Het zwakke hart van Friesland Op nevenstaand kaartje van Friesland ziet men het gebied omlijnd, dat aangeduid wordt als „de lage midden van Friesland". Het reikt van Dokkum naar Staveren en heeft daar een lengte van ongeveer 60 km., terwijl het op sommige plaatsen 40 km. breed is. De totale oppervlakte land is rond 100.000 ha. Dat is ongeveer een derde deel van Friesland. Aile Friese meren liggen in deze lage midden. Zij vormen het grote waterreservoir van Friesland's boezem. Doordat de gronden in het Westen, Noorden en Oosten hoger liggen, stroomt al het overtollige water uit de rest van Friesland en een deel van Groningen en Drente hierheen. Dat blijft hier staan, totdat de wind gunstig is om het door één van de twaalf zeesluizen te spuien, of wel, tot het weggemalen wordt door het gemaal bij Tacozijl. De grond bestaat uit laagveen. Meestal geeft dit een losse zode op een zachte, soms zelfs drassige en moerassige grond. De ondergrond is veen, in het Fries „klyn", waarvan turf gemaakt wordt. Reeds van overoude tijden af is dit gebied een belemmering geweest voor het verkeer. Wegenaanleg was uiterst moeilijk en kostbaar, gezien de zachte ondergrond. Waren zij eenmaal aangelegd, dan waren zij duur in het onderhoud. Wie wel eens met een auto door Wartena rijdt, ondervindt al de zwarigheden, welke het veen geeft bij wegenaanleg, aan den lijve. De wegen, welke ten Oosten van de spoorlijn Leeuwarden—Wolvega aangelegd zijn, lopen dan ook allemaal Oost-West en zijn déér geprojecteerd, waar de laagveenstrook het smalst was. Het is slechts bij enkele wegen gebleven. De grond in de lage midden is lang braak blijven liggen. Er was alleen langs het water te komen en alles moest met mankracht gedaan worden, daar paardën in de grond wegzakten. Dit gebeurt trouwens hier en daar nog wel. Voor een groot deel is het land eerst in de achttiende eeuw in gebruik genomen. Het werd en wordt nog zeer extensief gebruikt. Voordat het Ir. Woudagemaal in gebruik genomen werd, konden de meren in tijden van grote regenval alle water lang niet bergen. Dan liep alle land dat niet in een polder beschermd werd, de z.g. „bütlannen", onder water en ontstonden grote watervlakten. In de laatste oorlogswinter, toen het gemaal tijdelijk buiten werking gesteld vras, konden wij ons nog enigszin een voorstelling vormen hoe het vroeger altijd 's winters was. De opbrengsten van de buitendijkse landen waren zeer gering, en bovendien lang niet zeker. Doordat de grassen iedere winter onder water kwamen, konden alleen die soorten in het leven- blijven, die slechts een kleine opbrenst gaven (blaugêrs). Het land werd sjechts één maal per jaar gemaaid en de totale hoeveelheid die gewonnen werd, bedroeg slechts een derde van wat goed binnendijks land opleverde. Toen bovendien door voortdurende inpolderingen Frieslands boezem hoe langer hoe kleiner werd en daardoor het boezemwater* ook 's zomers soms over de buitendijkse landen stroomde, kon dit er toe leiden dat zelfs deze kleine opbrengst verloren ging, tot schade van de landgebruikers. Op grond daarvan werd besloten een gemaal op te richten bij Lemmer. Toen dit echter in 1920 begon te werken en de waterstand binnen zekere grenzen geregeld werd, had dit een eigenaardig gevolg. De oude grassen konden zich door de voortdurende droogte niet handhaven. Dat was ook de bedoeling. Maar men vlrzuimde maatregelen te treffen om betere grassoorten tot ontwikkeling te brengen, hetgeen uiteraard veel geld gekost zou hebben. Wij komen daarop in 't volgend artikel terug. Toen men aan de natuur zelve overliet zich aan te passen aan de nieuwe toestand, ontwikkelden zich verschillende soorten gras, welke nog kleinere opbrengst gaven en bovendien niet gewild door het vee, in de eerste plaats door de koe, die een kieskeurig dier is. Bovendien had de droogte een eigenaardige invloed op de grond. Boven hebben wij reeds gezegd, dat die bestaat uit veen. Nu heeft veen, als het nat is, een sponsachtige werking. Het zuigt zich gemakkelijk vol