OPSTELLEN OVER GEMEENTEBESTUUR EN GEMEENTEBELANGEN. (Van onzen medewerker). De financieele zelfstandigheid der gemeenten. LI. (Slot). Een betaling naar dlenstprestaties kan alleszins gemotiveerd zijn, en er zou ook geen bezwaar tegen bestaan (ik laat de moeilijkheden bij de toepassing nu buiten beschouwing), als er niet zoo'n enorme ongelijkheid bestond in den belastingdruk in de verschillende gemeenten, en als de financieele positie van het Rijk geen beletsel was voor het doen van verhoogde uitkeeringen aan gemeenten, die daarin allerminst behoefte hebben. Beschouwt men de rijksuitkeering naar dienstprestatie op zich zelf, dan is het van weinig of geen belang, tot welken uitslag die uitkeering in de gemeenten leidt; dan behoeft alleen de redeneering te gelden, dat het Rijk de lasten, die het in het algemeen rijksbelang oplegt, mee moet betalen. Maar daarmee heeft het Rijk voldaan aan één „plicht". De andere is, gelijk ik in het eerste deel van dit opstel heb opgemerkt, de plicht om de bestaansmogelijkheid der gemeenten als onderdeelen van den Staat te verzekeren. Wordt dit laatste bereikt door een uitkeering naar dienstprestatie, gelijk de Staatscommissie wenscht? Geenszins. Maar een andere vraag is deze: moet de rijksuitkeering naast de totstandbrenging van een juiste financieele verhouding tusschen Rijk en gemeenten, tevens dienen tot opheffing van een al te groote financieele ongelijkheid der gemeenten onderling? Als de rijksuitkeering zoowel het een als het ander kan bevorderen, dan zou dat zeer toe te juichen zijn, maar daarmee is niet gezegd, dat de vermindering dier ongelijkheid niet op andere wijze kan geschieden. De financieele verhouding tusschen Rijk en gemeenten kan zuiver zijn, terwijl tóch de uitkeering uit 's Rijks kas niet naar behoefte of draagkracht geschiedt. Uitkeering naar behoefte in draagkracht houdt min of meer een nivelleering in, een opheffing van al te groote ongelijkheden, maar deze relatieve nivelleering, die ook door den Minister van Financiën gewenscht wordt (hetgeen wil zeggen dat de Minister de voorstellen der Staatscommissie niet overneemt), behoeft niet een uitvloeisel van een nieuwe rijksuitkeering, van een nieuwe regeling der financieele verhouding te zijn, maar kan evengoed, misschien zelfs beter door een afzonderlijke wettelijke regeling tot stand worden gebracht. Mits komt vast te staan, dat de regeling van de relatieve nivelleering wordt ingevoerd tegelijk met de nieuwe rijksuitkeering, of daaraan vooraf gaat. Ik voor mij acht het opheffen van al te groote ongelijkheden zelfs van meer belang dan een verhooging der rijksuitkeering. Die verhooging is op billijkheidsgronden geboden (al ware het alleen reeds door de waardedaling van den gulden) en kan de nivelleering gemakkelijker, minder onaangenaam, maken. Maar zelfs al zou de rijksuitkeering in totaal gelijk blijven, zelfs al zou de In haar uitwerking steeds onbillijker wordende wet van 1887 ongewijzigd blijven bestaan, dan nóg kan zeer wel veel verbeterd worden in de onderlinge verhouding van den belastingdruk der gemeenten. Deze gedachtengang bracht mij er toe, op het congres der. Vereen, van Nederlandsche Gemeenten een denkbeeld aan de hand te geven, dat tot verbetering der verhoudingen zou leiden. Jammer genoeg was de spreektijd (10 minuten voor eiken debater) veel te kort om dat denkbeeld behoorlijk uit te werken. Daarom biedt deze rubriek mij een welkome gelegenheid, mijn denkbeeld nader toe te lichten en uit te werken. Ik stel als mijn meening voorop, dat een absolute nivelleering, een gelijkmaking van den belastingdruk in alle gemeenten, ongewenscht en onredelijk is. Die gelijkheid zou bovendien van korten duur