Bresson vertelt van zijn film Lancelot Men wist dat het scenario van Lancelot al een jaar of vier, vijf lag te wachten op zijn verfilming. Zover komt het nu, naar Robert Bresson heeft verklaard aan de „Unifrance Films”. De producer van de Ontsnapte Veroordeelde zeide: „De cinematograaf blijft zoeken. Er is om ons heen teveel wanorde, anarchie en ongevoeligheid om een zuivere vormgeving te ontdekken. Toch vecht de film verder en één man moet het voor het zeggen hebben. Ik voor mij ik zoek het in het ritme. de tegenstellingen en de schokkende opnamen. Verder inde verschillen tussen een enkelvoudig en een veelvoudig beeld alsmede inde verhoudingen en de contrasten van beeld en klank. Het moeilijke is om de samenhang te handhaven. Daardoor komt het dat ik veel scènes wel honderdmaal heb moeten herhalen. Zodra men met mensen werkt werkt men ook met dingen. Nu ls het vreemde dat mensen en dingen elkaar altijd inde weg zitten. Komen er dan nog gevoelens en gebeurtenissen bij, dan dreigt iedere film die zijn hoofdwetten vergeet te ontaarden ineen mengeling van vals met echt. Men onderschatte het effect van zo’n verwarrende mengeling niet. Geeft men bijvoorbeeld een echt bos of een bestaand levend paard weer dan moet ook de mens in of bij zo’n combinatie een gewoon, waarachtig mens zijn, en niet een wezen dat komedie kan spelen. Hij moet dus bepaalde gevoelens kunnen ondergaan en weerspiegelen en nergens „doen alsof’. Voor Lancelot heb ik dus meer gezocht naar mensen, naar karakters en naar typen dan wel naar spelers en ten tweede heeft mij de geestelijke gesteldheid van mijn men. sen mij meer geïnteresseerd dan hun uiterlijke „gekniptheid”. Het oude ridderboek van Chrétien de Troye is oppervlakkig geplunderd. De tijd met zijn verloren gegane karakteristieken leek mij belangrijker dan tekstgetrouwheid. Mijn ridders dragen een harnas, maar spreken een korte, directe bijna bijtende taal. En de decors zullen hier en daar zelfs niet opgemerkt worden. Realisme is voor mij geen doel geweest, maar middel. De opnamen geschieden op het kasteel Noirmoutier, en ineen prachtig woud van de Vendée. En als klap op de vuurpijl: Mozart heeft de muziek en de motieven geleverd,’’ aldus Bresson. --- Instrumenten voor R.Ph.O. Het bestuur van de Vereniging tot Instandhouding van het Rotterdams Philharmonisch Orkest dit orkest zal op 10 juni a.s. veertig jaren bestaan heeft ter gelegenheid van dit jubileum het initiatief genomen tot oprichting vaneen speciaal instrumentenfonds. Goede instrumenten waren altijd duur en worden steeds duurder. Er is nu berekend, dat met het vervullen van redelijke wensen op dit punt in de eerstvolgende jaren een bedrag van 25 a 30 duizend gulden gemoeid zal zijn. Het bestuur hoopt een zo groot mogelijk deel van dit bedrag te kunnen bijeenbrengen met behulp van de grote kring van belangstellenden inde steden, waar het R. Ph. O. naast Rotterdam regelmatig concerteert, n.l. Amsterdam, Antwerpen, Breda, Delft, Dordrecht, Goes, Gouda, Den Haag, Hulst, Leiden, Roosendaal, Schiedam, Vlaardingen en ook daar buiten. In verband hiermede doet het bestuur een beroep op allen, wie het wel en wee van het orkest ter harte gaat om aan dit fonds mede te werken. Men k;.n z’n bijdrage storten of overschrijven op giro 236336 ten name van de penningmeester van de Vereniging tot Instandhouding van het R. Ph- O- of op rekening van de Vereniging bij de Rotterdamse Bank. Het bestuur hoopt op het jubileumconcert van 11 juni a.s. inde Rotterdamse Schouwburg aan het orkest de verheugende mededeling te kunnen doen van de oprichting van ’n financieel krachtig instrumentenfonds. MILES DAV1S ....eerst even wennen.... --- C. SWAGEMAKERS BOUWT GITAREN OP „GEVOEL” Liefhebberij leidde tot nieuw