water. Maar wanneer het eenmaal goed droog is, wordt het hard, turfachtig. Daardoor wordt het oppervlak van het land zeer ongelijk, „ünigael". Het lager gelegen deel blijft nat en week, de hogere delen worden droog en hard, hetgeen zowel op de groei als op de beweiding en het maaien een ongunstige invloed heeft. Deze factoren hebben tot gevolg gehad, dat in de lage midden een groot terrein ligt, dat slechts 25 tot 30% van de opbrengst geeftdie men op grond van de bodemkwaliteit mocht verwachten. Is dat in deze tijd van landhonger en deviezenschaarste verantwoord? Is dit speciaal in Friesland verantwoord, waar ieder jaar een groot deel van de plattelandsbevolking moet emigreren naar andere provincies of landen? Met deze vraag hebben zich reeds velen tepzig gehouden. De laatste tijd is zij echter weer actueel geworden. Daarom zullen wij hierover enkele artikelen schrijven. --- Van Friese bodem GEDACHTENISMONUMENT Smallingerland. Ter gedachtenis aan hen die het leven lieten in de bezettingstijd, zal een bronzen gedachtenismonument worden opgericht bij de Mennonietenkerk te Drachten. Particuliere of GemeenU-bouwkas St. Anna Parochie. Vertegenwoordigers van de N.V. Bouwkas „Nederland" hebben j.1. Vrijdagavond in een openbare vergadering de vpordelen van het bouwsparen onder de aandacht van het publiek gebracht en o m. betoogd, dat deelneming aan de bouwkas ,Nederland" voordeliger zou zijn, dan bij de bouwkas van de ^f.V. Noord Ned. Gemeenten. Van laatstgénoemde bouwkas was een vertegenwoordiger aanwezig. Deze betoogde, dat de bouwkas „Nederland" het renteloze systeem heeft, de bouwkas der Noord Ned. Gem. daarentegen niet. De bouwkas der Gemeente beoogt niet het maken van winst, doch heeft enkel het belang van de spaarders en de snellé oplossing van de woningnood op het oog. Onder de belanghebbenden bevonden zich verscheidene deelnemers v. d. bouwkas der gemeenten. Uit de uiteenzetting die de sprekers gaven kréég men de indruk, dat deelneming aan particuliere bouwkassen thans geen bezwaar meer behoeft te zijn daar thans alle bouwkassen onder Rijkstoezicht (Verzekeringskamer) zijn gesteld, doch dat anderzijds de bouwkas der gemeenten voor de spaarders zeer aantrekkelijk is, niet in het minst door haar service en activiteit. „LOOFT DEN HEERE" 50 JAAR Garijp. De Chr. Muziekver. „Looft den Heere" alhier (dir. dhr. Kuiken van Drachten) hoopt haar 50-jarig bestaan te herdenken met eên uitvoering in 't Geref. Kerkgebouw, onder leiding van ds. de Loos, N-H. pred. alhier. De heer Jo Nobel, declamator, zal ook meewerken. RECITEERWEDSTRIJD JUBBEGA Jubbega. Het leesgezelschap alhier, had een Reciteerwedstrijd uitgeschreven, waaraan 14 personen deelnamen. De uitslag was: Ernst. 1. Mevr. A. de Vos— de Vries Oldeboorn met „Ballade"; 2. T. v. dWal Suameer met „In fisioen"; 3. MevrG. de Haan—de Jong, met „Het jurkje". Luim. 1. Jac. de Vos Oldeboorn, met „It Belêstingbiljet"; 2. A. Postmus Akkrum, met „In goede priis. De. publieksprijs viel ten deel aan Jac. de Vos. IJSWEGENCENTRALE Tietjerksteradeel. Te Bergum is de ijswegencenrtale in jaarvergadering bijeen geweest onder leiding van de heer G. K. v- d. Veen van Hardegaryp. Plannen werden besproken voor de a.s. winter. Als deze berijdbaar ijs brengt, zullen twee toertochten en één zeventien dorpentocht worden georganiseerd. --- FEUILLETON Gewonnen STRIJD 31 door H. LOURENSE Dikwijls is hij getuige geweest van de twistgesprekken tussen va en Aay, maar dat de laatste zo'n dubbel leven leidde, heeft hij nooit kunnen denken, 't Is meer dan hij op deze middag kan verwerken. „En 't ergste is nog, dat 'ie helemaal as een heiden leeft. Na de kerk ging hij al lang niet meer. „Van de fijne mos je 'et ook niet hebbe", zee die. Maar in huis dee die toch altijd mee as d'r gebeeë of gedankt wier. 't Is niks as huichelarij geweest van 'um. En daar hebbe me nooit over kenne prate, omdat me 't niet wiste". De feestelijke middag, die Kees door het bezoek van va en moe had verwacht, verzinkt in narigheid en verdrietelijkheden. 