zijn, tenzij de belastingheffing zou geschieden naar algemeene, voor het geheele land geldende normen; maar hoewel d&n de belastingdruk ge1 ij k zou kunnen zijn, zou toch de verzorging van de belangen der gemeenten en der gemeentenaren zeer onge lij k blijven. Immers, gemeenten met veel eigenbezit en eigen inkomsten zouden hare huishouding aan hooge eischen kunnen doen beantwoorden, terwijl andere gemeenten daarbij zeer zouden achterblijven. Natuurlijk zou de nivelleering zich ook daarvoor kunnen uitstrekken, maar wie zou zóó ver willen gaan? Ongelijkheid van belastingdruk zal ongetwijfeld blijven bestaan; ze is ook gemotiveerd en een kenmerk van de zelfstandigheid der gemeenten; die ongelijkheid vloeit voort uit de bevoegdheid om de eigen plaatselijke huishouding te regelen en te besturen, uit de gemeentelijke autonomie dus. Het belang van den Staat, het algemeen belang eischt echter dringend dat deze ongelijkheid niet zoodanig zij, dat in de ééne gemeente slechts heel weinig, in de andere gemeente zeer veel belasting moet worden geheven. Er moet dus komen een relatieve nivelleering, niet een absolute gelijkmaking, maar het wegnemen van al te hooge bergtoppen en het gedeeltelijk aanvullen van al te diepe dalen in den gemeentelijken belastingdruk. En waar het niet mogelijk is gebleken (althans tot dusverre is daarvoor nog geen stelsel uitgedacht) om de nieuwe regeling van de financieele verhouding tusschen Rijk en gemeenten, de nieuwe rijksuitkeering in zoodanigen vorm te gieten, dat daarmee tegelijk de gewenschte relatieve nivelleering wordt bereikt, dient naar een middel gezocht te worden om de te groote plooien „glad te strijken", los van die uitkeering. Dat kan geschieden, door de beter gesitueerde gemeenten tot steun te verplichten aan de minder goed bedeelde en zwaar belaste gemeenten, naar gelang van, laat mij zeggen, de „welgesteldheid" van eerstbedoelde gemeenten. Het is vrijwel ondoenlijk, om dit te bepalen. Wel is het echter mogelijk, vast te stellen, hoever de draagkracht gaat van de ingezetenen, die te samen de gemeente vormen; wel kan de verhouding worden vastgesteld tusschen de fiscale prestaties van de gezamenlijke ingezetenen van elke gemeente. De norm daarvoor is te vinden in de overal gelijk* drukkende rijksinkomstenbelasting. In zekeren zin kan deze belasting worden beschouwd als een uitkeering van de gemeenten (door hare ingezetenen) aan het Rijk in verhouding tot de draagkracht, zooals deze door de inkomens wordt uitgedrukt. Indien dus elke gemeente in een fonds, dat ten bate van alle gemeenten zou moeten strekken, een bedrag naar draagkracht zou moeten storten, dan zou de rijksinkomstenbelasting tot maatstaf daarvoor kunnen dienen. Voor zoover mij bekend, is er nauwelijks beter maatstaf te vinden. Ik zou dys wenschen, dat elke gemeente aan de vorming van een fonds bijdraagt in verhouding tot het bedrag, dat hare ingezetenen aan rijksinkomstenbelasting aan het Rijk betalen. Die bijdrage kan zijn gelijk aan de som dier belasting, in de gemeente geheven, zij kan ook een fractie of een veelvoud daarvan zijn; dat hangt af van de mate waarin nivelleering moet worden toegepast. Dit alles is betrekkelijk eenvoudig. Moeilijker is het, een maatstaf te vinden voor de uitkeering uit het aldus gevormde fonds aan de gemeenten. Uitkeering naar behoefte, althans in relatieven zin, zou veel vóór hebben op een andere wijze van verdeeling; maar die behoefte is zoo moeilijk vast te stellen, en hangt ook zoozeer af van gevoerd beleid; gemeenten kunnen zich, ook bij een juist beleid, toch allerlei behoeften scheppen, die andere gemeenten missen. De belastingdruk in de gemeenten zou vrij goed tot maatstaf kunnen