DE CITADEL VAN ANTWERPEN De Raad van Verdediging durft den stormaanvai niet af te wachten DE OVERGAVE De notulen van den Raad van Verdediging van 22 December zeggen, dat medegeceeld wordt een missive van den Prins van Oranje, waarbij deze zijn tevredenheid betuigt om de tot nu toe gevoerde heldhaftige verdediging der citadel; voorts «en van den directeur-generaal van Oorlog, waarbij Zijner Ma» jesteils tevredenheid wordt betuigd voor aller heldhaftig gedrag l) en dan vervolgen ze: De opperbevelhebber deelt wijders het doe! der bijeenkomst mede 2) en wenscht van ieder der leden de gevoelens te vernemen, of er op bet oogenblik genoegzaame levensmiddelen voorhanden zijn, indien de vijand bres geschoten heelt 3) om deeze bij een storm ai te slaan. De majoor v. d. Wijck, wordt te dier ge» vraagd, deszelfs gevoelens mede te deelen: ZijnEd. geeft te kennen, dat het daarslellen van «en retranchement en het wederom palis» sanderen van het reduit van het Bastion 11. ten «inde daarvoor de bres aite-laan. Dat dezelve sedert den 16 dezer dag en nagt, vruchteloos biertoe pogingen heeft gedaan, telkens v.ierd het. daaraan verrichte korte stonden daarna door de vijand omvergeschoten, zoo was hedenmorgen wederom vernietigd, hetgeen men de vorige avond tot stand had ge» bragt. en het op dit moment door het werpen van grenaden en steenen, in de binnenruimte van dat Bastion, onmogelijk, de werkzaamheden voort te zetten, te meer daar er geene schanskorven, ïacmes nog horden voorbanden lijn, om dusdanige werkzaamheden te bespoedigen, als zijnde die voorwerpen reeds ver» bruikt en verbrand. De Majoor Seelig verklaart, dat hij alle middelen heeft tot de verdediging eener bres benodigt. indien de localiteit toelaat daarvan gebruik te maken, doch dat «gter. het daarsrellen van het begonnen retranchement. «ene eerste vereiscbte daartoe is. De Generaal-Majoor de Favauge geelt te kennen, dat er met mogelijkheid geen plaats is om eene genoegzaam aantal troepen in het Bastion te plaatsen, om de plaats alwaar de bres legt te kunnen verdedigen 4). Voorts re» fereerd ZHEDGestr. zich ten aanzien van den geest van de troepen, aan de door dezelve aan ZE. den Opperbevelhebber gezondene verklaringen van de Chefs der Infanteriekorpsen. van welke stukken aan de vergadering lectme wordt gedaan, en waaruit in substantie consteerd, dat Zijl. op hun eer verklaren, er niet voor te kunnen instaan, om met gelukkig gevolg de aanval der bles te kunnen afslaan, veroorzaakt door zware vermoeienissen, privatiên, gebrek aan bomvrije localiteit, en verdere wederwaardigheden. De Kolonel Graaf von Quadt, alsmede de Majoor ■ Voet, relereeren zich aan het uitge» bragte gevoelen van den H. Generaal Majoor dl Favauge 5). De Kolonel Koopman geeft te kennen, dat de Zeemagt voor de Citadel geene middelen aanbied, om de defensie van dezelve te kun» nen verlengen 6).' De Raad is eenparig 7) van gevoelen, dat uithoofde van het gehoorde over de gesteldheid der troepen, gevoegd bij de onmogeli,kheid om doelmatig retranchement in het geattaqueerde Bastion daartestellen, gebrek aan plaats tot het opstellen der troepen, die de storm moeten afslagen, en het gebruik maken door andere defensiemiddelen, daartoe be» nodigt; dat het alzoo gewaagd en onraadzaam zoude zijn. zoodanige storm aftewagten, aangezien men daarbij de verkreegene roem in de waagschaal zoude stellen en het Garnizoen aan de wraakzucht van «ene overwinnende vijand blootstellen. Door ZE. de Opperbevelhebber der gewoone rondvrage gedaan zijnde en geen der Leden «enig voorstel te doen hebbende is de vergadeling gesloten. Nu het slot van Cbassés rapporten, het laatste als opperbevelhebber der citadel: Citadel den 24 