«letlelleslmgen en Aanbevelingen (buiten verantwoordelijkheid van de Redactie). * E Schitterende collectie GOUDEN 1 ■ HORLOGES voor Jubilea en Feesten 1 11 alleen 73 KIPSTRAAT I 0.2 --- Avondblad, B. Letteren en Kunst. Musen-Commissie. De staatscourant heeft gisteravond verblijd met het bericht der instelling en der samenstelling van een llijks>l?ommissi© voor do Musea. Het langdurig© en zeer moeilyko werk der veeltal- Ugo en naar men moet aannemen vaak ook veeltalige commissie, di© nochtans 't unaniem fiat «af op een -wikt «1 niet rakend Rapport; is met dit Besluit -bekroond. Zoowel d© steden di© hij d© mogelijk© regelingen het grootst© belang hebden, Hls de voornaamste instellingou van kunst en va«i wetenschap, zyn in de Oommissie fertegenwoordigd. Het kan wel geen twijfel lijden, of de geestkraohtigo nieuw© hoofddirecteur van 's Rijks Museum te Amsterdam, in hetwelk -zooveel verandering verbetering zou kunnen zyn, vond in de commis«e zyn plaats; en naast hem do schilder, kenner bij uitnemendheid van oud Hollands kunst*. Professor Jan Veth, wiens doortastend© zin en organisatorisch© blik hem jaren geleden reeds tot het wederleggen van klachten en wcnsdhen in geschrift© hebben geleid. Ecu afzonderlijke plaats, als ambtshalve lid, bekleedt do wem vol yvor en toewyding, die thans aan het hoofd staat der afdeeling Kunsten en Wetenschappen in het ministerie van O. K. on W. En tot voorzatter is do fijnzinnig© geleerd© benoemd die, kunstenaar door ! «ijn gebruik onzer t«»k de mat© van zyn kunstkennis «u zyn kunstgevoel het sterkst in zijn Herfsttij «lor Ilidd©l©©nw©-n toonde; doch van zijn belangstelling en zijn inzicht in deze materie Wijk heeft gegeven met zachte kritiek, met een duidelijk -streven naar verzoening, als voor het leiden van een commissie, die «naar d© oplossing van zulk© diep-ingrijpend© vraagstukken heeft t© zoeken, wol vóór alles noodig mag heeten. --- RUt de leerschool van de spade. LXXVIII. (Particulierecorrespondentie.) Doodenoffers. Rome, Mei. Geen volledigheid! De grafschriften in het Vatikaan. Het, doorboorde schaaltje. Pompe» jaansohe grafaltaren met toevoerbuizen. De laatste rustplaats van Karthaagsche belasting» ambtenaren. Een kindergraf te Syrakuze. Een sarkopha: .' met aangesoldeerde waterleiding» pijp. Zonderlinge Romeinsche en verklaar» bare Griekscho gebruiken. Niet, dat ik u een overzicht wil geven van alle doodenoffers der Oudheid. Dan zon ik werkelijk erg wijdloopig moeten worden. H begrijpt de absolute onvermijdelijkheid van die breedsprakigheid, waar het een tijdvak geldt, dat duizenden jaren bestaan van een mengelmoes van tientallen volken omvat. Geen nood. Ik denk er niet aan de begrafeniszeden van al die stammen te schetsen, de veranderingen na to gaan, welke de wisselwerking van tijd en plaats er in brachten, dan die feitencomplexen met een vloed van subtiele beschouwingen over hemelsch paradijs, onderaardsche hel, veraf gelegen Eilanden der Zaligen, min of meer materieel doodenbestaan te overgieten, ten «lotte dat geheel in «en keurslijf van jaartallen te persen. Zoo iets is ver van me, tenminste op dezen zwaar drukkenden scirocco-dag, nu het onmogelijk is te outsnappen van onder den grijzen koepel, waarin de lucht droog brandt als in een oven eu die, hoe groot hij ook is, toch nauw spant om ieders hoofd. Ik zal me heel dicht aan de feiten houden en die