Ik heb Schilder achter de tralies Nu kan hij rustig filosoferen v. d. Vaart, de christen nationaal-socialist Aldus Dr. H. W. (Van onze speciale verslaggever) Onder presidium van mr. B. de Gaay Fortman heeft het Bijzonder Gerechtshof te Amsterdam zich Zaterdag bezig gehouden met al hetgeen ten laste gelegd is aan dr. .Hl W van der Vaart Smit, voorheen directeur van het Ned. Christelijk Persbur. In de bezettingstijd trad dr. Van der Vaart Bmit op als hoofd van het Algemeen Nederlands Persbureau, kantoor Den Haa?. Hij censureerde boeken en couranten. Hij gaf pro -Duitse geschriften uit. Hij publiceerde artikelen tegen de Joden, tegen de geallieerden en tegen het Huis, van Oranje. Hij dwarsboomde het verzet der kerken. Hij trad op als zwarte handelaar. Voor al deze fraaiigheden moest dr. Van der Vaart Smit zich verantwoorden, nadat bij eerst de klachten had aangehoord, die teven getuigen tegen hem inbrachten. De eerste getuige, de heer H JE. J. van He Pol, president-directeur van het A.N.P. tekende verdachte als 'n ongevaarlijk man, die zedelijk niet volwaardig was. Toen Van der Vaart Smit chef werd van het Haagse A.N.P.-kantoor (Mei 1940, op bevel van de Duitsers), zorgde hij het eerst voor zich zelf en niet voor de belangen van de nieuwsdienst. Ter illustratie hiervan vertelde de heer Van de Pol, dat de nieuwe chef bij de aanvaarding van zijn werkkring de meeste belangstelling aan de dag legde voor de expeditieknecht. Hij informeerde bij deze man wat er gebeurde met de oude kranten, die men op het A.N.P. had uitgelezen — Die verkoop ik aan de voddenman, zei de expeditieknecht.' — Verkoop ze voortaan aan mij, antwoordde Van der Vaart Smit, ik geef je het dubbele bedrag er voor. Wat moest de nieuwe directeur met die oude kranten doen? Wel, hij putte er kerkelijke berichten uit, ten dienste van het Ned. Chr. Persbureau. Dat scheelde hem een flink bedrag aan abonnementsgeld, daar hij vroeger op al deze bladen een abonnement had moeten pemen. t Een dergelijk voorval bewees wel hoe ongevaarlijk hij was, zeide de heer Van de Pol. Niemand behoefde voor hem te vreter». Aan ontslagen Joodse redacteuren gaf hij heel vriendelijk de eigendommen terug. Bekwaam maar eerzuchtig: Prof. dr. F. W. Grosheide, hoogleraar aan de Vrije Universiteit, die in het moderamen van het Ned. Chr. Persbureau heeft gezeten, toen dat — lang voor de oorlog — in samenwerking met de Centrale Bond voor Inwendige Zending zijn werkzaamheden begon, achtte Van der Vaart Smit wel, bekwaam maar erg eerzuchtig. Aanvankelijk verzorgde dr. Vön der Vaart Smit de nieuwsdienst op bewonderingswaardige wijze, later waren de berichten eenzijdig Duits gekleurd. Prof. Grosheide wenste daar tenslotte geen verantwoording voor te dragen en nam ontslag als moderamenlid, enige jaren vóór 1940. Intusseij had verdachte, die geheim lid vaij de N.S.B. was, hoewel hij dit op een desbetreffend vraag van prof. Grosheide ontkende, aan Musse-t al voorstellen gedaan inzeke herordening van kerk en onderwijs. Bij die gelegenheid (1935) sprak Van der Vaart Smit Mussert aan als „hooggeëerde leider" en ondertekende hij zijn brieven „met nationale groet" Onbegrijpelijke figuur De heer A. Kaptein te Alkmaar, die in de bezettingstijd een poosje op het Ned. Chr. Persbureau werkzaam was, gaf weer een andere omschrijving van de verdachte. Van der Vaart Smit léék gevaarlijk. Hij controleerde de christelijke pers en had daarbij speciale belangstelling voor „De Reformatie" en voor het „Gereformeerd Jongelingsblad", welke bladen hij wekelijks van rode strepen voorzag. Toen Van der Vaart Smit op de dag van prof. Schilder's arrestatie vol genoegen door de telefoon aan iemand vertelde: „Ik