Helmondsche Rederijkers. Veel litteratuur-historie-kennis is er niet noodig om iets te weten over den tijd., waarin het geknutsel met rijmen en maten werd beschouwd als hoogste uiting van poezig en waarin de bekwaamheid van een dichter werd uitgemeten naar het aantal heidensche godheden dat hij in het kleinst mogelijk aantal rijmregels kon te pas brengen. Die rederijkerstijd wordt gewoonlijk beschouwd als een # overgang van de middeleeuwen naar de Renaissance en wordt in sommige handboeken aangegeven door de jaartallen 1500—1600. Het is de eeuw, waarin de mooie middeleeuwsche poëzie aan 't wegsterven is en begraven wordt onder een lawine van verzengeknutsel, geleerdheidspralerij en wansmaak, die echter, terwijl de doodgravers der ware poëzie nog hun hersens pijnigen om haar zelfs in 't graf nog te grieven en te mishandelen! elders als een vterjongde Phoenix opstijgt en liederen doet weerklinken ontlokt aan de lier van een Hooft, een Vondel en Breedero. Terwijl op het Muiderslot de groote geesten der Renaisancekurvst vergaderden zaten op de kleinere plaatsen de mindere „godheden" bijeen en knutselden en lijmden hun verzen tarnen om elkander te verbazen door éen geleerdheidsvertoon en rijmvaardigheid, waarmee door de ware dichters gelachen werd en waarvan de voortbrengselen door het nageslacht met een medelijdend schouderophalen worden ter zijde gelegd. Ook in Helmond kwamen in het begin der 17e eeuw zoo'n clubje mannen Kin uer we eeuw zoo n ciuDje mannen bijeen, die zoo nu en dan wat deden aan rederijkerij. Heel veel teekenen van haar kunnen heeft de rederijkerskamer „De Vlasbloem" niet achtergelaten. Ware haar zustercamer „de Pioen" van Mechelen niet op het idee gekomen de vruchten van den dichterwedstrijd binnen Ihaar veste gehouden, in druk te brengen, 'dan zouden we mogelijk zelfs den inaam van dezen verzenmakende societeits-vriendenkring niet eens kennen. In 1621 dan verscheen te Mechelen „De Schadtkist der Philosophen en Poëten", waarin zijn opgenomen al de refereinen, liederen en tooneelstukjes, die op den dichtwedstrijd gehouden op 3 Mei 1620, zijn ingeleverd. Het feit is nu juist drie eeuwen gele, den — voor ons aanleiding om dit artikel te schrijven. *** Zoo'n refereinfeest als in de eerste dagen van de Meimaand 1620 binnen Mechelen gehouden werd, was een gebeurtenis, waarvoor de heele landstreek zich wekenlang interesseerde. Enkele maanden van te voren bracht de bode aan de respectieve kamers van rethorica de zoogenaamde kaart waarop vermeld stond in welke dichtsoorten de wedstrijd gehouden en wat voor prijzen er werden uitgeloofd. Soms bestonden deze uit gouden of zilveren sieraden, maar meestal echter waren het tinnen gebruiksvoorwerpen van een bepaald gewicht, zooals bijv. bierkannen en schotels. Ik kan me zoo voorstellen, dat de ijverigste broeders der kamer aanstonds de hand aan het werk sloegen, maar dat de meesten het niet veel verder brachten dan tot wat onverstaanbaren rim-ram. Het beste werd geleverd door den factor, gewoonlijk een geestelijke of dien schoolmeester-koster. Dat het iemand was, die Latijn „gegeten" en ook van Grieksch gehoord had, kan men duidelijk zien aan de citaten uit Plata, Cicero, Erasmus, Carneades, Xenocrates, Diogenes, en dergelijke grootheden meer, waarmee gewoonweg gegooid werd. Wat zal zoo'n dichter zich gevoeld hebben, als hij zich bewonderd wist door zijn Sentgenooten en hij zich door hen van een schitterende bekroning op het . landjuweel verzekerd zag. Ongetwijfeld echter werd het referein of lied alvorens naar den wedstrijd te worden opgezonden, nog hier en daar met vereende krachten verbeterd, verrijkt en verfraaid. De Vlasbloem van Helmond zond twee refereinen en twee liederen. Het eerste „Referein Gephilosopheert op dde hofwerdige Deught", droeg naar het gebruik dier dagen als onderteekening