Remarque over Duitschland na den oorlog Het vervolg op Im Westen nichts Neues Th Wég Tanig: (Der Weg lurück) van Ilrich Maria lle» tnarque. Vertaald door Louis Blok. (H. J. W. Becht. Am» sterdam). Er ign boeken, zeldzame, waar een litterair criticus, die nog niet in het metier verhard is, slechts aarzelend, en wat mét «gn figuur verlegen,.over schrgft. Dat zgn dé boeken» waarbij het óf niet. óf in de laatste plaats, om de litteratuur gaat. In lm Westen nichts NeUes. ging.liet over helsche verschrikkingen en hartbelclemmende on» «enschelijkheden van den oorlog, waar eigenlijk niemand, die ze niet heeft mede» gemaakt, over kan schrgven. Zoon boek als litteratuur beoordeelen,. gelijk door zoo» velen gedaan is, beteekent er niets van door» leefd,' zelfs er niets van begrepen te heb» ben. Im Westen nicht, Neues wa« geens» «in« als litterair bedoeld^ Bemarque zeide er nadrukkelijk bij, dat het óók geen aanklacht was, en het is wel zeker, dat die bedoeling „iet bH hem heeft. voorgezeten onder het schrijven maar. bewust of onbewust, het was toch, in zijn uitwerking, een beroep op het geweten der gansche menschheid. Het is aanmatigend en «Ifs belachelijk, als litterair criticus, een oordeel over zulk «en boek te durven neer» schreven, goedkeurend of afkeurend, als hij gedurende den oorlog veilig in een neutraal land heeft gezeten, met als eenige zorg wat minder vleesch op tafel, wat mmder thee of koffie, en wat slechter brood. Niet als litterator of criticus, maar enkel ,n alleen als mensch heb ik lm Westen nichts Neues op mg laten inwerken, en de eindindrulc was niet: wat is dit boek, littefair goed, of minder goed, of mooi, of minder mooi, maar: wat is de oorlog • beest» achtig, en hoc durft iemand nog van beschaving spreken, zoolang oorlog zelfs nog maar een mogelgkheid isl In lm Westen nichts lleues brengt Bemarque ons iii de hel van den oorlog. In Der Weg Zuruck brengt hg ons in de hel van den vrede, waarin de aan den oorlog ontkomen, verminkte en niet verminkte generatie zich heeft bevonden; toen zij in haar land térüg was. En deze tweede hel is zóó afschuwelijk van moreele foltering en marteling, dat men. als men het boek. uitgèle«n hsett, waarlijk niet weet «f'de: eerste, waarin althans broederlijke kameraadschap bestond, niet te verkiezen was. Oók -rover kan echter een? criticus. Hte den.-^nschen oorlogstijd veilig, goed verzorgd, ongedeerd in een neutraal: land | gelc«d ttééffi êvénmjn^oo^eMi^HKhceft ir iKmck"iil.^ v^n^^M^^T^neg veelhm>M.r^tt'^_-_i«'-san -6hdél-*ondcn. Alles hangt af van het accent van waar- ; heid, dat hg uit het boek voelt opklinken: en ook: aan het afwezig blijven van elke j vooropgezette ' litteraire : bedoeling. In lm | Westen nichts Neues voelde ik geen enkele litteraire bedoeling, enkel een eerlijk streven, de waarheid en niets dan de waarheids te zeggen, zonder haat tegen den vgand; «nder doorgedreven tendens, zonder pathos of op succes berekende rhetorica van zware frazen, enkel maar: de waarheid. «Dit is de oorlog, zóó is de oorlog", zeide «emarque enkel, en toen klopte tij" boek vanzelf aan het geweten der ölenschheid, «ooals de Waarheid altijd aan een gewetea klopt. Met één slag heeft lm Westen nichts Veues Erich Maria Bemarque beroemd gemaakt. Waarschijnlijk ook wel rijk. Er is niets gevaarlijke" en noodlottigers voor een echrgver van de Waarheid en niets dan de W^«heid dan roem en dan het idee: nu wacht de wereld op mg. mgn tweede boek mag in niets minder zijn, ik moet een reputatie ophouden. Klen>chrglt maar ééns «en boek als lm Westen nichts Neues. En nu is dan het vervolg — want een vervolg is het —- verschenen. Der Weg Zurück, waar de menschheid op wachtte. Voor een deel •— dat