heb Schilder achter de tralies,nu kan hij rustig verder filisoferen", had het er de schijn van, alsof hij inderdaad die arrestatie zou hebben bewerkt, wegens het anti-Duitse geschrijf van prof. Schilder. Maar, zo zeide de heer Kaptein, Van der Vaart Smit blufte zo vaak. Tegen het kantoorpersoneel op het Ned. Chr. Persbureau liet verdachte zich o.a. aldus uit: — Ik word minister van Eredienst. — Ik word minister van Onderwijs en dan moeten jullie de oude spelling weer gaan schrijven, want aan die nieuwe spelling heb ik een hekel. Ik word protestantse rijksbisschop van Nederland. Als de Engelsen niet capituleren (Augustus 1940) dan gooien wij Londen kapot! Zulke uitlatingen typeren geestelijke overspannenheid, meende de heer Kaptein. Voor mij was hij een onbegrijpelijke figuur. Tiendubbel concentratiekamp Met dat al had dr. Van der Vaart Smit in zijn onnozelheid (?) heel wat kwaads kunnen uitrichten. Dat had de Haagse journalist W. C. F. Scheps ondervonden. De heer Scheps heeft ook een kerkelijk persbureau, vandaar dat hij al met Van der Vaart Smit te maken kreeg toen deze nog als gereformeerd predikant te Zwijndrecht-Grote Lindt werkzaam was, waar aanvankelijk het Ned. Chr. Persbureau dan ook zetelde. De heer Scheps meende in zijn getuigenis te kunnen aantonen, dat Van der Vaart Smit hem in oorlogstijd brodeloos poogde te maken. De verdachte ontkende dit ten stelligste. Doch dat hij weinig vriendelijke gedachten over Scheps koesterde bleek wel uit 'n brief, gericht aan Max Blokzijl en ondertekend door Van der Vaart Smit. Daarin werd dhr. Scheps „de rechterhand van prof. Schilder" genoemd en volgens de briefschrijver zou de heer Scheps „tiendubbel concentratiekamp" hebben vertiend. — Ik wist niet, dat concentratiekampen zo erg zoude' zijn en bied de heer Scheps hiervoor mijn excuses aan. zeide Van der Vaart Smit ter terechtzitting.t Intussen ad een dergelijke uitlating, gedaan aan Blokzijl ernstige -evolgen kunnen hebben. Maar Blokzijl nam de adspirant minister van Eredienst blijkbaar al evenmin au serieux! In 1942 verdween Van der Vaart Smit te 's Gravenhage van het toneel. Later woonde hij in gezelschap van een 18-jarige vriendin te Amsterdam, waar hij ziek oj». onledig hield met het drijven van zwarte handel. Zo verkocht hij in de hongerwinter tarwe voor ƒ 18.50 per pond. Maar toen hij bij een van zijn klanten de tarwe liet brengen eiste hij ƒ25. De koper weigerde dat bedrag te voldoen, daar het niet volgens afspraak was. Waarop Van der Vaart Smit na allerlei dreigingen de Duitsers op de klant afstuurde. Deze namen de man gevangen en lieten hem graafwerk verrichten. De echtgenote van de gevangene zocht Van der Vaart Smit op, viel voor hem op de knieën en smeekte hem pogingen in het werk te stellen haar man vrij te krijgen. Van der Vaart Smit eiste eerst betaling van 't verschuldigde en vervoegde zich daarna inderdaad bij de Duitsers die hem te kennen gaven, dat de gestrafte persoon op transport was gesteld, v.d. Vaart Smit schreef toen aan de achtergebleven vrouw, dat haar man - blijkbaar om 'n ander feit - nog werd vastgehouden. Geheel onverwacht kwam de man drie weken later toch thuis. Men had hem mishandeld en daar is hij niet meer bovenop gekomen. De gevangenschap werd oorzaak van zijn overlijden. Dat was dus Van der Vaart Smit als zwarte handelaar. Behalve tarwe verkocht hij ook suiker, dat wil zeggen: het was gemalen krijt maar het werd voor suiker verkocht. Voor alles een christen Moest men Van der Vaart Smit bij zijn verdediging geloven, dan had hij al zijn duistere arbeid verricht doordat hij meende zijn' christenplicht te moeten doei». Van der Vaart Smit was namelijk christen-nationaalsocialist. Door