in tijd en tal zooveel mogelijk beperken, geen beschouwingen laten voorafgaan en met de deur In het huis vallen; in dit geval in het Vatikaan. Misschien hebt u welcens een wandeling gemaakt door de eindelooze gangen van de bovenverdiepingen van het onmetelijk pauselijk paleis. Dan herinnert n zich zeker, dat daar in^de wanden schriften bij honderdtallen gemetseld zijn. Toen u dio langs schreed*, bent u natuurlijk begonnen er enkele te lezen. Maar — u kunt mij vertrouwen — u hebt dat werk gauw opgegeven. Men wordt immers binnen enkele minuten wee van al die vlekkelooze braafheid. Op 'n . kerkhof van nu overkomt trouwens iedereen hetzelfde. Na het derde of ten hoogste vierde tiental inscripties dus lette u zeker niet meer op den zin der woorden en merkte u alleen nog maar op, dat «r naast de letters hier en «laar een figuurtje geteekend is, bij.voorbeeld een takje of een schaaltje. Van dat schaaltje nu wil ik vandaag uitgaan- Het is meestal niet alleen geteekend, maar ook in den steen uitgehouwen. D hebt het waarschijnlijk — als ik vreeger — verklaard als de zinnebeeldige voorstelling van het plengoffer, waarop de bijgezette doode recht had eu het in verband gebracht met de schenkkan, dio dikwijls afgebeeld is op den kant v-m de altaren. Waarmee de rijke graven gesierd werden^ „Hnitsluitend symbolisch", hebt u, als ik, gedacht, niet waar? Maar hebt u wel opgemerkt, dat in het gebeeldhouwde schaaltje dikwijls een gaatje is? Een gaatje, dat de heele marmerplaat doorboort. Nu wordt het toch al wat moeilijker aan iets «uiver zinnebeeldigs te gelooven. Waarom heeft men iets geschapen, dat niet bestaat en niet bruikbaar is; een schaal met «en gat in» den bodem'1 Zou men zoo onlogisch geweest zijn een opening te boren in» een schaal, zonder de bedoeling gehad te hebben, die ook werkelijk! te gebruiken om er wat door to gieten? Om deze vraag te beantwoorden dient men te «weten. ' wat er achter of onder de gedenkplaat stak. Daarover geven natuurlijk de collecties in do wandelgangen van het Vatikaan geen opheldering. Dus verzoek ik u zich met mij te verplaatsen naar opgralvin>gsterreii»en en te bezien, wat daar gevonden werd door do geen kerkhof rust eerbiedigende gravers. Bijna overal is daar de oplossing van het raadsel voor ieder duidelijk. Ik moet me echter beperken en maak, dus een bloemlezing. , Eerst vertel ik u iets over Pompei; iets. dat natuurlijkerwijs den gewonen bezoeker van, die bedolven stad ontgaat, omdat hij er do echo van het antieke leven zoekt en niet den dood, dio hem ook overal elders tegemoet treedt. Te Pompei dan vond men in 188? op een der begraafplaatsen buiten do poorten een gemetseld graf met do urn er nog in. Tot deze urn nu leidde van buiten af een vierkant terracotta-kanaal, dat uitkwam in een looden buis, die op haar beurt door het dub» hele deksel van do urn zelf heen giug. Hadden we zoo pas nog tot zekere hoogte do mogelijkheid de gaatjes in de grafschrifzplaten symbolisch te verklaren, hier wordt dat toch vrij wel onmogelijk. Van de buis was immers alleen de opening zichtbaar. Het verdere moet practische bedoeling gehad hebben. Men begint dus een vrij stoffelijk idee te krijgen van de doodonoff ers. Maar er is meer, dat deze materialistische opvatting verstrekt. Karthago geeft nog duidelijker aanwijzingen. Daar vond men — m wel oz/het kerkhof, dat speciaal bestemd was voor