't Gesprek over dingen, die hem en Saremie raken, komt niet tot zijn recht door de last van jammer, die zijn broer over hun huis brengt. Want Kees begrijpt heel goed, dat er voor va nog een ander leed achter* diens woorden over Aay's misdraging schuil gaat. Twee jongens zijn nu voor goed van dp boerderij. Eerst hij, Kees, die toch eigenlijk rooit door va tot volledige opvolger gerekend werd, om z'n min of meer wankele, gezonheid. En nu Aay, op wie va alle hoop gevestigd had. Louw is er nu nog wel, en hij schijnt goed z'n best te doen, maar volgens va steekt daar geen boer in. Die heeft te veel oog voor alles wat op machine lijkt. En va zelf is de laatste van het geslacht, dat dat van vader op zeon op „Ouderzegen" geboerd heeft. Als va weg is om de vos voor te spannen, begint moe er nog eens over. „Op 'et lest het 'le 'et d'r mit een kwacie kop nog uit gegooid, dat 'et va z'n schuld was, dat z'n kind, dat al gauw gebore staat te worden na 't schijnt nou een schandekind mot weze! Dat het de deur dicht gedaan. Va het bij van Beurde d'r nog op,, wille andringe, om dat vrouwmens uit d'r huis te zette, maar dat heb ik wete te voorkome. Zij 'et grote schuld aan al deze ellende, dat is zo, maar Aay z'n gehuld is groter. Zij is onwetende opgegroeid, maar hij het de Weg van kindsaf gewete, en wil 'um nou niet bewandele. D'r staat voor hum een zwaar oordeel opgetekend in 'et Woord" Moe eindigt haar woorden in een snik. Het getrappel van paardenhoeven voor het huis doet hen opstaan. Kees zoekt naar woorden van troost. Hij vindt ze niet. Wie zal hier troosten? Een handdruk, een gemaakt vrolijk woord van va, ze gaan. Lang zitten de achterblijvenden zwijgend tegenover elkaar. De slag is wel heel zwaar. Kees schaamt zich voor zijn vrouw. Als zó een je broer is! De winkelbel roept Saremie naar beneden. Als ze weer in de kamer terug komt, zit Kees nog steeds in dezelfde houding, voor zich starend. Ze gaat voor het raam staan en kijkt uit over het polderland in de verte. Dan waagt ze het haar gedachten onder woorden te brengen. „En toch ken 'et van die twee ook liefde weze, Kees" Ze verwacht woorden van verweer, tegen deze in hun kring ongeoorloofde opmerking. Ze blijven uit. Even richt Kees zijn ogen op haar, zoals ze daar voor het venster staat, met ean hoog rode blos op de wangen. Dan staart hij weer voor zich. Och, 't is haar goede hart. Ze voelt het schrijnende van het geval, en wil dat wat verzachten. Zo is ze nou eenmaal. Ze kan geen leed bij anderen zien. „Ik meen heus wat ik zeg, Kees. Denk je maar eens in, hoe Aay d'r voorstaat. 'Hij heeft nooit de geringste kans gehad om toestemming voor z'n huwelijk van' va te krijgen. Dat heeft 'ie altijd gewete. En waarom? * Omdat 2jij een schandekind is. Ja, ook om de kerk. Maar noch 'et een, noch 'et ander is haar schuld. Hij mot haar ook opgezocht hebbe. Zij ken van haar kant hier niet veel an gedaan hebbe. 'k Denk dat ze van jullie bestaan niet afgewete het. Nou, en wat mós ze dan? Nee zegge en Aay afwijze? Dat ze Aay niet na de kerk gedreve het, dat spreekt vanzelf. Ze ging d'r zelf immers nooit heen. Ze heeft, denk ik, nog nooit een kerk an de binnenkant bekeke" Ze staat nog steeds voor het raam, naar de verre weiden starend. De schuin invallende stralen van de avondwisseld heeft voor steedse tooi. zon omvatten haar in gouden glans, waarvan een gedeelte terugspringt vanuit het goud onder haar muts, die ze nog niet verZe zwijgt. Ze denkt niet zonder deernis aan haar niet-erkende schoonzuster, die in dezelfde omstandigheden verkeert als zij. Maar met welk een verschil! Het ene wordt een schandekind, net als de moeder. Het hare zal met de gunst en d, glorie van het eerste kleinkind in beide families worden omringd. Ze kijkt om naar haar man. Hun blikken ontmoeten elkaar. Kees denkt aan hetzelfde, weet ze. ,,'t Ken weze, dat je gelijk heb, maar daarmee is de zaak niet goed gepraat." '„Vanzelf niet. Maar nou de zaak eenmaal zo leit, zei va 't motte neme zoas 'et is!" „Durf jij va die eis voor te legge? 