December 1832 De zwarigheden welke zich dagelijksch vermeerderen om deze aan mij • toevertrouwde post langer met eer te kunnen verdedigen, hebben mij genoodzaakt m weerwil van mijzelven. in onderhandelingen met den vijand te treden. De infanterie is, zooals ik reeds vroeger voorzien bad. in zoodanige staat van demoralisatie gezonken, dat de gezamenlijke commandanten der Bataillons op hunne eer hebben gedeclareerd, bij eenen eventueelen storm op hunne soldaten geen slaat te kunnen maken 8), zelfs zijn veele tot zoover af gedaald, dat zij de dagelijksche hun aanbevolen dienst hardnekkig weigeren te verrichten 9). Het is «aar dat de vermoeyenissen en ontberingen, welke de soldaat sedert drie weken ondergaan beeft veel tot zodanige demoralisatie beeit bijgedragen, maar nimmer had ik kunnen gelooven, dat dezelve eene der hoofdoorzaken bad kunnen worden, eene kapitulatie te moeten sluiten. Hierbij komt dat het drinkwater, door het drooglopen der grachten, in de putten zoodanig verminderd is, dat men met de grootste moeite slech.s het onontbeerlijke meer kan bekomen en tot overmaat van ongeluk zijn de twee laatst nog bestaande putten in de verleden nacht door de vijandelijke bommen vernietigd 10). A!'e de zoo gezegde bonivrije lokalen zijn ten eenen male verwoest, zoodat de soldaat in de polernes. kommunikatiën en galerijen zoodanig bij een zoo geducht bombardement, ineen is gedrongen, dat bijna nimmer door denzelven rust genoten wordt. He! bomvrije hospitaal waarin zich alle on» vervcerbare zware gekwetsten en geamputeer» den bevinden, dreigt elk oogenblik in te storten waardoor deze ongelukkigen gezamenlijk verpletterd en begraven zouden «orden. In de linkeriace van Bastion II heeft da vijand eene bres geschoten, welke 30 tot 100 ellen breed is en bijna reeds de helft der gracht gevu'd heeft. l^e de-ck, indien de „Koning van Holland" zou gelasten dat de forten Lillo en Liefkenshoek door hun commandanten aan de Franschen zoutten worden overgegeven, was over het lot der bezetting nog niet definitief beslist. Chassé zond een afschrift van de acte met «en begeleidenden brief naar den directeur-generaal van Oorlog, die hem per brief van 26 Dec. al mededeelde: „de Koning treedt niet in de capitulatie als zoodanig". Willem I namelijk oordeelde het Koninkrijk der Nederlanden als niet ontbonden, zoolang er geen tractaat bestond, dat zoowel hij als rïe mogendheden, van het Congres van Weenen, die dit koninkrijk gesticht hadden, geteekend hadden. Hij kon dan ook rechtstreeks noch middellijk eenige goedkeuring hechten aan «en verdrag, waarin hij als ..Koning van Holland" werd betiteld 21). Daarenboven was z.i. de aanval van een fransch leger op een door zijn troepen bezet grondgebied, zonder dat Nederland en Frankrijk officieel in oorlog met elkaar waren 22) een daad van onrechtmatig geweld en had de pleger van dit geweld uit dien hoofde meer het karakter van hoofd van een rooverbende dan van hoofd van een oorlog» voerend leger en de Koning beschouwde be! daarom beneden zijn waardigheid ook maar te antwoorden op een eisch als de Fransche maarschalk hem «telde 23). Gérard had een adjudant naar Den Haag gezonden om over de overgave van de beide forten te spreken. «aar aan de «ren, van Koord-Nederland werd hij t«n>gge«tnnr«l. De weigering van den Koning om op de» ««l» in te gaan. ging vergezeld van de verklaring, dat bet gedrag der bezeting van de Citadel „', Konings onbeperkte tevredenheid wegdraagt, dat de verdediging geheel aan Zijner Majesteit, billijke verwachting beeft beantwoord" 24). Oe Leren» deelde verder mede, dat Willen, I. na de ontvangst van het rapport, de ster van bet grootkruis van de Militaire Willemsorde, welke