de ambtenaren van het keizerlijk belastingkantoor, dus in een intellectueel milieu — aan do grafaltareu van deze fiscus» menschen een zeer typische inrichting. In het boven» vlak of wol in «en der zijkanten van het monummt begint een terracotta-buis, die hetzij verticaal, hetzij schuin zich voortzet tot op het deksel van de aschum. Dit deksel is doorboord en eveneens de bodem van de urn. Wat dus gegoten wordt in de buis drenkt eerst de asch van den overledene on sijpelt dan door in de ruimte onder de urn, waarin men munten, een lampje en allerlei aaiden vaatwerk vindt, geplaatst op een bed van brandstapelasch en stukken half verbrand hout. Dus moet men wel gissm, dat de nabestaanden van de ongetwijfeld verlichte ambtenaren uit den keizertijd een zeer stoffelijke voorstelling hadden van offer» gaven aan den doode. Ik verzoek u niet te gelooven, dat men een hatelijke zinspeling heeft willen mak.11 op de onverzadelijkheid van den fiscus! Nu breng ik u weer uit Afrika haar Europa terug. We stappen in gedachten naar de buitenwijken van het oude Lyrakuze en hooren aan wat Prof. Orsi, de doorspeurder van zooveel duizenden graven, ons van een daarvan vertelt. Dit graf dan bevindt zich in een steengroef, dio sedert de vierde eeuw vóór Christus niet meer gebruikt is, en het dateert uit den Romeinschcn keizertijd. Dat blijkt uit het er in en bij gevonden vaatwerk. Die potscherven immers lijken volgens den ontdekker precies op wat de Duitschers te voorschijn haalden uit de legerplaats bij Haltern aan den Rijn, die uit de eerste eeuw na Christus moet dagteekcnen. 't Zou interessant zijn aan deze overeenstemming in gebruiksvoorwerpen op zoo verschillend terrein bitterzoete beschouwingen vast te knoopen omtrent gelijkstrijking onder den invloed«Hvan uniforme administratie en over de voor» en nadeelen van groole staten, maar ik bedwing den lust tot dergelijke lx,-spiegelingen en gebruik het in lZyracuze's .^.-'.'?n steengroef gevonden aardewerk alleen tot da'<"7!^ van het eenvoudige graf, dat ik u nu ga liescarij vb.!. Ja, wel heel eenvoudig! Het gebeente — b'^*,, «lo kale rots, tegen verplettering alleen beschut door i,w. o schuingeplaatste groote dakpannen. Toch Men «; c ouders de kleine niet en kwamen ze van tijd tot ti,n stop. Het geheel leek-in doorsnede precies 07, en waterkaraf. Dezo stop schijnt me een zeker bewijs, dat de ande-e buizen en do kleine gaatjes, waarvan ik boven sprak, uitsluitend dienden om den doode van tijd tot. ti d * uit den Romeinscheu keizertijd en dat is ook het geval met de verdere mij bekende, maar hier niet -genoemde. 't Lijkt ons wonderlijk, dat een periode, die de verbreiding van het Christendom zag — om van and^K, ook zeer hoog staande Oostensche godsdiensten te zwijgen — nog zulke erg realistische begrippen er op nahield ten opzichte van verbrande lijken. Want daarin ligt het opmerkelijke. Wie zijn doode nabestaanden begraaft kan zich heel gemakkelijk voor» stellen, dat deze hun aaidtsohen vorm behouden en er zoodoende toe komen voedsel, dat boven den grond het leven onderhoudt, ook den onder het aardoppervlak wijlenden, op opstanding wachtenden te doen toekomen. Als ik me niet vergis, wordt juist uit dat op«tandingsgeloof de afkeer der Christenen van lijkverbranding verklaard. Nu vinden wo hier precies het tegendeel. De lijken zijn allo tot asch herleid en dus zooveel