beroep TT ET IS EEN onopvallend huis ineen onopvallende Schie-1~1 damse straat. Misschien is het naambord iets groter dan normaal. Verder is er niets, dat het de bezoeker gemakkelijk maakt, gitaarbouwer Swagemakers te vinden. Geen enkele aanwijzing; zelfs geen voor voorbijgangers zichtbare instrumenten, hoewel de smalle ontvangkamer aan de straatkant ligt en het er vol gitaren hangt.. maar niet bij het raam. ER was een hoogst merkwaardige reden, waarom wijde stofjas tussen de hem zo dierbare instrumenten opzochten. Zeer onlangs bespeelde de Amsterdamse gitarist Pieter v.d. Staak namelijk de eerste in Nederland vervaardigde en twee maanden geleden gereed gekomen vihuela, een luitsoort zoals die in het 16de eeuwse Spanje werd gebruikt en nu vrijwel niet meer wordt gemaakt. De bouwer, tot wiens beschikking niets anders stond dan een amateurfoto van het exemplaar, dat de beroemde Spaanse gitarist Pujol bezit en enkele afmetingen daarvan, was de Schiedammer C. Swagemakers. Het is niet nodig, de heer Swagemakers aan te moedigen, over zichzelf en zijn instrumenten te vertellen. Hij kan er uren overpraten, desnoods zonder een enkel woord van de ander, zichzelf alleen zo nu en dan onderbrekend met een opeens verlegen-verontschuldigend „Ik praat maar steeds over mezelf...”. Want spreken over gitaren, mandolines, vihuela’s en zichzelf is bijna hetzelfde voor deze man, wiens dagtaak zo ongeveer 16 uren in beslag neemt. „Ik zou het niet anders meer kunnen en willen. Het is een beetje jammer van je hobby’s, lezen en zo, maar het is toch wel goed zo. Ik ben een bevoorrecht mens om elke dag weer met een blij gemoed aan het werk te kunnen gaan...” enorm belang bij de instrumentenbouw” — deed hij toen op en ook later, als fabrieksbaas bij de Gusto, had hij met veel dingen te maken, die hem in het vak van gitaarbouwer te pas zouden komen. Niet het minst ook de in het begin van de oorlog van de bezetter afgekeken technieken, waarvan men in Nederland nog geen idee had. UITVINDING ? JE kunt het geen uitvinding van mij noemen, maar tegenwoordig wordt toch wel algemeen een gitaarhals in drie delen tegen elkaar gemaakt. Toen ik in de oorlog met het bouwen van een groot Spaans model begon, had ik uitsluitend dun hout, maar bedacht, dat de Duitsers ook van dun hout dik maakten door het op elkaar te plakken. Juist het „werken” van het hout wordt door het triplex, dat ik ging gebruiken, opgeheven.” De vele vrije tijd in de oorlogsjaren had de bouwer in de man, wiens liefde voor muziek reeds als koorknaap was gebleken en ontwikkeld, kans tot ontplooiing gegeven. Na de bevrijding vestigde hij zich officieel als gitaarbouwer en na een eerste, FANTASTISCH HOE is het allemaal begonnen? Er is voor de luisteraar iets fantastisch in dit levensverhaal, dat de verteller prompt ontkent, maar dat zich toch niet verdringen laat. Het was in het begin van de oorlog. De heer Swagemakers zag en hoorde een Portugese mandoline, die hem opeens zo geweldig boeide, dat hij zelf zo’n instrument wilde bouwen. Als voorbeeld had hij het oorspronkelijke instrument nog wel eens goed willen bekijken, maar het was intussen van eigenaar veranderd en niet meer te achterhalen. Swagemakers bouwde de mandoline tóch, naar een uit het hoofd gemaakt schetsje en toen later in Den Haag het oorspronkelijke weer opdook bleek er nauwelijks verschil tussen beide instrumenten te zijn. Knap? „Och, er kwam zeker 50% bof bij. Ik heb altijd geluk gehad. Men spreekt zo vaak over de „geheimen” van de grote bouwers. Stradivarius, Amati enz. Ik geloof, dat die geheimen niets anders zijn dan een zeer ver doorgevoerd vakmanschap. Alleen de feeling, die kun je niet overdragen. Er zijn boeken, waarin elke kleinigheid van beroemde instrumenten