deel dat inderdaad het ontbrekende^ er onmiddellijk uit geboren "vervolg ls —lgkt het mg (ik zeg: lgkt het mg. want heb geen recht met zekerheid te «preken) «ven eerlijk en waar. en een even ernstig beroep Op het geweten der mensch»• heid, als het eerste boek. Voor een ander deel -_. djt deel. dat mg opzettelijk bedoeld vooi-konit. en dat gewilde succes-litteratuur fe geworden — lgkt het mg veel minder toe. Wie in een boek het accent van waarheid niet onderscheiden kan van den litterairen toon van romanmaaksel, -zal het waarschijnlijk niet bemerken. Niet, dat de laatste ook niet wat men noemt (litterair) mooi kan zijn, maar bg boeken als deze twee van Bemarque, komt het uitsluitend «p het accent van waarheid aan. , In lm Westen nichts Neues schreef Re- W-ilque. dat voor dc zeer jonge generatie. «Han 18 a 20 jaar, bet terugkomen 'na den oorlog het ergste is. omdat men haar niet begrijpen zal. „Wir sind' überNüssig für uns sclbst, wir werden wachsen, einige werden sich anpassen. andere sich tügen, und viele werden ratlos sein; die jahre werden «errmneh, und schliessUcl, werden wir zugrundc gehen". Hg wist dat reeds toen hg «et verlof thuis kwam. en toen het wa, ól hg in een geheel vreemde wereld be» landde. „Wir sind verlassen vi« Kinder .«nd erlahren wie «ite Leute, wir sind rah ,ünd traurig und überNachllch, ich glaube wir sind verloren". Zóó schilderde Re» .marque de mentaliteit der soldaten dezer generatie in de loopgraven. - In Der Weg Zurück zijn ze terug in het vaderland. Maar hoel Het is niet in een artikel na te vertellen. Het ergste is niet 'dat thuis alles vreemd is, dat Ernst (zoo heet de jonge man) uit gewoonte gekleid ,'n bed gaat liggen, en een nachthemd een ongelooflijk vreemd ding vindt, ook niet. dat hg lachen moet al, moeder hem op een donker trapje bglicht. bang da» hg vallen zou -> hF, die in t donker door modderige loopgraven gekropen heeft ónder granaatvuur j — maar het allerergste _» de «nt^ moechchW. Fe Wt»»*Mll. »-Wb»H W bh. nen én vooral: het weten, dat alles voor niets is geweest, dat hij niet gevochten heeft voor wat hg, toen hij naar het front ging, een rechtvaardige zaak dacht. Denk eens even aan de menschonlecrcndc slachting van den oorlog, waar een fatsoenlijk abattoir nog genadig hij lijkt, en dan aan de verschrikking van «lc zich opdoemende vraag: „Waarvoor hebben we.eigenlijk oorlog gevoerd?" llct woord „rot-oorlog" dat een der kameraden ontsnapt is nog veel te tam. Dc terug naar het overwonnen vaderland trekkenden denken aan dc onder gruweigkc folteringen van pijn gestorven kameraden en hooren. dat dc keizer veilig gevlucht is. „Degeen voor wien zij gevallen zijn gaat er van door. Verdomme nog toe zeggen zij, eigenlijk nog heel parlementair. Zij zien in gedachten hun gevallen kamera» den, «én van 1. .aar met een van gifgas groen gezicht, een ander met afgerukte kin, een ander met opengereten huik, als een slagerswinkel.. En dat alles voor „iels! Klaar ziehier een staaltje van hoc ze een kameraad terugvonden in 't vaderland: „Ik kijk naar zijn gezicht voor zoover het er nog is. Over zijn voorhoofd loopt een breed, rood littcckcn. Het reikt tot het linkeroog. Net vleesch is er daar overheen gegroeid, zoodat het oog klein en diep ligt. Agn neus is weg. die plaats wordt door een zwarte lap bedekt. Uet littcckcn, dat er onder uitkomt, splijt den mond tweemaal. Deze is gezwollen en scheef aangegroeid, vandaar de onduidelijke spraak. In den mond heeft hij een kunstgebit, men ziet er den klamp van". Het zal Bemarque wel bitter kwalijk worden genomen, dat hij een cri du coeur neer» schreef als dc volgende: „Waarom? Waarom? Omdat wij bedrogen zgn, bedrogen, zooals wij nog nauwelijks kunnen vermoeden! Omdat men ons verschrikkelijk heeft misbruikt! Men zeide ons: Vaderland en bedoelde de hczclting.plannen van een hebzuchtige industrie — men zeide tot ons: Eer, en bedoelde het getwist en verlangen naar macht van' een handjevol eerzuchtige diplomaten en vorsten — men zeide tot ons: Natie en bedoelde den lust tot daden van een groep generaals, die niets te doen hadden I.'