hij steeds op zijn uniformrok droeg, had losgemaakt en baar aan Chassé bad geschonken, die tot grootkruis in deze orde was benoemd, een onderscheiding, welke toentertijd al even zeldzaam was als ze in later jaren is geweest, zoodat Chassé en Van Heutsz de eenige gene. ra^ls zijn geweest die dezen hoogsten rang in onze militaire ridderorde heb» ben bekleed. Op dezen brief volgde bet Koninklijk besluit van 27 December, dat verkwart: Willende aan Ome Generaal der In» fanterie, baron Chassé. bij gelegenheid dat hij als Opperbevelhebber der Citadel van Antwerpen «eb, na eene roemvolle verdediging dier Sterkte, tegen een overmacbtig Eransch leger, tot de overgave van dezelfde verpligt wordt, en, na «ene roemvolle verdediging dier Bterkte.e in den persoon van den Opperbevelhebber aan alle de officieren en manschappen der dappere bezetting, een voorloopig doch openlijk bewijs geven van Onze goedkeuring en erkentenis we» geus den moed, de volharding en de vaderlandsliefde, welke door hen, niettegenstaande de grootste vermoeyenissen en ontbeeringen, gedurende een langdurig en allerhevigst beleg, zijn aan den dag gelegd, en zulks in afwachting der bijzondere voorslagen, ten gevolge van welke Wij ons voorbehouden de verdienste der Officieren en Manschappen, die zich onder» scheiden hebben, nader te erkennen en te beloonen. Hebben goedgevonden en verstaan. Onzen Generaal der Infanterie, baron Chassé, Kom» mandeur van Onze Militaire Willems Orde bij dezen te bevorderen tot Ridder Groot-Kruis van dezelve Orde. • Chassé schreef hierop den 27 December nog aan Gérard (vertaald): In antwoord op den brief, welken Uwe Excellentie mij de «er heeft aangedaan mij beden te schrijven, betreffende de voorwaarden voor de terugzending van het garnizoen der citadel naar Nederland, heb ik de «er u mede te deelen, mijnheer de maarschalk, dat ik in geenen deele gemachtigd ben een dergelijke verplichtitng aan te gaan en dat ik mij bijgevolg gedwongen zie met mijn troepen bet lot te ondergaan, dat de Fransche regeering in dit geval voor ons bestemd heeft De Fransche waarschalk heeft toen nog ge» probeerd de bezetting toch naar Nederland te dirigeeren. .Op de grenzen (zouden dan) de wapenen worden teruggegeven onder verband van het woord van eer om zoo lang de vijandelijkheden duren niet tegen Frankrijk, noch deszelfs geallëerden, met name België, te die» nen en in het tegenovergestelde geval. naar Duitschland te worden getransporteerd. De raad is eenparig van gevoelen, dat op het gedane voorstel van den maarschalk Gérard dient te worden geantwoord, dat hierin niet kan worden getreden en prefereert om naar Duinkerken te vertrekken, in stede van naar Holland te gaan onder verbintenis van het woord van eer om niet tegen Frankrijk nog deszelfs geallieerden, met naam België, te dienen, en * wel uithoofde men zich niet - bevoegd achtT' dm diergelijke voorwaarden aan te nemen." Met dit besluit van den Raad van Verdediging — niet genotuleerd, maar neergelegd in een brief uit St Omer — op 27 December was dus definiteif over het lot beslist Zoo moest dus het garnizoen zich in krijgsgevangenschap begeven. Nadat Koopman en zijn manschappen hem al waren vooraf gegaan op 30 December, verliet Chassé, ondersteund door twee officieren op 31 December 1832 zijn kazemat voor goed. De Fransche detachementen , waar hij langs strompelde, ontblootten eerbiedig het hoofd voor hun dapperen tegenstander: Te Burcht stapte hij in «en rijtuig en gevolgd door het overschot van het garnizoen ging hij op weg naar St Omer in Noord-Frankrijk, dat als verblijfplaats was aangewezen. 