middel van het weekblad „Evangelie en Volk" trachtte hij het nationaal-socialisme van zijn heidense smetten te zuiveren en tevens ons volk ervan te doordringen, dat het alleen toekomst had onder de nieuwe orde van Adolf Hitier. Van der Vaart Smit was dus, volgens zijn eigen zeggen, voortdurend met de Duitsers in onenigheid geweest Zo wilde hij een onderwijshervorming teweeg brengen, precies volgens de richtlijnen, die hij sedert 1920 onder goedkeuring van Colijn in „De Standaard" had uitgestippeld. Blijkens deze richtlijnen zou het christelijk onderwijs bier te lande in drie hoofdgroepen uiteenvallen: de openbare, de roomse en de protestantse staatsschool. De Duitsers evenwel, stonden alleen een eenheidsschool voor. — Omdat ik op dit principe bleef staan, kreeg ik de functie van secretaris-generaal van Onderwijs niet, verklaarde de principiële man. Deze beginselvastheid zou voor mij zeker met gevangenisstraf beloond zijn, indien ik niet zoveel christelijk-nationaalsocialistische vrienden in Duitsland had bezeten, voegde hij er aan toe. Ook voor prof. Schilder zocht Van deiVaart Smit het beste. Men moest vooral niet op Niemölleriaanse wijze over geloofsvervolging gaan spreken, schreef hij in „Evangelie en Volk", want dan draaide men een extra slot op Schilder's celdeur. Hier was alleen sprake van een politieke overtreding. Om deze reden ontbood Van der Vaart Smit de Voorburgse predikant ds. P. K. Keizer (nu te Groningen) ten kantore van het AN.P. de Zondag na de inhechtenisneming van prof. dr. K. Schilder. Prof. Schilder zou die Zondag in Voorburg preken doch toen hij in plaats van de kansel aldaar de gevangenis te Arnhem betrad, nam ds. Keizer de preukbeurt te Voorburg waar. In zijn gebed had ds. Keizer aan de hoogleraar gedacht en daarbij was het woord geloofsvervolging gebruikt. Een kerkganger bracht het over aan Van der Vaart Smit, welke op zijn beurt ds. Keizer opbelde. Hij diende zich aan als adviseur van de Duitsers voor aangelegenheden betreffende de gereform. kerken. Maar ds. Keizer liet zich niet intimideren; hij wachtte enkele dagen en ging toen met Van der Vaart Smit praten, op voorwaarde dat hij het als collega deed, want een „adviseur" erkende hij niet. Bij deze gelegenheid vertelde Van der Vaart Smit, dat hij in het kabinet van Mussert minister van Onderwijs zou worden. Een nieuwe schoolwet lag al klaar. Men moest dit alles maar accepteren. Predikanten, die zich achter prof. Schilder schaarden, deden hun veiligheid schade aan. Wilden zij met alle geweld deze hoogleraar volgen, dan zouden hun ogen in Sachsenhausen en Oraniënburg wel open gaan! Ds. D. A. v.d, Bosch Bij dit deel van het verhoor kwam „De Reformatie" op tafel en werd prof. dr. K. Schilder als getuige binnen geroepen. Maar ook zijn verklaring bracht Van der Vaart Smit niet tot andere opvatingen. Hij had prof. Schilder alleen goed willen doen. Ten bewijze van zijn goede wil vertelde Van der Vaart Smit, dat hu eveneens ds. D. A. van den Bosch poogde te redden, door de Duitsers een bespreking te leveren van „Het getal 666", eei. boek van ds. Van den Bosch dat*oorzaak van diens gevangenschap was geworden. Van der Vaart Smit toonde aan. dat er tegen dit boek niet het geringste bezwaar bestond, ,,'t Kan wel wez'.n", zei de S.D.