'k Denk van niet". „Misschien. Dan ben d'r tenminste niet drie geslachten, die onder de schande door motte!" t (Wordt vervolgd) --- KERKELIJK LEVEN KANSELBOODSCHAP NED. HERV. SYNODE Hulpverlening san 10 .000 Ned. kinderen in Duitsland Het moderamen der Ned. Herv. Synode heeft zich gister in een kanselboodschap gericht tot de gemeenten, teneinde te komen tot hulpverlening aan noodlijdende kinderen in het buitenland, vooral daar, waar de voedselnood het meest teistert. . „Immers", zo zegt deze oproep, „de kerKelijke hulp wordt bepaald naar de vraag van de grootste nood en behoort te geschieden afgezien van ras, volk en geloof." Tegenover de zorgen in ons eigen volk, aldus de Generale Sjmode, staat in geen verhouding het grote leed van talloze buitenlandse kinderen. Thans is het mogelijk iets te doen, nu de regering heeft toegestaan, dat 10.000 kinderen van Nederlandse nationaliteit, woonachtig in Duitsland, tijdelijk in ons land worden opgenomen. De actie tot hulp aan het noodlijdende kind in het buitenland zal geschieden onder auspiciën van het I.K.O. (Inter. kerkelijk Overleg) en de daarin samenwerkende kerken. In verband hiermede roept het moderamen der Gen. Synode de gemeenten op, zich haar verantwoordelijkheid als Christen te verstaan en dringt zij er bij de gezinnen op aan de "bereidheid te tonen een kind voor de tijd van 3 maanden op te nemen. „Tienduizend kinderen staan aan onze grens te wachten; de eerste 100 kinderen worden reeds deze week verwacht." 40 JAAR PREDIKANT l Ds. J. Hoekstra, Ternaard en ds. H. Visser, Sassenhelm, jubileerden Gister herdacht ds. J. Hoekstra, em. pred. der N. H. Kerk en nog steeds een vooraanstaand figuur in het Prot. leven in Friesland, de dag, waarop hij voor 40 jaar het predikambt aanvaardde. Jan Hoekstra werd 14 Mei 1874 te Sloten (Fr.) geboren. Dank zij wijlen ds. E. B. Gunning van Oosthem, kwam de jubilaris — eerst op 23-jarige leeftijd — tot de studie voor het predikambt In 1907 candidaat gewoiden aanvaardde ds. Hoekstra 17Nov. van dat jaar zijn ambt te Burum-Munnekezijl, sprekende over 2 Tim. 4 : 2a, na door ds. Gunning te -zijn beve:, gd. In 1919 vertrok do jubilaris naar Ternaard, welke gefcieente hij gediend heeft tot aan zijn. emiritaat, dat hem 28 ,Dec. 1943 eervol verleend werd. Ds. Hoekstra was praeses van het classicaal bestuur van Dokkum, voorz. van de Friese afd. van de Confessionele Ver., lid van het hoofdbestuur van de Chr. Hist. Unie, idem van het dag. bestuur van de Herv. stichting „Zon en Schild" te Amersfoort, leraar godsdienstonderwijs aan de Chr. H. B. S. en de Herv. Kweekschool, beiden te Leeuwarden en redacteur van het Herv. Zondagsblad voor Friesland en redactievoorz. van het Chr. Hist. orgaan „De Banier." Nog is de jubilaris voorzitter van de Chr. Hist Unie in Friesland en redacteur van de „Chr. Hist. Nederlander" in deze provincie. Ds. Hoekstra behoudt zich ook nu het recht voor niet te jubileren, maar zal Zondag 23 Nov. a.s. te Burum in zijn eerste gemeente een gedachtenisrede uitspreken. Prof. Dr. S. GREYDANUS . Naar wij vernemen heeft de hoogbejaarde prof dr. S. Greydanus, hoogleeraar aan de Theol. Hogeschool der Geref. Kerken onderhoudende artikel 31 K. O. te Kampen, het ziekenhuis te Zwolle, waar hij een ingrijpende operatie onderging, geheel hersteld verlaten en mocht hij zijn arbeid weer hervatten. Ds. G. H. KERSTEN Ds. G. H. Kersten, predikant bij de Geref. gemeente van Rotterdam-C en oud-lid der 2e Kamer is, naar wij vernemen, opnieuw door een hartkramp getroffen, waardoor hij het bed moet houden. Dr. H. J. TOXOPEUS Dr. H. J. Toxopeus, Evang. Luth. predikant te Breda-Den Bosch-Heusden, is voornemens 1 Jan a.s. met emiritaat te gaan. In 1905 aanvaardde hij zijn ambt bij de Ned. Herv. Gem. van Anna Paulowna. Hij ging over tot de Evang. Luth. kerk en diende haar als predikant te Harlingen, Amersfoort en Zaandam en sedert 1921 >/, ?7S 567'/, 452'/, 425 155 '54'/ 2 l£9'/„ 186»/, 232', 227"/, '71'/, 170 15b 7 / s 157 155'/, 155 ---