* En verder: „In ieder land heeft dien de jeugd voorgelogen, in ieder land heeft zij voor belangen gevochten". Ik heb al eenige Duitsche recensies gelezen, waarin men geen stuk aan Bemarque en 't bock heel laat. Als een der kameraden Albcrt wegens doodslag op een walgelijken Oweeêr, die zijn meisje verleidde, terecht staat en dc Ltaatsanwalt zegt hem: „Klaar U hebt toch een mcn«h gedoyd l" antwoordt hij onverschillig: „Ik hei, al zooveel ni«n^cheu^»Fedo.oll''. In den. oorlog, nam elgk Dc Anwalt zegt: „Dat is toch heel tets anders", maar het antwoord is: „Waarom is dat iets anders?", en als de Officier van Justitie, met een, dik woord opmerkt: „D wilt toch den strijd vóór het vaderland niet vergelijken met deze daad van II" is het consequente antwoord: „Neen, de - menschen, die ik tóén heb doodgeschoten hadden mij niets gedaan". Din roept een van zijn vrienden in de zaal; „Als men hem niet had geleerd op menschen te schieten, dan zou hij het ook nü niet hebben gedaan". Natuurlgk wordt Bemarque nu voor ëen „Vaterlandloser Óeselle" of zoo iets uitgekreten, Altes wat Ltahlhelm is stoot hem natuurlijk uit, en alles wat militaristisch is valt thans op hem aan, en heft de oude frazen en leuzen over den massamoord aan. Als men van inhoud kan spreken — maar ztj die hier van een roman spreken hebben het geheel mis — die z.g. inhoud zou dan zijn dc terugkeer van 't overblijfsel van een compagnie naar Duitschland, »a d.N-vrcdc.. Oplossing van de compagnie in één stad; (waarschgnlgk is bedoeld O.nabruck),. Le_ een bevindt, dat zijn vrouw Item heeft he»7 drogen (zeer tragisch en ontroerend is-,'t verdere verloop van deze ellende behandeld), de ander trouwt een rijke slazzcrsdochter ch met haar dc slagerij, weer een ander doodt een O.W.eer, die hem zijn meisje afneemt, een vierde ontdekt, dat hij in een .Frontl bordeel"(l) svphilis heeft gekregen erf maakt zich van kant; een vijfde wordt onderwijzer en voelt, dat hg daar totaal ongeschikt voor is geworden, enz. De hoofdpersoon,-Ernst, is waarschijnlijk met den schrijver Bemarque I te vereenzelvigen. De kern van alles is: de van de front-hel teruggekeerde deugt niet meer voor den vrede, want'hij deugt alleen voor soldaat. Hij is zóó vreemd en verloren en eenzaam in dc maatschappij terug; dat' hg meermalen naar dc Inopgrdvcnhcl tetugverlangt, waar althans kameraadschap was. Dc onderwijzer, die 't". bloed nog aan* zgn' handen voelt en visioenen heeft van 'M»' "wonden met buiken,.waar. dai'nW^ uithangen, en blocdigë^fómp^n ionder bse» nen, voelt, dat hg de jeugd filets kan FSjF ren dan alleen hoe rondspattende hcrseits.*H* uitzien en vernielde ruggen, Het ergste hindert hem hoe -deftige oude autoriteiten, dtel nooit in 't vuur geweest zgn, met dezelfde groote woorden als vroeger over den oor», log praten, Als de Directeur van de Kweekt school een rhetorizchtz speech houdt, vol^ pathos over dc gevallen kweekelingen, dig„onder de groene zoden'liggen, schreeuwt, een kameraad het uit: „Groene zoden.. groene zoden.» eeuwige slaap? In den smeerboel van granaattrechters liggen zij, kapot geschoten, aan flarden^ gescheurd, in ?c" modder weggezakt. Uel»^ dendoodl Hoe stel jullie je dat wel voor?. Wilt II weten hóe 'de kleine Uo>er is «e» sterven? Den geheelen dag heeft hg in dé draadversperring liggen schreeuwen en zij,.