mogelijk van hun aardschon vorm ontdaan- Toch wordt in de urn, in de sarkophaag, of wel in het simpel tegeldak op geregelde tijden voedsel ge» stort, alsof de opzettelijk vernietigde lichamen onderhoud behoefden Dan waren de doodenoffergebruiken der Grieken uit den bloeitijd toch heel wat begrijpelijker. Ze plaatsten op het graf terzij van de rechtopstaande zerk bloemen en vazen met .reukwerk, zalfden de zuil zelf en ver«leiden ze met linten, plengden er i*ondom. Zij moeten namelijk geloofd hebben, dat de ziel wel is waar het lichaam dadelijk na den dood of in elk geval op den brandistapel verlaat, maar gaarne van tijd tot tijd te» rugkeert, naar de plek waar het stoffelijk hulsel begraven is> Zulk een gratbezoekeude ziel te doen genieten van het feestelijk aanzien van de plaats, waar de stof overbleef en van aangename geuren, dat kunnen we meevoelen, vinden we zelfs poëtisch. Over de grove gebruiken van den Romeinschcn keizertijd zwijgen we liever. --- FEUILLETON. De Zwarte Vlinder DOOR GEORGETTE HEYER. legen den ochtend vi©l hij in slaap en hij werd eerst Wakker, toen hem zyn chocolade gebracht werd. Hij bedacht, dat ten minste John geen geweten had dat h©m pijnigd©; hij viel niet in slaap met di© tegen«trydig© gedachten in zyn hoofd en word niet ©ven •besluiteloos als altijd wakker. Vandaag had hij ondragelijk© hoofdpijnen en hij bleef nog een heelen tijd 'n bed liggen kijken in den grijzen morgen, Er hing een mist over hot plein en daardoor schenen de boomen wet hun verweerde herfstbladeren triest en ellendig. Er lag iets onzegbaar drukkends in de natuur en hij Wond op, liet zich door zyn knecht kleeden. niet meer Ui staat d© verveling t© dragen. Zijn hoofdpijn was beter, toen hij -zijn vrouw in haar kamer opzocht en luisterde naar haar opgewonden verhalen ©ver do avondparty van den vorigen dag. Hij ging uit, riep «en draagstoel aan en beval den mannen hem naar «Vuilte te brengen, waar hij van plan wa» tweo brieven te schrijven. Wyncham House was vandaag te vol pijnlijk© herinneringen aan John en hij was blij, er uit te zijn. XXXIV. White was overvol, zelfs op dat nur in den morgen feu het lawaai scheen hem door het hoofd te hameren. Hij werd van all© kanten aangeroepen, weddenschap» Pen werden aangeboden; «en enkel© trachtte hem een schandaaltje te vertellen; -zij wilden hem niet alleen laten en ten slotte konden zijn geplaagd© zenuwen het &iet meer uithouden. Hij ging weg om «en eindje Leider in de straat naar zijn andere sociëteit te gaan, Ce Cacao Voorn, di© hy minckbr rumoerig hoopte te vinden. Het was ©r voller dan hij gedacht had, maar rol» heeren waren er gekomen als hy. om brieven te «ohrijven en het rustig te hebben. Er werd ook een beetje gespeeld- Niehard schreef bijna een uur achter elkaar door en Kogelde zijn laatsten brief. Toen hij het zegel aan» bracht, merkte hij een beweging aohter «ich en hij boorde uitroepen als: „Waar voor den duivel kom jy vandaan?" „H«*mel, het is «en eeuw geleden, dat ik je zag!" „(3od. daar heb je O'Haral" /los» klonk de zachte leisehe «te», die antwoordde «^liH draaide zioh. in sijs. stoel om. Miles OVlii» was het middelpunt van een troepje leden en verklaarde zijn komst„Ik was voor zaken in de stad eu dacht, dat ik jullie allen eens moest opzoeken, want ik krijg er nies dikwijls de gelegenheid voor" Richard stond op, nam zijn brieven en keek .1, n