nauwkeurig staat beschreven. Ga het precies zo nabouwen en je krijgt tóch iets anders. Je moet zelf het gevoel voor verhouding en volume, voor klankkwaliteit bezitten. Verder ben je afhankelijk van toeval en van denken. Je ontdekt toevallig één of andere eigenaardigheid en gaat dan nadenken. En experimenteren. Totdat je, geholpen door ervaring en aangeboren feeiing, het juiste doet.” De heer Swagemakers is niet direct als instrumentmaker begonnen, maar kwam als jongen inde scheepsbouw, later jachtbouw, terecht. De kennis van houtsoorten en de handigheid in het tekenen „lijntechniek is van moeizame tijd kwam de grote erkenning, die sindsdien is gebleven: de officiële opdracht van de B.P.M. tot het leveren van 14 gitaren, naar aanleiding vaneen in Nieuw Guinea beland exemplaar van zijn hand. „Nu lever ik aan alle mogelijke mensen in binnen- en buitenland. Ze kunnen zo mooi zijn, van klank, maar ook van vorm en versiering, deze instrumenten”; De heer Swagemakers is een artiest, wiens instrumenten hem lief zijn. Hij stelt ze niet ten toon, omdat ze iets voor hem betekenen. Ze zijn een deel van zijn wezen. En hij probeert, „in vorm” te blijven, ook voor het 548ste exemplaar, dat nu onder zijn handen tot een fraaie gitaar zal worden. C. SWAGEMAKERS ... bouwt gitaren ... --- Kees Franse: de poëzie van vergane wijken ER is tot en met 11 mei een eenmanstentoonstelling van de Rotterdamse kunstschilder Kees Franse inde expositiezaal van de R.K.S. aan de Korte Lijnbaan. Ze omvat nog geen twintig werken, voornamelijk olieverfschilderijen en een vijftal gouaches, waarin hij op gelukkige wijze de lijn voortzet die hij al verscheidene jaren aanhoudt. Het niet ondenkbeeldige gevaar dat hij tot ’n stereotiepe werkwijze zou vervallen, treedt nu veel minder sterk aan de dag dan men in ’t verleden op grond van het toen geëxposeerde werk kon verwachten. Het werk lijkt mij enerzijds vrijer, anderzijds bezonkener geworden en ’t getuigt harmonieus vaneen verbeeldingsleven dat geladen is met een oorspronkelijke dichterlijke spiritualiteit. Al eerder wees ik op de specifieke kwaliteiten van Franse’s kunstenaarschap: zijn onbevangenheid om vaak ordinaire objecten naïef te interpreteren en deze te verheffen boven de sfeer van net alledaagse, zijn vermogen om van mensen en dingen onderhoudend te vertellen ineen enigszins archaïserende trant, zijn openheid voor de vele facetten die het leven biedt Ook nu weer komen deze eigenschappen treffend en naar mijn smaak rijper dan voorheen naar voren. Hij zocht zijn onderwerpen niet alleen in België, Frankrijk en Spanje, maar ook in Rotterdam, waar de haven, altijd eender en toch altijd anders, zo inspiratief kan zijn. Inden vreemde waren het vooral de oude, door de aanslag van stof, rook en roet gepatineerde wijken, waarnaar zijn belangstelling uitging. In Huizen bij een Spoorweg, viaducten en emplacementen bij het Gare du Nord of een landschap bij Gent, grauw en troosteloos van aanzien, wist Franse een schilderachtige schoonheid te ontdekken die ondanks de beklemmende sfeer poëtisch van inhoud werd. Hoe Hollands gevoeld deze buitenlandse onderwerpen zijn, wordt men gewaar bij een vergelijking met het Rotterdams* Witte Huis en omgeving dat hij drenkte inde regen en de mist van ons eigen klimaat. Alleen inde gouaches van enkele havens breekt een pittiger kleur door, waaraan overigens de techniek wel niet vreemd zal zijn. Hij schildert in korte, nerveuze toetsen, die de structuur enigszins doen vervagen ineen warreling van tinten, waarvan de vaak donkere tonen zeer geschakeerd zijn. Er ligt een illustratief talent aan ten grondslag. Het imponerende in Franse’s kunst is de eerlijkheid en openhartigheid waarmede hij zich geeft, en de stelligheid