de kenspreuk, waarachter zich de dichter verborg en tegelijkertijd iets van zijn voornaamste karaktertrek legde. „Bewaert den Penninck" lezen wij onder het eerste referein en een der verzen. Deze spreuk doet ons vermoeden dat de dichter Penningh of Pennincx heette en een man was, dde de deugd der spaarzaamheid op bijzondere wijze beoefende. Het andere referein is geteekend met de spreuk der kamer „In Schoonheid Bloeiende'' en die van den dichter: Gonst, vindt Herberch". Ik heb me de moeite getroost uit de „Schadtkist der Philisophen" de producten van de Helmondsche rederijkers over te schrijven, omdat ik ze als curiositeit wilde bewaren en het werk, waarin ze voorkomen hoogst zeldzaam is. Maar ik spaar den lezer elke aanhaling. Ik zou heusch niet weten, wat ik als het beste of meest typische geven moest. De konstrechters van „de Pioen" te Mechelen waren van oordeel dat een der refereinen een prijs verdiende, niet voor 'het geheel, maar voor den kloeksten regel. De „Stock", waarvoor de dichter „Pennincx" laten we zeggen, den eersten prijs, zijnde 4 pond tin verwierf was een overzetting uit Plato. „Gheen goet en is hier goet, sonder die ware deught". Het is mij niet mogen gelukken iets positiefs omtrent den bekroonden dichter én zijn kring, in ons stadsarchief te vinden. De kerkrekeningen van die jaren geven wel menigmaal de naam Pennincx, maar het is altijd min of meer een gissing als we beweren dat Willem Pennincx, die in de kerkrekeningen van 1643, (dus 23 jaar na de bekroning), genoemd wordt, dezelfde is als onze prijsdichter. We lezen daar onder de uitgaven van den kerkmeester Pieter Thomasse van den Bergh: Item den 29sten Mert 1643 hebben Mr. Daniël Tybosch, Mr. Peter van de Waterlaet, Mr. Witveldt, Willem Pennincx neffens den heer Pastor en Peter van Hemselroy (schepen) tot mijnen huize verteert en ten laste van de Kerck bewezen gelijck op alle hoogteyden als musieck singen gewoonlyck is te geschieden VI g. III st. Kwam deze tractatie na het feest van Paschen, voor den zang op den kerkdag was de tractatie niet minder gul. Hoor maar. Item den 26 December 1643 hebben Mr. Daniël Tybosch, organist, met Willem Pennincx, Mr. van de Waterlaet, Mr. Daniël Witveldt, Lambert Horckmans ende anderen, gesongen hebbende, tot mijnen huyse verteert, ende mit consent van Heeren Schepenen tot laste van der kereke onbetaelt laeten staen naer oude gewoonte VIII gld. II st. Een volgende aanteekening licht ons in aangaande de plaats, die Pennincx in dit koorgezelschap innam, 't Was wel een heel onmisbaar maar juist geen heel verheven ambt, dat hij bekleedde. De man was orgeltrapper. De kerkmeester noteert: Item den 15 January 1644 betaelt aen Willem Pennincx voor het lichten van de blaesbalcken op 't orgel, in twee jaren. VI gld. De oudste doopregisters zeggen ons, dat Willem Pennincx, de zoon was van Martiinus en gehuwd met een zekere Maria.... en dat uit dit huwelijk 6 Oct. 1639 gedoopt werd een dochter Johanna. Zou onze gissing, dat de prijsdichter en Willem Pennincx een en dezelfde persoon was, op waarheid berusten, dan volgt uit dit laatste doopextract, dat de dichter in 1620 óf heel jong, óf dat de vader van Johanna Pennincx in 1639 reeds tamelijk op jaren was. Het feitenmateriaal is te incompleet om dieper op de kwestie in te gaan. Ze is trouwens ook van weinig belang. P** Met heel groote nauwkeurigheid hebben we de kerkrekeningen uit dien" tijd en nog lang daarna doorgesnuffeld, maar nergens hebben we ook maar eenige aanduiding betreffende de Vlasbloem gevonden. In. de burgemeestersrekeningen zal men ook te vergeefs daarnaar zoeken. Wel vindt men daarin een enkele maal melding gemaakt van het opvoeren van stukken, maar nooit wordt daar de betrokken vereeniging met name genoemd. We hebben echter deze laatste paperassen nog niet met voldoende nauwgezetheid onderzocht om met beslistheid deze beweringen te durven staande houden. Ongetwijfeld heeft de rederijkerskamer de Vlasbloem in 1620 op haar toppunt van bloei gestaan en is langzamerhand 1 weggekwijnd om nevens zooveel andere overblijfselen uit de mooie middeleeuwen bij den vrede van Munster begraven te worden. Het leek ons echter wel aardig haar bij den 300sten verjaardag van haar bekroning nog eens even in de herinnering van het nageslacht terug te roepen. JACQ. HEEREN. --- Feuilleton. De zwart gesluierde Vrouw. Uit het leven der krankzinnigen te Gheel. 