12 Juni 1833 eerst kon de bezetting de terug» reis naar Nederland aanvaarden, nadat 21 Mei tv. de Conventie van Zonhoven was gesloten, welke den status quo handhaafde. De citadel is driemaal belegerd tijdens haar bestaan -»» in 1875 is zij geslecht — maar tweemaal, in 1746 zoowel als in 1792 25), beeft ze het slechts luttele dagen uitgehouden. Tot Chassés verdediging van drie weken. Hoe stevig «Zere verdediging is geweest blijkt uit bet recente werk van den Belgischen commandant Delvaux, die haar vergelijkt met die van Turijn in 1706, welke citadel evenals die van het in 1828 belegerde Pampaluna ook gebouwd was door Paciotto da Drbina conté de Monte Febro. Beide waren sterker dan de citadel van Antwerpen, maar zijn toch betrekkelijk snel gevallen na hardnekkige verdediging en Delvaux zegt in „Le siège de la Citadelle dAnvers": „De mooie verdediging van Turijn deed die van de citadel van Antwerpen verwachten, hoewel generaal Chassé gestreden heeft onder moeilijker omstandigheden" en hij zegt daarbij dan, dat de Hollandsche soldaten, teruggedrongen van schuilplaats naar schuilplaats, van kazemat naar kazemat, van poterne naar potente grootendeels gedwongen (waren) „staande" te rusten op de wijze van paarden in den stal. Dit doet ons het respect der Franschen voor de verdedigers begrijpen 26) Toen de citadel werd overgegeven telde de artillerie 143 stukken en onbruikbaar waren 7, alle in de gracht liggende t.w. 24-ponders, 3 18-ponderh en 2 12-ponders. De bezetting be» schikte nog over 7043 kogels, 5049 bommen, 3519 granaten en 3653 geladen granaten en 1686 geweren, waarvan in magazijn — of wat voor magazijn moest doorgaan — 1188. De mondvoorraad liet niets te wenschen over — de approviandeering was dan ook op vier maanden berekend geweest — en ongerekend wat er door de instorting van de magazijnen te loor was gegaan, waren nog in voorraad 32.340 pond tarwe, 107.895 pond meel. 39 runderen, 7395 pond beschuit. 20.940 pond rijst en 11.690 pond grauwe erwten. Verder o.a. 1500 pakken kaarsen 27). Hoe geweldig het Fransche vuur is geweest, blijkt uit de opgave, dat in de 19 dagen in de citadel zijn gevallen 3500 a 4000 projectielen per etmaal, en in totaal 17.000 granaten, 25.000 bommen en 27.000 volkogels. Onze artillerie, welke 30 kanonnen door het vijandelijke vuur verloor, verschoot per dag een 1750 projectielen, met als grootste vuurkracht de 6169 van de laatste etmaal. Geen wonder, dat toen na het neerleggen van de wapenen de kanonniers voorbij de Franschen trokken, er luide toejuichingen uit de gelederen dezer laatsten opgingen 28). Het beleg is ons te staan gekomen op het verlies van 89 gesneuvelden, 30? gewonden en 64 vermisten. Van de gewonden zijn er 24 geamputeerd, van wie er 8 en van de overigen zijn er 10 vóór het vertrek uit de citadel nog overleden 29), zoodat we komen op een totaal van 10? dooden. 289 gewonden en 64 vermisten (allen gevangen op één deserteur na). Van de 145 officieren 30) der bezetting zijn er 17 gesneu- veld of gewond, dus 117 pCt^ van de 4440 man» schappen 8.8 pCt, van de gckeele bezetten 9 pCt. De verliezen der Franschen worden officieel opgegeven op 608 gesneuvelden en 687 gekwetsten, doch volgens particuliere berichten zon bet verlies veel grooter zijn geweest. Slechts één vaandel is den Franschen in ban» den gevallen, dat van de 10de afdeeling infanterie. Het bangt thans in den Dom der Inval!» den te Parijs. Het verwijt, dat kolonel von Quadt beeft - verzuimd maatregelen té nemen om te beletten, dat dit vaandel te loor ging, lijkt ons gerechtvaardigd. De officieren, die de groote vlag. welke heel bet beleg door van de kat had gewapperd, in veiligheid hebben gebracht, hadden hem tot voorbeeld kunnen strekken. Ze hebben namelijk de vlag in stukken ge» deeld, die om