waarmede hij voor zichzelf een eigen weg afbakent. L.W.S. KEES FRANSE . Gents Landschap --- Oude grafiek in Boymans In het prentenkabinet van het Museum Boymans wordt tot 19 mei een keuze geëxposeerd uit de aanwinsten op het gebied van de oude grafiek (XVIe en XlXe eeuw) gedurende de jaren 1956—’57 verworven. Dit als een vervolg op de tentoonstelling „Aanwinsten moderne grafiek 1956-’57”. Bij de Nederlanders vindt men grafiek o.a. van Lucas van Leyden, Anthony van Dyck (vroegere staten van kunstenaarsportretten uit de z.g. iconografie) en Michiel Sweerts; bij de Duitsers een aantal houtsneden van Durer en Cranach, gravures van Albrecht Altdorfer en Heinrich Aldegrever. Van de Italiaanse grafiek dient inde eerste plaats de zeer zeldzame gravure van Guilio Campagnola: Jezus en de Samaritaanse genoemd te worden en 3 reusachtige stadsgezichten (etsen) van Bernardo Belotto. Van de Franse grafiek is de grote „Opwekking van Lazarus” door de Lotharinger, Jacques Bellanga het meest belangrijk. Onder de aanwinsten bevinden zich etsen van J. B. Jongkind en Francisco Goya en Charles Meryon, voor het merendeel zeldzame bladen in vroege staten. --- ZWARTE ping /N de wereld van de moderne jazz werden indertijd de opnamen van de Jazz Messengers met gejuich begroet. Onder aanvoering van de veteraandrummer Art Blakey speelden zij een zeer persoonlijke niet op uiterlijk vertoon afgestemde, simpele, weinig gearrangeerde muziek. Weliswaar moesten velen wennen aan de nogal brute manier van spelen van sommige medewerkers, anderzijds werd men getroffen door de eerlijkheid en de „directheid” waarmee men met zijn ideeën voor de dag kwam. Juist hierdoor onderscheidde deze prestatie zich in sterke mate van de zogenaamde „West Coast Jazz” Waarbij het experiment en daardoor vaak het overgearrangeerde en kunstmatige op de voorgrond staat. Op Philips 429295 BE (45 toeren) wordt een van de zijden gevuld met klanken van de Messengers in deze bezetting: Blakey, drums; Horace Silver, piano; Doug Watkins, bas; Hank Mobley, tenorsax en Donald Byrd. trompet. Titel; „It’s you or no one”. Enige aan- merking: drummer Blakey jaagt het tempo wat op, waarvan vooral tenorist Mobley last blijkt te hebben. Zijn solo heeft er iets onrustigs door. De andere zijde is voor rekening van het Miles Davis Quintet, met „All of you” van Cole Porter. Dit nummer komt ook voor op de 33 toeren plaat van Miles, die ik indertijd reeds besprak. Heerlijjc speels is Miles’ trompet hier tegen het prettige two-beatritme van Paul Chambers. Philly Joe Jones en Red Garland. De tenorist is hier John Coltrane, die naar mijn smaak in zijn solo wat teveel noten speelt. De soberheid van Miles steekt hiertegenover wel sterk af. Een prettige plaat voor mensen die van dit soort jazz houden. En die komen er steeds meer. Ook ik heb aan deze klanken, na een aanvankelijke gereserveerdheid in mijn opinie, zeer zeker moeten wennen. MIDDEN 1956, kort na de eerst besproken opname, zeiden vier jazz messengers hun leider Blakey vaarwel en maakten een aantal nieuwe opnamen met drummer Art Taylor. bijna een generatie jonger dan Blakey. en met een mij prettiger aandoende rustige beat. die nergens de tempi in gevaar brengt Zi.ir. pittig dicht klappende High Hat op de eerste en derde tel van de maat is een lust voor het oor. Het ensemble treedt op onder de naam Horace Silver Quintet. De plaat heet „Silver’s blues” (Philips B 07447L). In een' tweetal nummers is trom- pettist Byrd vervangen door de meer geroutineerde, maar wat minder fijn. zinnige Joe Gordon en Art Taylor door de veteraan Kenny Clarke. De opgenomen nummers zijn „Silver’s blue” en langzame blues, met heel veel improvisatie, waarin slechts het collectieve improviseren aan het eind wat