7°; Zij zweeg een oogenblik, om te luisteren naar den nachtegaal, die zijn lied voortzette ,en hernam: — Wie - heeft die bloedige stukken daar beneden opgeraapt? Wie heeft den kop en dat lijf wederom vereenigd? — Neem dat spook weg, hetwelk mij komt tergen en verontrusten! Ziet gij niet vroeg zij huiverend, dat er bloed aan mijn handen kleeft? Is dat het bloed niet van den armen vogel, 'daar voor mij aan 't venster? Haar blik was zoo vreemd, en de uitdrukking harer wezenstrekken zoo wild, dat Hardin bevend achteruit trad. — Hoe zwart is die stroom! vervolgde zij, haar oogen strak op den grond gevestigd houdend: hoe akelig is die afgrond ! Slaapt daar op dien kouderi bodem, de parel van het gehucht? Weet gij dat? F,n Achille bij de hand nemend, vroeg zij hem beziende: — Wie zijt gij ? Daarop begon zij te schateren van lachen, trok Hardin naar den anderen hoek der kamer, en vroeg ,hem met een liefdevollen blik beziende: lieven, zijt gij gestoord op uw Amanda? Welaan, terstond gaan wij ' vertrekken Geef mij mijn bruidskleederen Spoedig; de kerk is gansch versierd met bloemen Men wacht op ons waar is vader Braecke? Moeder Dvmphna, waar zijt gij ? — Zijn dat niet de kenteekenen dier verschrikkelijke ziekte? 'vroeg Hardin bij zich zeiven, terwijl hij Amanda b'j de twee handen vasthield, en haar met aandacht gadesloeg; ja, ik meende reeds bij haar binnenkomen bemerkt te hebben, dat er iets buitengewoons in haar omging En toch heb ik haar onder mijn verwijtingen willen v'erpletteren, misschien aanleiding gegeven, om die verwarring in haar geestvermogens te bespoedigen ,en dien aanval van dolzinnigheid te veroorzaken! O, dat is wreed van mij! Hij wischte een traan uit zijn oog, en vroee medelijdend: — Amanda, kent gij mij niet meer? Zij zag hem zijdelings en wantrouwend aan, en schudde met het hoofd. — Kent gij Hardin niet? Ach, kind, komt tot u zelve, en herken den vriend uwer goede moeder herken uw leermeester, die de kleine, blonde Amanda zoo liefhad, en alles zou gedaan hebben, om haar gelukkig te zien. — Weet gij, vroeg zij, zonder op zijn woorden acht te geven, of men gisteren morgen mijn voorschoot en mijn kanten muts gevonden heeft tusschen het riet? Had Dieven geweend, toen hij op de brug jkwam? En vader en moeder Braecke hadden die geweend, toen Amanda onder de donkere brug lag? — Ach, dat is akelig! riep Hardin; Amanda, waar zijn uw zinnen? Ach, zeg mij eens, dat gij mij herkent. Bede mij eens met dien engelachtigen blik zooals gij het deedt, onder het loof van den vlierboom. Hij weende bitter van spijt en medelijden; en zij, terwijl zij zich ">p een rustbank nederwierp ,neuriede lachend een harer geliefdekoosde arias uit vroeger dagen. — Arme vrouw! riep Hardin, voor haar op zijn knieën gezeten, uw toestand verscheurt mij het hart Ach, wat moet gij geleden hebben! Doch uw lijden zal een einde nemen; de toekomst is niet zoo donker, als gij het meent! — Wat zegt gij, dat mijn stem niet meer helder en zuiver is ? vroeg zij ; of hebt ge mij daar verweten dat ik een arme verworpelinge ben geworden? En zij hief met haar heesdie stem een aria aan uit een vroolijke opera. — Neen, beste Amanda ,sprak hij, haar de hand streelend, ik wilde zeggen, dat Hardin u niet zal verlaten, dat hij al wat hij bezit