-darmen hingen als macaroni uit zijn buik^. Toen heeft een scherf zijn vingers meegend-f men en later een brok van zijn been, en hij heeft nog aldoor geliefd en geprobeerd met zijn andere hand zijn darmen naar binnen te stoppen en 's avonds was het eindelijk met hem gedaan. Toen wij 's nachts hij hem konden komen zat hij zoo vol gaten als een zeef. Vertelt II zijn moeder nu eens hoe hg is gestorven als II er den moed toe hebt". Natuurlijk worden deze passages Bcmar que door. militaristen met dikke leuzen en slagwoorden hoogst kwalijk genomen, evenals hem zijn verontwaardiging kwalijk wordt genomen als hij padvinders, kinderen var, 15, 16 jaar, door ecu militair zag drillen iv -een. imitatie veldslag van soldaat je spelen En nog erger wordt het gevonden, dat hij durfde schrgven: „Kloet ik jullie vertellen dat alle beschaving, alle cultuur en alle wetenschap niets is dan gruwzame hoon zoolang . menschen zich nog met gas, gzet. kruit en vuur in naam van God en de menschheid beoorlogen?" j Uet accent van waarheid in het boek is tegelijk een accent van verontwaardiging en wanhoop. .-. Er is, zooals ik reeds zeide, echter ook «en deel. dat. opzettelijk als lectuur, gemaakt is/en waara.a« fk.niet kan geloopen. Dié tocht van een oud-soldaat^-Oeorg Balie, naar de slagvelden in frankrijk, waar hij zich voor Jt hoofd schiet, die angst van Ernst, als hij vreedzaam buiten wandelt en opeen,, uit gewoonte dekking zoekt, en een aantal dergelijke dingen meer, lijken mij bedoeld • als succeslitteratuur. Uier en daar kom» zelfs -Vick> Baum's procédé van sensatie om den hoek kijken. Een leemte lgkt mg, dat er in 't geheele hoek niets van de groote stroomingen in Duitschland na den vrede wordt gezegd. Het. slot is zóó vaag, waar Ernst over een soort oplossing van zijn crisis spreekt, dat het niet uit te maken is wat hg eigenlijk bedoelt. Ook voelt men nu 'en dan, dat Ernst zich wel wat al te veel als slachtoffer opdringt, en al maar de schuld geeft aan de omstandigheden. Dat vijf of zes door hem hier beschreven teruggekeerde soldaten karakteristiek zouden zgn voor een geheele generatie lijkt mij ook niet waarschijnlijk. Het is heel jammer, maar onvermijdelijk. --- Van Koven en beneden de Man door Eduard Veterman DE EERSTE UREN Er is niets poëtischer, dan de eerste uren van den dag; ik meen de eerste uren, die door de bloeme-.plce. der slaapkamergordijnen binnenglijden langs ladders van zonnestralen, en» dan glimmend en schitterend blijven wachten tot alle slaperigheid en doezeligheid op de vlucht is gegaan. Dat eerste licht is van een blijheid en een reinheid, die den zwaarsten pessimist tot «en harlekijn moeten • maken; die eerste uren zijn uren vol muziek, en ik bedoel niet den radio van mijn buren, die 's morgens vroeg reeds aria's uit Lohengrin trompettert of de Barcarolle van Öffenbach, maar verre en vreemde muziek, zooals alleen een gelukkig «ensch ze hooren kan. Die eerste uren vormen een bazement van glimlachende harmonie, waarop mijn heele dag blijft teren, maar dan moeten het ook werkelijk de eerste uren zijn. Na half negen 's morgens mogen geen matjes meer worden geklopt en vallen geen eerste uren meer te genieten; na half negen is de dag zóó plechtig en nadrukkelijk begonnen en gillen de radio's en toeteren de auto's zóó enerveerend, dat aan poëzie en blijheid en reinheid niets meer te genieten valt.... Na halt negen komt de ironie, en beziet de dingen met een omgckrulden mondhoek. De eerste uren zijn dan definitief voorbij. De werkelijke eerste uren vallen heel vroeg. Niet bg hét opgaan van de zon. Zonsopgangen kunnen heel mooi zijn, maar alleen als besluit van den nacht, en niet als begin van den dag. Ééns, in Venetië, zag