dienen, maar door ongelijkheid van heffingswijze is vergelijking daarbij zeer moeilijk, en bovendien levert een uitkeering naar mate van dien belastingdruk meer het gevaar op, dat de gemeenten zich minder op de zuinigheid gaan toeleggen; want een uitkeering naar verhouding van den belastingdruk komt in haar uitwerking neer op betaling van uitgavenverhooging door derden, in ons geval dus: ten laste van het fonds. Om al deze redenen komt het mij daarom het beste voor, dat een fonds, naar draagkracht gevormd, verdeeld wordt onder de gemeenten ln verhouding tot het aantal inwoners. Ik heb dat op het congres getracht duidelijk te maken door als voorbeeld te nemen een patroon, die buiten staat is om vast te stellen, hoeveel voedsel ieder zijner knechten noodig heeft, terwijl hij niet van plan is, een onredelijke gulzigheid voor den een of ander te bevredigen. Daarom geeft deze patroon, die arbeid vordert naar ieders krachten, voedsel naar gelang van ieders grootte, waarmee hij in vele gevallen de behoefte vrijwel benadert. Past men dit toe bij de verdeeling van de geldmiddelen, dan bereikt men wel niet een uitkeering naar behoefte, maar wel zal men vrij sterk in die richting gaan, omdat door de storting naar draagkracht reeds vele oneffenheden op het terrein der gemeente» financiën zijn weggewerkt. Om het nog eens figuurlijk uit te drukken: door die storting zijn van de hooge bergen groote toppen weggenomen, terwijl de dalen slechts een weinig dieper zijn gemaakt; de verdeeling van het fonds naar het inwonertal heeft daarna tot uitslag, dat de gemeenten er in gelijke verhouding een stuk bükrijgen; het eindresultaat is, dat in zwaarbelaste gemeenten de druk verlicht, in welgestelde gemeenten de belastingdruk verzwaard wordt. Wanneer men in dezen zin nlvelleerend ging werken, dan zou tegen aanvaarding van de voorstellen der Staatscommissie (liefst in enkele opzichten verbeterd) heel wat mlndet bezwaar behoeven te bestaan. Deze toepassing eener relatieve nivelleering zou als correctie op een uitkeering naar dienstprestatie, het bezwaar opheffen dat de „rijke" gemeenten een verhoogde uitkeering ontvangen uit de min of meer berooide rijkskas. Want door de werking der betrekkelijke nivelleering zouden de baten dier rijke gemeenten uit de uitkeering naar dienstprestatie, voor een goed deel, zoo niet geheel, ten slotte toch weer vloeien in de kassen der gemeenten, die met zwaren belastingdruk te kampen hebben. Ik maak mij niet de illusie, dat hiermeè ook gemeenten als Emmen e.d. afdoende geholpen zouden zijn; daarvoor is een afzonderlijke regeling noodig. Om daarin te voorzien zou het reeds meer door mij aanbevolen stelsel kunnen worden toegepast, dat het Rijk tijdelijk afziet, geheel of gedeeltelijk, van de heffing der inkomstenbelasting van de ingezetenen dier gemeenten. Dan zou daar de druk der gemeente-belasting geen moeilijkheden geven, en het Rijk voor zich niet bijzonder bezorgd behoeven te maken, dat de betrokken gemeenten in een zoodanigen maatregel een vrijbrief zouden zien om de uitgaven en daarmee de lasten der gemeenten maar eens extra te verhoogen. De belastingbetalers zouden er wel een stokje voor steken. Ziedaar de wijze, waarop, langs afzonderlijken weg, m.i. een belangrijke verbetering ware te brengen zoowel in de financieele positie en belastingdruk der gemeenten onderling. En de grootere financieele zelfstandigheid der gemeenten, hierdoor verkregen, zou aan heel veel moeilijkheden die thans bestaan, een einr'e maken. Spoedige hulp is meer dan noodig; maar men zoeke de oplossing niet in allerlei ln- gewikkelde berekeningen of zeer samengestelde systemen. Eenvoud zal hier blijken het kenmerk van het waxe te zijn. ---