ten uwen dienste stelt, dat hij uw vader zal zijn, zooals hij voorheen uw welmeenende vriend was. — Wat doe ik hier in dat vreemde huis? riep, van de rustbank opspringend; laat mij los, indien gij niet wilt dat ik mijn bedienden te hulp roep! Dit zeggend, stiet zij Hardin van zich weg, vloog de trap rrf, en verliet in allerijl het huis. Hardin bleef als aan den grond genageld eenige oogenblikken staan zien naar de deur, langswaar Amanda was verdwenen, sloeg toen weemoedig zijn oogen opwaarts, en vroeg bij zichzelven: — Heer, is dat de straf der ondankbaarheid ? EEN VAGEBONDE. i Des anderndargs, verliet Achille Hardin vroegtijdig zijne woning, met het doel, de ongelukkige Amanda Bnrttman op te zoeken. Na vruchteloos berichten genomen te hebben bij het bestuur van openbare veiligheid, na te vergeefs al de kwartieren doorloopen te hebben, waar hij veronderstelde dat de pleegdochter van Braecke haar intrek konde genomen hebben, *cwam hjj des avonds moedeloos naar huis te',rug, met het voornemen, des anderendaags zijn begonnen onderzoek met verdubbelden ijver voort te zetten. Gedurende een heele maand was hij, van den morgen tot den avond, werkzaam. Hij ging bijna van huis tot huis, ten einde eenige inlichtingen te kunnen inwinnen over de blonde vrouw, met haar :: varten sluier, welke zich, bij den eersten oogslag, onderscheidde door hare wellevende manieren. Hij wandelde geheele avonden halve nachten, dan in de meest bezochte straten, dan in de verlaten hoeken der hoofdstad, in de hoop haar aan te treffen, hij zond zijn huisbediende rechts en links binnen en buiten de boulevards, doch niets vernam hij van hetgeen met zooveel volharding trachtte op te sporen. Eindelijk berichtte hem een der politiebeambten dat eene dame, wier ouderdo,m kleedsel en manieren schenen overeen te stemmen met de gezochte vrouw, eenigen tijd gen leden .gewoond had op een bovCTikame/, in een huis van een der minst bekende steegjes. Een half uur later, was Hardin in het bedoelde huis, en overtuigde zich vrd+ dra, dat Amanda Barttman, een paar we* ken geleden, daar een bovenkamer bfr» woond had. Men duidde hem eei ander steegje aan, waar zij zich thans moest bevinden; ten minste was het naar yzr den schouder, bleven sraan. — Wat is er? vroeg er een aan den slagersjongen. — Een heibeltje, zei die. — Ze zoeken hem, verzekerde de buurvrouw, naderkomend. Uit een huis aan den overkant kwam een juffrouw met opgestroopte mouwen. — 't Is een schandaal, — schreeuwde ze. Haar schelle stem echoode door de smalle straat. — Wat? vroegen een paar mannen. Maar ze antwoordde niet, bleef met schelle stem schreeuwen dat het 'n schandaal was. Een andere vrouw uit een der bovenramen hangende trachtte met luider stem te verklaren wat een schandaal was, onder dat iemand haar verstond. Van r er uit de straat kwamen vrouwen toegeoopen. Hier en daar ging een deur open. ten gemeentewerkman sprong van zijn "iets, informeerde wat er aan de hand vas. De rrlan van het: sigaienwnkeltje was met zijn buurman naderbij gekomen. De agent had intusschén zijn zakdcfèkje ïitgehaald en begon te schrijven. De jonge man in de deur schreeuwde ;egen de twee werklui en de slagersjongen en de buurvrouw, dat een mensch liet meer eens ongemoeid voor zijn eigen deur kon staan. — Denk er om, waarschuwde de agent. — Ja, denk jij er maar om, schreeuwde hij terug. — Marinus kom nou naar binnen, — waarschuwde de vrouw dringender, laat ze naar de bl loopen. — Ja, dat maggen ze allebei, — gilde de man. Achter de agenten groeide nu de menigte snel aan. — Smerissen, k'.onk het plotseling. — Ja, net, smerissen, smeerlappen bennen het, schreeuwde de man. Een gejoel volgde. De agent, die de fietsen hield kéék achter zich. Ik waarschuw je voor dien man, zei hij tegen de menschen die dichtbij stonden. — Hoe, hoe, schreeuwden anderen