man aan, dio do grootste vriend van Jack was gewxst. Hij deed een stap naar hem toe. Toen hij dit deed. draaide O'Hara zich juist om en zag hem. R>'< <* stond op het punt hem aan te spreken, maar za^ eens een verandering in zijn gelaatsuitdrukking. - opgewektheid verdween uit de oogen van den Ier on zo werden hard en -verwijtend. Zijn prettige mo «^ kreeg een minachtenden trek. l?arstares bleef sta»7!. een hand op de leuning van een stoel, zijn oog,2u, gericht op het gelaat van O'Hara, lazen er alle verwijlen en woedende boosheid, dio Miles hem trachtte aan het verstand te brengen. O'Hara snoof en draaide zich om, wendde zich weer tot zijn vrienden. Richard voelde zijn hoofd tollen. O'Har» zag h<^. voorbij, wilde niet met hem spreken.... O'Hara kern! • de waarheid! Hij liep blindelings naar de deur e«\ tastte naar den knop.... O'Hara wist alles! Hij liep in de gang, was op de stoep, op straat, beefde. O'Hara wis': het en had hem aangekeken, alsof -— alsof — weer huiverde hij en toen Hij «en leegi-l» draagstoel zag, wenkte hij dien en gelastte den mannen h-am naar Grosvenor Souaio te brengen.... O'Hara minachtte hem! — verweet het hem! Was Jack dan fit moeilijkheden? Had hij hem dan ontmoet en do waarheid gehoord? God, «,'jn hoofd liep hem heelemaal om!.... --- Hoofdstuk XXII. Ka d© ontmoeting met O'Hara was Richard d© gemoedsrust, kwijt, di© hem nog restte. Hij k.-n».« geen oogenblik rust; den heelen dag, en soms d'« heelen nacht, piekerd© hij maar over d© eeuwige vraag: John of Lavinia? Hy had beslist, dat het een van beiden moest zijn; de gedachte, dat bij bo zyn vrouw kon behouden ,?n! bovendien do waarde». *!>e kennen, kwam geen oogenblik bij hem op. Zoo <*ik wijls had Lavinia hem v©n*tek©rd, dat hij g«^a -< lit had om te verwachten, dat zij zijn schande zou zij er iets aan doen kon. Maar zij kond© !*>c!v Lavinia niet en voelde, dat het aanmatigend van 'i:-.i!' /<>!> zijn, wanneer zij mat liaar over Bichard ■ i.. Daar zij merkte, dat zijn lijden van geestelijken . >s, kon zij alleen maar hopen, dat het mettor■-...! / - overgaan. l.- v Lavinia volhardde bij haar vlinderachtig l* *.-«-.. «licht alleen aan haar eigen genoegens. Zij .--■■ ■..?•■• ;r ovor het algemeen l»est in, maar wenscht© *<•■!*. «;■•• Dicky wat vroolijker w-as en in haar pretjes -.,!.. Oen laatsten tijd was hij erger dan ooit en li »e>v:l hij zonder aanmerkingen haar grillen ver» v^>!.-.-. wenscht© zij haast, dat hij weigerde en wat !** -.-! 'vüc'.ieid aan den dag legd©, liever dan zoo v. >>>.!!,!: onverschillig te zijn. ! 'x.l^o was e.'^j< weekje do stad uit en Lavinia v >^a!l«'s» ©r Neb over, hc© weinig zij hem miste. /'Kei, het was heel aardig om met vuur te spelen, ni'ar -!., dit buiten haar l>ereik raakte, dan deed :'-. ' er <^ch weinig toe. Zij mist© d© vereering var. ll?iol.i a'!^ pretjes van het seizoen*! fladderen met ©en vat hij---, broers, en toen Lovelace terugkeolde, was lii; dei « digd door haar onverschillig© begroeting. M.t,*. v x*.j vond h>et toch heerlijk, hem weer to zien en k ,am j-i >cdig weer min of meer onder zijn lietoo» -le.ris .-n stond toe, dat hij bij haar was, als Tracy ■nier, ir I© nabijheid toefde, en om haar aangenaam !<.. wegloopcn. had zelf wat geld en beloofd© haar, dat elk© > i air baar door hem ingewilligd zon worden. Maar Lif.ji.-a. t?