minder geslaagd uitvalt. „Two beat or not two beat”, waarin de bovengenoemde personeelsverwisseling plaats vond. evenals in „Shouting out”, twee pittige nummers ineen prettig tempo. In „How long has this been going on?” is de 24-jarige Donald Byrd wel buitengewoon goed op dreef met gevoelig „gestopt” spel. Ook het arrangement van Silver is subliem. „I’U know”, „Hank’s tune” en „The night has thousand eyes” tenslotte zijn zeer goede swingy gespeelde vertolkingen inde Messengerstijl. ONDER de jazzpianisten aller tijden is Art Tatum degene geweest. die wel de grootste invloed heeft uitgeoefend op tijdgenoten en jongeren. Een schok ging door de jazzgelederen toen wij in november 1956 vernamen dat deze grootmeester was overleden Ik geloof dat er inde jazzwereld geen tweede pianist is aan te wijzen, die het gehele klavier zo beheerste als hij, die er zo n klankenweelde aan kon ontlokken met zijn prachtig pedaalgebruik en zijn unieke aanslag. Soms verviel hij in clichéloopjes, hoe knap overigens gespeeld ook, maar daar tussen door laat hij ons de ware schoonheid van de jazzpianomuziek horen. Ook was hij een van de zeer weinige jazzpianisten die het zonder ritmegroep kunnen stellen. ja dikwijls zonder begeleiding op hun best zijn. De opnamen dateren van 1949 (zonder begeleiding) en 1952 (met zijn toenmaals befaamde trio). De solo-opnamen bevallen mij het best. In het trio speelt de bassist Slam Stewart mee, die als begeleider goed is, maar met zijn gestreken en meegezongen soli op de duur gruwelijk gaat vervelen. Deze Capitolopname (T216) mag in de discotheek van diegenen, die de piano als een volwaardig jazzinstrument beschouwen, beslist niet ontbreken. ART TATUM .unieke persoonlijkheid. --- Engelse „boze, jonge mannen” schoppen heilige huisjes om Experimentele woordkunst alweer,gewoon' geworden De experimentele (woord-) kunst is een naoorlogs verschijnsel. Tot 1950 gingen de brengers en beoefenaars soms nogal woest of sensatie-verwekkend te keer; na 1950 kwamen hun financiële en erkenningssuccesjes en op het ogenblik is men er al aardig aan gewend dat naast de vele levende en stervende kunstgroeperingen ook een tamelijk-ruim plaatsje blijft ingeruimd voor de experimentelen met hun merendeels jeugdige aanhang. Als men ze bestudeert valt het op dat het taai bij zijn tradities volhardende Albion het duidelijkste beeld biedt van wat „the young angry women and men” beogen en bereiken. Zij hebben dezer dagen een manifest uitgevaardigd dat er geen doekjes om windt. „De schrijver”, heet het daarin, „zij hartstochtelijk vervuld van zijn tijd. Hij geve zich geheel in en geheel aan zijn werk zonder aanzien van iemand of van iets. Met burgerlijke zelfgenoegzaamheden moet het uit zijn. Al het gezapige bestaande worde omvergeworpen, maar politieke compromissen mogen niet worden gesloten. Wij gaan uit van de realiteit: die is al romantisch genoeg. Standaardwaarden vervallen, dus weg met de kroon, weg met het Empire, weg met de staatskerk, weg met de universiteiten en weg met de bezittende klassen” (nota bene: verscheidene experimentelen zijn reeds miljonair wij zullen er dadelijk met naam en toenaam noemen), enz. U ziet: „Londen” moet op z’n kop worden gezet; zij die dit beogen, zijn Doris Lessing, John Osborne, Bill Hopkins, Colin Wilson, Stuart Holroyd, John Wain, Lindsay Anderson en Kenneth Tynan, c.s. Acht koplopers Van hen is. om te beginnen, John Osborne reeds rijk geworden met drie stukken die over geheel de wereld gespeeld worden. Bij hem en bij aanvoerder Tom Maschler kan de Daily Mail b.v. geen goed doen, omdat dit blad over hen schreef als „espresso-evangelisten. milkbar-messiassen, dat zijn ze, die experimentelen”, nadat de Times geschreven had: „vuurwerk, meer