het lichaam gewonden zoo meegenomen, Toen ze in 1333 in het vaderland terugkwamen, hebben ze de stukken ingeleverd, deze zijn aaneen genaaid en de trotsche groote driekleur hangt nu bij vele veroverde vaandels in het Paleis te Amsterdam. Zoo Quadt, onder wiens hoede het vaandel van zijn afdeeling berustte, het niet op deze — voor hem dan onbekende — wijze bad willen laten verdwijnen, bad hij Koopmans voorbeeld kunnen volgen én het vernietigen. Door zijn nalatigheid hangt nu een Nederlandse!» vaandel, tusschen de vele véroverde vaandels in de Invalides. Maar de be» wering van Fransche zijde, dat ook de vlag van de citadel er hangt, is gelukkig onjuist. Er zijn een goede 50 kruizen der Militaire Willemsorde aan verdedigers der citadel verleend en ieder man der bezetting der citadel en der bemanning van het «maldeel beeft de bij Koninklijk Besluit van 1 Mei 1833 ingestelde Citadelmeilalle gekregen — «en zilveren medaille met en relief een vijfhoek, waarop de woorden: Citadel van Antwerpen. Chassés medaille hangt aan bet vaandel van bet ?dé regiment infanterie, dat ook de woorden „Citadel van Antwerpen" draagt, gelijk die van 't le, se, 6e, Be, 12e, 16e, en l?e regiment infanterie, wier «tam aan de verdediging heeft deelgenomen zoo ook die van de vestingartillerie.welke een huldeblijk bezit? In 1871 zijn de overblijfselen der gesneuvelden plechtig van de citadel, welke dra zou worden geslecht, naar Ginniken gebracht en daar begraven. 30 Nov. 1874 is bet vijfhoekig monument voor de Ned. Herv. Kerk daar te hunner eere opgericht, met in eiken boek de oudenaamsteen van het bastion en 18 Juni 1907 is het stoffelijk overschot van den 2 Mei .1849 over» leden Chassé er ' plechtig bijgezet in een op Rijkskosten gemaakten kelder vóór het monument. Chassés borstbeeld siert de naar hem ge» noemde kazerne in Breda. C. L. H. 1) Bewijs, boe goed de Marine de verbinding van de citadel met Nederland heeft ver*» zorgd. .2) Dit is weer een bewijs van hét prullige werk van den adjunct-intendant: Mulder, want het heele doel wordt niet genoemd; wel kan men uit de vraag, welke gesteld wordt, opmaken. dat de vergadering belegd was om te beslissen over overgave of doorzetting der verdediging. 3) Dit was gebeurd vrijwel op het oogenblik, dat de Raad bijeenkwam in Chassés kazemat. 4) In dit opzicht hadden de Favauge ongetwijfeld gelijk. De bastions waren te klein om er alle troepen in te kunnen opstellen en zoo achter de afsluiting een binnenverdediging te kunnen organiseeren en den stormaanval opvangen. 5) Dat was geen wonder, want de verklaring van de Favauge berustte op de ingewonnen in» zichten der- hoofdofficieren der infanterie, die dus niets meer hadden te verklaren, tenzij ze het inzicht van den infanteriècommandant wilden bestrijden. Het oordeel van kolonel von Quadt kan niet op eigen ervaring berust hebben, aangezien hij, gelijk men weet, zijn kazemat vrijwel niet beeft verlaten. De Favauge, die een echte houwdegen is geweest, kan dan ook aan het oordeel van den commandant der 10de afdeeling. niet veel waarde hebben gehecht. Commandant van het 3e bat. lOc afd. infanterie was luitkolonel P. Oudendijk, die den tocht naar Rusland had medegemaakt als kapitein en ridder van de Mil. Willemsorde en van het Legioen van Eer was. 6) Intusschen had Koopman toch zijn landingsdivisie met zeisen en enterbijlen bereids beschikbaar gesteld, zoo men het tot bestor» ming wilde laten komen. 7) Spatieering van ons, 8) Dit is de basis, waarop de meening van generaal-majoor de Favauge heeft berust Het is natuurlijk in de bijeenkomst van den Raad van Verdediging medegedeeld.