ik een zonsopgang na een feest van guitaar» muziek en lampions en schuimende ast» en verlichte paviljoenen, die als geheimzinnige tooverpaleizen wegdreven utt het Giudecca G-» 5 H JLido toe — «o iUe gov^fU hleek-wordende lucht en wat verdwaalde roze wolkjes, en ten slotte een bleeke en gaperige zon, met ongekamde haren en nog niet gansch rcprcscntabcl. Meestal zag /ij het zelf wel en verschool zich achter de verdwaalde wolkjes om toilet te maken, of, kwam. uit gene. den ganschen dag niet meer te voorschijn. Ook beleefde ik wel eens «en zonsopgang zonder zon, met niet dan grijze en grauwe wolken, vol water en kou. waardoorheen een'triestig licht zeefde, als een motregen van droefgeestigheid. Zonsopgangen zijn alleen maar mooi in den schouwburg en in verzen van langslaperigè dichters. De eerste uren maar de échte! — Be ginnen pas een uur later, wanheer de zon reeds zoo hoog staat, dat men «f niet meein kijken kan; wanneer de schaduwen niet meer on straat liggen als vreemde, lange spoken en er reeds goud glanst in het licht. Dat zijn de uren, dat de doode dingen nog. leven, omdat het groote leven. nog slaapt Dan wiegelen de boomen nog een beetje, en wisselen een laatste fluisterwoordje, en dan rekken de fauteuils zich nog even uit, en glimlachen en de portretten aan den wand zHn in bun lijsten teruggekeerd en zoe ken nog een beetje het oude fatsoen. En geen van dé doöde dingen geneert zich voor 'den' énkelen vroegen mensen op straat, want H3 In die eerste uren is het leven als een geur van bloemen; is het leven als een wijde poort met diepe en stralende vergezichten. In die eerste uren bestaan er geen koersen en revoluties, geen verkiezingen en deur» waarden» geen vergaderingen en al de wanhopige vergroeiingen, waarin de menschheid is vcrkronkcld» ver-weg van waarheid en vrede en schoonheid. In die eerste uren is er stilte en licht. Natuurlgk zgn er ook nog andere dingen in die eerste uren, maar die ziet men pas later, al. men denkt. Geen enkele illusie houdt het tegen nadenken uit; daarvoor zgn het illusies, die men onbedacht drinken moet als zijn twaalfde glas bourgogne; waar men zich onbedacht in storten moet als in dc mal-chictcn golven van de zee. Maar tusschen efficiency en verkeersagenten kun nen geen illusies leven, en daarom gaat men .- na de eerste, wondere uren --» nadenken en ironisecren. „ Voora» ook, omdat er wel eens dagen zónder eerste uren zijn. Wanneer de regen op de ruiten klettert en er in grclle arabesken langs stroomt, en de haard is uitgegaan en het meisje heeft zich verslapen en de melk is zuur geworden en de eieren groen gekookt CT, in de bus ligt een aanmaning van dc belasting en alle klokken staan stil en dc tandpasta is op en je trapt in een punaise en je h^idc veters breken en je overhemd.» - knoopje springt weg en je snijdt je met een bot gilettemesje en je verzuimt den eenigen trein, d.e in den voormiddag ging.... Ja. dan is let heel moeilijk aan een harmoniesche basis voor den dag te denken. Wij. nerveuze twintigst' eeuwers, zijn zoo overgevoelig voor stemmingen, en laten ons willig in dc sombere hoekjes der zwaarmoedig. heid drukken door het eerste 't beste ongemak. Ons geluk wordt vergald door den angst het te zullen verliezen. Wg vinden het een epicuristische lichtzinnigheid om de dagen te plukken en samen te rijgen tot een snoer van blijde momenten. Wij vinden Latontalne'. mier nog altijd verstandig èn den krekel een lichtzinhigen dwaas. Ik voor mij vind én Lafontaine én zgn mie» vervelend ' ' Er schuilt nóch heiligheid, nóch vroomheid achter een ernstig gezicht. Tartufle moet e«o zwarte jas aantrekken en zgn k-snoqlze lagen cenige stukken land gehoon", zonder ei» zoekers, daar moest