gewelven de profeten in het Noorderporiaal en de spotfiguren inden Zuidwesthoek geheel nieuw geschilderd. Veel beschildering vereischten ook de twee Apostelen en de twee Sibyllen aan het gewelf tusschen middenschip en Zuiderdwarsschip; minder waste herstellen aan hetgeen men aantrof op het koorgewelf en de gewelven van het middenschip. Geen noemenswaardige retoucheering was noodig bij de dwarsschepen en het Noorderzijschip. In hoever het technisch uitvoerbaar zou geweest zijn te doen uitkomen, wat oud en wat nieuw w’erk is, blijve aan deskundigen ter beoordeeling overgelaten. Dat niet werd bijgeschilderd, als er niets onder de kalklaag was gevonden, bewijzen o.a. de al vroeger genoemde witte vakken in de gewelfschildering, die de verheerlijking op den berg moet voorstellen. De kosten van de laatste periode der binnenrestauratie (1911—1919) hebben gemiddeld ƒ 2200 per jaar bedragen, in de eergte zes jaren meer, inde laatste drie aanmerkelijk minder. Te beginnen met 1914 werd de helft der kosten door een Rijkssubsidie aan de kerkvoogdij vergoed. Wat de samenstelling der Res*auratie-commissie betreft, worde hier de bijzonderheid vermeld, dat in 1897, toen de heer De Sonnaville de sfad had verlaten, de Zutphensohe Deken, de heer Guifing, zich bereid verklaarde diens plaats inde commissie in te nemen. Hij onttrok evenwel zijne medewerking, toen de commissie zich in het jaar 1902 ook met de binnenrestauratie ging bemoeien. Wie nu na achttien jaren de kerk van binnen beziet, zal zeker moeten toegeven, dat oolc a.an dit onderdeel der restaura1 ie een Roomsch-Katholiek zonder eenig 'gewetensbezwaar had kunnen medewerken. Na het overlijden van den heer Coenen in 1907 werd de heer Storm Buysing voorzitter der commissie, doch hij bleef zich ook voor het vervolg welwillend belasten met de van den aanvang af door hem gevoerde geldelijke administratie. Het secretariaat nam de heer mr. J. L. A. Stolk van hem over, die in 1902 tot lid der commissie was aangewezen. Het toezicht van regeeringswege berust sinds 1918 bij Afdeeüng B van de Rijkscommissie voor de monumentenzorg. Daarmee was de taak van dr. Cuypers geëindigd, die niettegenstaande zijn hoogen leeftijd met krachtige hand de restauratie-werkzaamheden had geleid. Over de restauratie van den toren in een slotartikel, (Slot volgt). D. BRUINS. --- PERSKRONIEK. Soc.-dem. onder elkaar. In „het Volk” verwijt dr. J. G. van Dillen den leider van zijn partij, mr. Troelstra, verouderde denkbeelden te koesteren in zake den klassestrijd. Hij is van meening, dat niet alleen voor Duitschland „een samenwerking tusschen de sociaal-democratie en de democratische burgerlijke partijen onmisbaar is”, maarde arbeidersklasse ook elders, „juist naarmate zij sterker en machtiger wordt, meer samenwerking met de democratische elementen der burgerij moet zoeken.” De reden is, dat men met physieke macht wel veel kan afbreken, maar geen nieuwe maatschappij kan opbouwen. Zijn grief tegen den heer Troelstra is, dat deze „door zijn politiek de vervreemding der intellectueelen van de arbeidersbeweging zoo sterk inde hand werkt,” en wel door de aanbeveling van de directe actie, de politieke werkstaking, als middel om tot socialisatie to dwingen. Het is niet anders dan een stuk dictatuur, dat zich tegen de arbeidersklasse zelve kan keeren, zoodra deze de macht in handen zou krijgen, wat zich dan ook tijdens de Duitsche revolutie heeft voorgedaan. „De „groote momenten van den strijd” die Troelstra ons belooft in plaats van die duffe, saaie „actie van dag tot dag”, zullen wel eenige bekoring hebben voor menschen met romantischen aanleg (de politieke staking is blijkbaar de cavalerie-charge van sen klassenstrijd!) Het is echter fsyen zeker, dat zeer vele menschen door do politiek der „directe actie” van het socialisme zullen worden vervreemd. „De propaganda voor den klassestrijd was zeer zeker noodig inden tijd, toen de arbeiders nog versuft en verdoofd, zich van hun macht volstrekt niet bewust waren. Maar als een klasse sterk georganiseerd is, moet een staatsman, dio werkelijk over „breedheid van blik” beschikt, andere tonen weten to vinden. Wie dan nog tot steeds felleren strijd blijft aanhitsen, is geen staatsman maar een bekrompen militarist. Hij vermoordt zijn eigen mooie zaak. „Er bestaat helaas een zeker soort van proletarisch „chauvinisme”. Wanneer ik sommige hoofdartikelen van „het Volk” lees, krijg ik menigmaal den indruk, dat er een uitverkoren volk van engel-reine proletariërs bestaat, dat ontzaggelijk veel edeler is dan het vijandige ras der bloeddorstige, machtswellustige bourgeois! Deze edele proletariërs waren in 1914 „onvoorbereid” en hebben zich toen door do listige bourgeois tot een onderlingen oorlog laten verleiden. Maar nu zijn hun oogen geopend en zijn ze voortaan onvatbaar voor den invloed van materieelo belangen en nationale hartstochten 1 „Dat is een mooi sprookje, maarde werkelijkheid is heel anders. Het is echter niet mijn bedoeling, om in dit artikel do moeilijke kwestie van den strijd tegen den oorlog to behandelen. Een ding heeft de oorlogstijd ons toch echter wel heel duidelijk geleerd n.l. het groote gevaar van het chauvinisme. Het is wel merkwaardig, dat dezelfde menschen, dio het nationale chauvinisme zoo scherp mogelijk bestrijden, zich niet ontzien om het proletarische klasse-chauvinisme met alle middelen aan to wakkeren. Wie echter het nationale door het klassechauvinisme wil vervangen, verdrijft den duivel door Beëlzebub 1 „Machtsvorming der arbeiders is en blijft noodig. Maar do verwezenlijking van het socialisme gaat boven de macht vaneen enkele klasse. Ik ben het volkomen eens met de moedige woorden, dio Loopuit daarover onlangs geschreven heeft. Blijkens het slot van zijn artikel beseft Troelstra, dat ook wel. Hij wil do samenwerking echter pas wanneer de partijen, die daarvoor in aanmerking komen, de socialisatie aanvaarden. In principe ben ik dat met hem eens. Maar dan scheiden zich onze wegen. Want Troelstra meent de menschen met wie hij later wil samenwerken eerst door directe actie en revolutie murw to moeten maken. Ik geloof niet aan het succes van deze methode. Tot dusverre is het eenige succes dat do burgerlijke democraten in do rijen van de burgerwacht gedreven worden!” De heer van Dillen ziet den heer Troelstra hoe langer hoe verder naar links gaan, en weet niet hoe hij dat vereenigen moet met het streven van denzelfden leider om de eenheid der partij te handhaven. ---