verderop. — J t Is een kwartjesvinder, riep de agent, luider nu. — Een kwartjesvinder? vroeg de ge* meentewerkman, die zich vooraan gedrongen had. Achteraan werd het stiller. De menschen rekten de halzen om te hooren, wat er voor gezegd werd. — Kwartjesvinder, schreeuwde een jongen. — Hoe, hoe, kwartjesvinder, joelden enkelen. Het gelaat van den man in de deur '.wol op van drift. — Jullie moeten de kwartjesvinder# volgen en pakt er geld van aan, schreeuwle hij den agenten in het gezicht. — Marinus, waarschuwde de vrouw Iringender. Ze treep zijn arm en trachtte tem naar binnen te trekken Maar voor lem begonnen de menschen te glimlachen, 'lun stemming sloeg blijkbaar weer ten zijnen voordeele om. En hij stoctte rijn vrouw ruw terug. — Van Berend hebben jullie je klauwen ook laten stoppen, krijschte hij. De voorste agent kwam tot vlak voor hem. — Wat zeg je? vroeg hij dreigend. — Marinus, Marinus, waarschuwde da vrouw heftig. — Ja, zeker, schreeuwde de man in de deur, ja, zeker. De agent keek om naar zijn collega en wenkte met het hoofd. — Mee, naar het bureau, zei hij, den jongen man vastgrijpend. De andere agent had de twee fietsen tegen den muur gezet, en kwam haastig naderbij. — Hoe, hoe smerissen, — begonnen de* menschen weer te joelen. — Blijf van me af, gilde de man in de deur, zich tegen de twee agenten verzettend. — Marinus, waarschuwde z'n vrouw voor het laatst. Ze greep zijn jas vast, en trachtte hem naar binnen te trekken. — Eaat hem los, laat hem lo« smeerlappen, gilde ze. — Moordenaars bennen het, schreeuwde de man. — Hoe, hoe, joelden de menschen opdringend. Plotseling begon de vrouvv te jammoren. — Ze hebben me geschopt, ze hebben me geschopt, die smeerlappen. — Slaat ze dood, screeuwde het opdringend publiek. — Moet je een vrouw mishandelen, —• riep er een. Een stuk straatvuil vloog rakeling langs het gezicht van een der agenten. — Slaat ze dood, —• werd er weer geroepen. Een der agenten keek om. Een koolstronk trof hem vlak in het gezicht. Woedend trok hij zijn sabel ,den jongen man in de deur loslatend. — Vooruit, op zij, schreeuwde hij. — Hoe, hoe, joelden de menschen. Een steen schoot over de hoofden der agenten heen het winkeltje binnen en trof de vrouw tegen het voorhoofd. — Oh, oh, jammerde ze, ik bloed. — Bloedhonden! — schreeuwde do jonge man en begon de voorste agent, die hem nu ook had losgelaten en zich naar de menigte gekeerd, op het hoofd te hameren. Maar de agent lette er niet op. Zij aan zij de sabel in de hand, trokken zij vooruit op de menschen in, die snel weken. Maar van achter uit den nog aan» groeienden hoop vlogen nu steen-*n en vuil de lucht in, schoten telkens langs de agenten voorbij. — Vooruit ,weg, schreeuwden de agenten. Een nam zijn fluitje en een hel geluid schalde door de straat boven het joelen der menschen uit.Uit andere straten kwamen agenten aangehold, de sabels al klaar. Angstig stoven de menschen naar alle kanten uiteen. Maar telkens schoten nog steenen en andere dingen door de lucht. Gewonde vrouwen jammerden, de agenten schreeuwden, het vluchtende volk joelde. Vooraan was de jonge man, schreeuwend en gooiend. En uit den winkel schreeuwde waarschuwende weer de jonge vrouw „Marinus, Marinus". . Langzamerhand raakte de straat leeg. En door de nu weer stille straat vluchtte de jonge man weg. Maar de twee agenten vingen hem op, brachtén hem geboeid weg. De twee agenten die het eerst gekomen waren, gingen terug naar hun fietsen, die nog ongedeerd tégen den muur stonden naast het winkeltje, dat de vrouw haastig sloot. Op den hoek hield de man uit het sigarenwinkeltje hen aan, maakte een praatje. Door de jonge boomen weerszijden dc nog leege straat ritselde de lentewind Een vogel floot van het dak van een huis Ergens ver weg werd een deur geopend en een helle meisjeslach schaterde door de zonnige straat. ---