de eerste kans maar gewaagd worden. Stift* en verkleumd heb ik mij uit dc boot geheschen. Drassig en sompig was het veld. Maar de dotters bloeiden, als ik geen eieren vond kon ik tenminste een hos daarvan vergaren. Toch had ik geluk. Een akker ol vier, dwars van mij, tippelde een kievitwijfje recht den greppel langs. Na cenig zoeken, ze had me een paar honderd nieter voor deh'gek gehouden, vond ik het kuiltje met tWee eieren dacht ik, doch het bleek er ren te zijn, een echt en een kun.lei, maar zoo natuurgetrouw geboetseerd uit gele klei en zwart bestipt, dat het op 't eerste gezicht moeilijk van een echt ei was te onder» scheiden. Misschien een product van de beeldhouwkunst van Bvtze. "k Heb dc kievit haar goede ei laten houden en het valsche in een wijden boog in de richting van Lvtzc's kluis laten vliegen. Achter in hetzelfde stuk land dwarrelde een kievitsman om met zenuwachtig ge» zwier en lange, lage glijvluchlhalen over den grond. Toen ik dichterbij kwam zag ik ook het vrouwtje „wcgspattcn" van twee aardappeltjes. Ze moest zeker nog leggen. De beide piepers heb ik den grond inge» trapt. Als de huurder in Juli komt maaien krijgt hij «en bos aardappelloof op dc huur toe. Dicht in dc buurt hiervan lagen twee gruttopeertjes. Met luid misbaar had het echtpaar al eenigen tijd om mij heen gejammerd. Ook hun heb ik den schat late» behouden, 'k had niet dc minste behoefte aan een ei en nog minder den lust m'n hoofd» deksel af te nemen. Heel het complex land heb ik doorkruist, vond nog een pa.ir eieren, soms bij toeval, soms doordat dc vogel er afkwam, raapte drie stukjes eivormig gesneden kalmoeswortel uit een kuiltje, wilde ze eerst weggooien, maar bedacht me en slak ze in den zak, ze konden mij aan» stonds van pas komen. Tot "het middaguur heb ik omgedwaald met meer en minder succes, heb nog cc» tureluur»;.! zie» liggen in zijn holte, een drietal schalen van een scholekster, keurig uitgestald op een ltoogtctjc tusschen cc» paar opschietende zuringstciigcl-, en ce» snippenhroedscl gevonden in een slootw.tl. Naar een kemphaan ei heb ik vergeefs uitgekeken. Toen Ecrncwoudcs toren twaalk klepte had ik er genoeg van e» ben mij» vriend Zytze gaan opzoeken om bij hem to informeer»:» hoeveel kicvitseicre» hij g»*'vonden had. Dc oude baas kwam juist thuis en zot, zijn middagpotje gaan klaarmaken. „Morgen!" „Morgen!" „Hwer better"? (weer beter?) „J«". H? was dc griep weer kwijt. Of hij al ki'evitseieren gevonden had? „Ja. Al een „stikmannich" (stuk of w.itV. Maar vanmorgen had iemand hem Iccüik .vcrrielelt" (voor den mal gehouden). Hij kwant net zoo thuis van een gang lang. zijn „kwaaien" (kttnsteierc) ont te zien «k de kieviten er ook bijgelegd hadden on nu waren ze er allemaal uit. „Zoo", zei ik, en vroeg waar die kwaaien lagen. Het bleek te zijn op het kalmoc»_« stukjestand. „Zes kwaaien"? vroeg ik; „één mooi brokje klei, twee aardappels en drie stukjes kalmocs ?" „Ja, maar h0e...." en argwanend vlogen zijn oogen naar mijn pel. ,Ze liggen er nog", zei ik „dat wil zeggen dat klei et, en die piepers, alleen niet in 't nest en hier zijn dc drie kalmocs eitjes" c» toen vertelde ik hem dat ik ze weggenomen had omdat het de laatste dag was en ik de vogels wilde bewaren voor het broedsel op die kunsteieren. Zonder één ei ben ik huistoe gekeerd, nog kouder dan ik 's morgens was weggegaan, zegenend dc kachelwarmlc van dc huiskamer blij voor do vogel, dat sc rust krijgen, hoewel ik geloof dat in dit gure voorjaar hij absoluut verbod van eierenrapen geen kievitjc er het leven zou hebben afgebracht of onzichtbaar zou zijn gebleven voor zijn vijanden. X» hoeft een derde of vierde log«el zonder twijfel betere kansen. de Stoppelaar ---