— 't was dan ook één der belangrijkste argumenten voor de overgave... weer «en bewijs van de onvolledigheid der notulen. Het schijnt intusschen, dat de opvatting der bataillonscommandanten wel wat te somber is geweest.' want ware de demoralisatie der infanterie, welkelijk van den aard geweest, als werd aangevoerd, dan zou de felheid der verdediging in de voorafgaande dagen vrijwel onverklaarbaar zijn. 9)' Opvallend, dat nu ineens dit wordt aangevoerd, waarschijnlijk is het pas medegedeeld in de slotvergadering van den Raad van Verdediging, want was het eerder bekend geweest aan Chassé of De Boer, het zou wel in een der voorafgaande rapporten zijn bericht. We hebben gezien, dat in deze rapporten niet werd geschroomd voor mededeelingen van zeer pessimistischen aard, al ging dat ook gepaard met een verzoek om ze niet publiek te maken. Iriderdaad was de toestand in de Citadel allerellendigst in de hel van het bombardement, maar we meenen te mogen aannemen, dal 't niet die dienstweigering niet zoon vaart zal hebben geloopen. 10) Dit is een heel belangrijk punt Zelfs al waren er meer pulten gegraven, toen de waarschuwing, waar we melding van hebben gemaakt, werd gegeven, dan nog zou er gebrek aan drinkwater zijn gekomen; ook zij zouden stuk geschoten zijn. 11) Het bevel om het niet tot het uiterste te laten komen, werd dus getrouwelijk nagekomen. De redactie van dit laatste rapport schijnt erop te wijzen, dat niet zooals bij de andere, de chef van den «taf de auteur is, maar Chassé zelf. De op één na laatste alinea toch kan moeilijk door een ander dan Chassé zelf gedicteerd zijn. 12) Wat de Prins van Oranje en wat do directeur-generaal van Oorlog De Eerens wel van deze „notulen" gezegd zullen hebben? 13) Dit slaat op den bekenden brief, van Da Eerens, waarin de uitdrukkelijke wil van Willem I wordt medegedeeld om het niet tot bet . uiterste te laten komen. Chassé zelf had vroeger gezegd, dat hij zoo noodig van Speyks voorbeeld zou volgen. 14) Zie de portefeuille in het archief Chassi ten Rijksarchieve. Het geheel gereede verdrag draagt de onderteekening van Chassé, wiens gemoedstoestand men kan raden zoo men de handteekening vergelijkt met die op andera stukken in de Correspondentie van voor het beleg. 15) Getuige het feit, dat de Duitschers hun vloot bij Scapa Flow hebben doen zinken, voor ze in Engelsche banden kwam. 16) Zie Bosscha „Neerlands Heldendaden te land". 17). De ontstemdheid der Franschen was verklaarbaar. Ze hadden n.l. gehoopt de veroverde Hollandsche kanonneerbooten, bemand met reeds in Antwerpen gereed staand personeel, te kunnen gebruiken om de forten Lillo en Lief» kenshoek, aan te vallen, wat alleen te water kon geschieden. Dit plan was door Koopman» optreden onuitvoerbaar geworden. Vooral Gé» rard zelf was geweldig boos. maar St. Cyr de Nugues erkende, dat Koopman had gehandeld als een man van moed en van karakter. 18). Het oorspronkelijke stuk in de portefeuille in het archief Chassé ten Rijksarchieve. De handteekening van Chassé is even trillend, als die onder zijn eigen ontwerp-capitulatie. 't Was dan ook voor den oudenaanvoerder een heel ongewoon iets: een overgave. 19). Bij deze niet tot het garnizoen belmorende personen was eenwekere J. Rutten. wiens lot Chassé zeer ter harte ging. Of bij al dan niet heeft vertrouwd op de afdoendheid van de Fransche bescherming tegen de Belgen is on» bekend, maar dé laatste brief, welken Chass« op de citadel heeft geschreven, een brief van 30 December aan luit.