niet. Nevelige lieden, hysterisch-agressief, misschien gecompliceerd”, hetgeen inderdaad niet vriendelijk was. DORIS LESSING is in 1919 in Perzië geboren en in Rhodesië opgevoed ineen rooms-katholiek pensionaat. Zij moest pianiste worden, weigerde, begon op haar achttiende jaar te schrijven, belandde bij de RAF, trouwde, scheidde, hertrouwde, werd Zuid-Afrika uitgewezen en publiceerde na 1945 zes romans (The Grass is singing, This was The Old Chief’s Country, Martha Quest, A Proper Marriage en Retreat to Innocence. Haar „Going Home” bezorgde haar in 1956 de Somerset Maugham-prijs. Hoewel zij experimentele is komt zij er eerlijk voor uit Dickens en Zola te bewonderen en niets te geven om televisie en bioscoop. COLIN WILS ON uit Leicester is jonger, n.l. van 1931. Na zijn RAFtijd zat hij veel in Londense bars (The Outsider): „alleen mijn ideeënen-mezelf interesseren me”, zegt hij, „daarom houd ik van Vincent van Gogh, D. H. Lawrence en dergelijke outsiders. De insiders in deze wereld zijnde (volgt ’n scheldwoord). Ik wil niets met de nette geordende maatschappij te maken hebben; de kerk heeft de beschaving verraden” enz. JOHN OSBORNE komt uit toneelkringen. Hij heeft z'n welstand te danken aan „They call it cricket, Look back in Anger, The Entertainer en George Dillon. De H-bom maakt hem razend, evenals het Britse conservatisme. „De intellectuelen van rechts zowel als links zijn lafaards, de BBC is stompzinnig en politici zijn overbodig”; dingen die een Engelsman nooit zegt, laat staan: denkt, komen uit zijn pen. De „betere” kringen kunnen hem niet luchten of zien? Teddy-boys ? JOHN WAIN is in Oxford, de burcht van het conservatisme groot geworden; verder is hij oxfordiaans officieel literator geweest..., maar met The Contenders heeft hij Oxford en alle officiëligheid de rug toegedraaid. „Wie niet voor ons is, is tegen ons” heeft hij gedecreteerd. „Wij zeggen nee tegen alle imbecielen al zijn ze nog zo machtig!” (Hij zit er warmpjes Dij). Van Kenneth Tynan en de anderen valt precies hetzelfde te vertellen: hun bezigheden strekken zich uit over alle takken van kunst. Het zijn „gevaarlijke teddy-boys” ..., aldus de Times;; ’n teddy-boy zou in het Hollands een nozem kunnen zijn. Men ziet het: de parallellen met de Franse, Poolse en Nederlandse experimenten zijn gemakkelijk te vinden; om het kort te doen voor de onzen: Karei Appel's Vragende Kinderen worden uit het Amsterdamse raadhuis verwijderd, Blurb (van Simon Vinkenoog) en Braak van Bertus Zwaanswijk alias Lucebert schoppen schandaal (1950). Podium publiceert van Andreus, Campert, Claus, Elburg, Kouwenaar, Kousbroek, Lucebert, Schierbeek en Vinkenoog. Ad den Besten gaat de experimentelen uitgeven, Rodenko verdedigt hen (1951). Prijzen en reisbeurzen dalen op hen neer (1952); Lucebert wil in keizerlijk kledij het Stedelijk Museum betreden... En onder de leuze „alle góden stinken (van Bert Schierbeek) kabbelt de kalmgeworden „revolutie” verder als ware zij er nooit geweest. Experimenteel zijn is ingeburgerd, is „gewoon” geworden en de allerjongste generaties moeten er al niets meer van hebben: die hebben alweer behoefte aan schoonheid, doodgewone schoonheidsbeleving (Koko Wolff, e.d.). Zo golft het experimentele mee de oceaan der talloze bewegingen en beweginkjes in na z’n nut te hebben gedaan. d.B. Nadat vorig jaar de „experimentelen” de hoofdschotel vormden van de „Contour onzer beeldende kunst” (tot 37 mei In „Het Prinsenhof” te Delft), is voor 1958 aan de figuratieven weer een ruimer plaats toegewezen. Bij het non-figuratieve werk valt o.m. deze forse en dwingende stilering vaneen Don Quichote op, een onderwerp, waarmee Toon Kelder zich ook In zijn figuratieve werk van het verleden geregeld bezig hield. ---