-man Knolle wien deze zaak betrof, „maar ik houd hem toch vast". Ook de Joden zouden in Van der Vaart Smit een pleitbezorger gevonden hebben. Wel keurde verdachte de oorlog der Duitsers tegens de Joden goed doch hij herinnerde hen er aan. dat zij de Joden dan ook volgens het oorlogsrecht als krijgsgevangenen moesten behandelen. Tenslotte zocht Van der Vaart Smit het beste voor heel ons volk. Dat zou gebleken zijn indien hij slechts met de uitgifte van het dagblad „in de geest van de nieuwe tijd'' had kunnen beginnen. Maar Max Blokzijl wilde geen subsidie verlenen. „Gelukkig maar, anders had u hem voor dat bedrag afgezet zeide de president, die aan het slot van de zitting opmerkte: „Het is haast ongelooflijk om aan te nemen, dat U al deze dingen te goeder trouw hebt gedaan." Hierop werd ds zitting geschorst, daar de „vriendin" van dr. Van der Vaart Smit. die als getuige zou optreden, verhinderd was door ziekte. Zij zal nu worden gehoord op 29 Januari, in welke zitting ook de uitspraak volgt. --- Kamer-krabbels De week van Rutten Van onze parlementaire redacteur Deze week was de week van Rutten en een klein gedeelte van de volgende week zal dat ook zijn. De voorzitter heeft maar liefst zes zittingen voor de behandeling van de begroting van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen uitgetrokken. Gelukkig dat de minister zelf nog voor de nodige hilariteit zorgt, want de vrij saaie stof geeft daarvoor weinig aanleiding. De betoogtrant van deze Minister, "rijkelijk gespekt met fraaie beeldspraken, is onweerstaanbaar. „Wellicht is de geachte afgevaardigde Stokman (k.v.p.) ruim van gemoed, misschien zo ruim als üe stranden der zee". Of: „een mens, mijnheer de Voorzitter, is geen aardappel of meubelstuk". Romme (k.v.p.) en Schouten (a.r.) hadden in hun achterste banken als schooljongens plezier in deze bovenmeester. Een poseur is hij zeker niet. Deze wijze van spreken is zijn aard. Zijn liefde voor de paedagogiek heeft deze oud-onderwijzer sedert zijn pril Ministerschap nog niet verloochend. Volgens zijn hooggeleerde beschouwingen wordt de mens driemaal opgevcjgd, door zijn ouders, door het meisje of jongen die door hém getrouwd wordt en door zijn kinderen. De Nijmeegse professor schijnt veel moeite te heoben om zich in de materie in te werken. Hij bekent dat ronduit, en zolang hij daarmede nog niet klaar is zijn van hem geen „losbollige maatregelen" te wachten. Niettegenstaande dat zaten ervaren parlementariërs hem soms danig dwars: „Mijnheer de Voorzitter, ik voel mij als opgehitst wild, dat moe wordt van zijn jagers". Ja, Rutten is een bijzonder Minister, een stijl apart in onze Volksvertegenwoordiging. Als men heel goed luistert kan men de laatste R van zijn majest'euze: „Maarrr" horen wegplonzen in de statige Hofvijver, die onbewust van al dit politiek rumoer maar altoos rustig voortkabbelt In een week is men geen all-round parlementariër, maar hij is in ieder geval origineel Een mens is geen meubelstuk. Als dit wel zo was, dan zouden wij dit fijnbesneden meubelstuk niet graag uit de Kamer willen missen. Maar welke politiek wil hij gaan voeren? Daarover is men niet veel wijzer geworden. Als hij werkelijk de lijn van Gielen in de richting van diens voorganger, Prof. v. d. Leeuw, wil ombuigen, dan zullen velen deze aardigheid en originaliteit kunnen gestolen worden. Men zou kunnen spreken van 't duo Rutten-Roosjen (a.r.). Wat dan betreft de wijze van redeneren. Ook Roosjen gebruikt graag mooie versjes en zijn beeldspraak wedijvert met de bewindsman in ongekunsteldheid en vindingrijkheid. Voelde Rutten zich als een haas die wordt opgejaagd, Roosjen vond deze Regeerder meer in overeenstemming met het „knorrend lid van onze veestapel" De Voorzitter, als altijd zeer opmerkzaam, vroeg direct of Mr. Roosjen deze vergelijking in toepassing wilde brengen op de geachte bewindsman. Neen, die veronderstelling was nooit in hem opgekomen. Een duidelijker beeld was echter niet te geven, daar deze minister zich had Inten ontvallen dat als de mot : Roosjen '> •ning^nomen, zjjn werk zeer ueinoi^jkt