-generaal v. d. (spellen in Bergen op Zoom. betreft dezen Rutten. Op t glacis der citadel bewoonde hij met twee zoons een houten woning. Hl, heeft, aldus Chassé „de grootste diensten in het belang van Oud»N«derland bewezen" (als spion of agent?) en werd daarom door de Belgen vervolgd, zóó érg, dat hij met drie kinderen een schuilplaats in dé citadel moest zoeken. En op de hoofden van hem en zijn zoons was een prijs gesteld. Chassé verzocht v. d. Capelle het gezin in be» scherming te nemen om te zorgen, dat „deze brave en thans ongelukkige familie niet van armoede en gebrek vergaan". 20). Zie De Bas „Prins Frederik en zijn tijd". Generaal de Castellane was zoo onhandig om zijn leedwezen uit te spreken, dat de overgave hem had beroofd van de eer om de brés te bestormen, wat Chassé deed antwoorden „dat ze dan beiden op reis zouden zijn gegaan naar de eeuwigheid, aangezien hij de lont in het bus» kluitmagazijn zou hebben gestoken". (Hij was immers oorspronkelijk van plan geweest van Speyks voorbeeld te volgen). 21). Officieren plegen slechte politici ge» noemd te worden, maar Seelig en v. d. Wijck badden toch maar precies gesnapt, waar de po» litieke haak zat.. 22). Inderdaad is tijdens het beleg, dat toch een oorlogsdaad tegen den koning der Neder» landen en diens beleid was, de Fransche ge» zant rustig te 's-Gravenbage gebleven. Een ietwat gewrongen situatie. 23) Zie Bosscha, die zeer vele officieele documenten onder oogen heeft gehad. Niet alle. De notulen van den Raad van Verdediging bijv. ' heeft hij door Knoops' uittreksel leeren kennen en ook de rapporten van Chassé heeft hij niet gezien. Bosscha beeft evenwel vele papieren kunnen raadplegen, welke op het oogenblik zelfs nog ontoegankelijk zijn voor onderzoek. 24) Dit zegt meer dan genoeg »en aanzien van de critiek der schrijftalelstrate^cn van 't genre jusou'au bout. 25) Gérard maakt daar in een brief van 30 November — de kibbelpartij wie 't eerst geschoten heeft — ook melding van en merkt op, dat toen beide malen de stad Antwerpen voor neutraal is verklaard „de commun accord". 26) Toen# een Nederlandsen officier zijn degen neerwierp, raapte een Franschman dien dadelijk op en reikte hem den officier over met de woorden: Houdt hem, mijnheer, hij behoort in zulke dappere banden. 27) Zie den inventaris van de capitulatie op» gemaakt, in de portefeuille in het archief Chassé ten Rijksarchieve. 28) De officieele opgaaf bij de stukken in de portefeuille Chassé ten Rijksarchieve. 29) Bosscha haalt eenige buitenlandsche oor» deelvellingen over het werk van onze artillerie aan. „De Spectateur Militaire" zegt: Wat de belegerden aangaat, moeten we hun artillerie haast zonder voorbehoud loven. De artillerie wist met handigheid en volharding van de pauzes in om» vuur te profiteeren om hun batterijen te her» stellen. Zij wist op deze wijze het hare te behouden en tot het einde een strijd vol te hou» den, waarin gewoonlijk anders, de belegerd» van den beginne af aan het onderspit delft. De „United Servil journal" van Maart 1833 zegt: De Nederlandsche artillerie spreidde heel het beleg door, een zeer ondernemenden moed en onophoudelijke activiteit ten toon met een zóó nauwkeurig werk, dat het niet overtroffen kan worden. En ook zegt de schrijver in dit blad: Men kan zich een denkbeeld vormen van de juistheid van het Nederlandsche mortiervuur» door het feit dat men verplicht was het werk (de poging om twee afdalingen door de contra» escarp naar de gracht te maken) driemaal in den nacht stop te zetten. Begrijpelijk dus, dat Seelig in de dagorder» waarmede hij 25 December van zijn korps af» scheid nam. zijn artilleristen prees benevens de infanteristcn, die zoo uitnemend niet alleen handlangersdiensten hadden verricht, maar zich „als onverschrokken artilleristen" onderscheiden hadden. Alleen hij had er de matrozen bij kun» nen noemen. De Franacbe belegeraar» juichen, na overgave van de Citadel de bezetting bij de bres In bastion I! toe ---