^hudd© hot hoofd en gaf hom een uitbrander. '. sgezïcn van all© ander© overwegingen, Bichard W!?K toch haar man; ook hij hield van haar en zij was erg, ©rg op hom gesteld, hoewel «ij hom vrees©» lijk plaagde. lx»v©l»c© verzekerd© haar, dat haar man lang niet zooveel van haar hield als hij en toen zij ongeloovig glimlachte, werd hij boos en riep uit, dat d© h©el© .«^ad wist dat Ganz-tare-s aan d© voeten van mevrouw I inHaw© lag! Lavinia was beloedigd. ..Harold!" „Het verbaast »© alleen, dat j© ©r blind voor -bent", vervolgde W. „Wamiheeni den-K H*^ dat liy «dyren dag zoo lang gaat? Naar White? Neen. Naar Moiint Street No. 16! Stapely bracht er een bezoek en ontmoette hem; een anderen dag zag lady Davenaiit hem met haar; Wilding heeft hem ook bij haar aan huis ontmoet. Hij br.^uigt bijna lederen middag bij haar door!" Lavinia was ecu Belmanoir en zij had allen trots van de Belmanoir's. Zij stond op, trok met haar meest hooghartige gebaar haar mantel om zich hoen. „Je vergeet jezelf, Harold", zeide zij troisch. „Waag het niet om nog eens op die manier over mijn man tot mij to sproken! Jo moogt me nu dadelijk naar mijn broer brengen." Hij was vol !>ercuw, gaf daaraan uiting in verstandig gekomen woorden, streek haar opgestoken kuif weer glad. nam zijn woorden terug, maar wist den angel daarvan toch achter te laten. Zij vergaf het hem. ja, maar hij moest haar nooit m:er zoo bcleedigeu. Hoewel zij verontwaardigd geweigerd had het schandaal to gelooven, knaagde het toch en zij begon haar man met wat naijverige oogen gade, te slaan, merkte zijn schijnl.alx> onverschilligheid tegenover haar en zijn veelvuldige afwezigheid uit huis. Tc 1, kwam er een dag. dat zij beval haar draagstoel door Mount Street te drag.?u, eu net op het „ogenblik, dat Richard uit No. 16 kwam. Dat wa« voldoende voor Lavinia. Dus hij was haar werkelijk moe! Hij hield van een andero vrouw! — do een of andere slechte weduwe! Voor het. eer-t was zij werkelijk onrustig. Zij bleef dien avond thuis en deed haar uiterste best om haar man te binden. Maar Richard, die John ongelukkig en vol verwij te» ve'.,gh Garden.-! ontmoette, dat zij er lie-< trokken uitzag eu «lat haar oogen een ongelukkige! uitdrukking hadden, llij vroeg naar de reden daar-, van, maar lady Lavinia weigerde zelfs hem in ver» trouwen to nemen, eu zei «lat zij hoofdpijn had. ■ Andover. die haar ken:!-?, «lacht dat haar een gril geweigerd wa.^ en lette er niet verder op. TI.ij had liet zelf erg druk. Pa? twee dagen geleden! had een stalknecht- zich aangediend op 5>t. .Tarnen Square met een brief van Harper, zeer onleesbaar, maar volkomen duidelijk: L'w Hoogheid. Ik heb vrijheid genomen' dezo Man l»ougl.l» vco» uwé in dienst, te nemen. Ik hoop Gauw de andere, bevelen van 17 Hoogheid to kunnen doeu en hoon» alsdat mijn Doen 17 tevredeheid heef. . .'» 17 onderdanige ' H M. HARPER. *ï 5», Tracy bevestigde. do afspraak en zond den» ma-U dadelijk door naar Andover, waar de eerste «tal, knecht ongetwijfeld wel werk voor hem zo» hebban; Hij lachte om de domme manier, waarop deze man! in de val was geloopen en «potte cynisch over d«> zwakheid van de menschelijke natuur, die altijd den», grooten god Mammon volgt. Nog geen drie dagen later kwam er weer een brief, deze van mijnheer Beauleigh, aan hem geadresseerd, bij White, onder den naam van 8ir Hugh Grandi»on', Daarin word.'n»! inlichtingen gevraagd over het karak?» ter van den bediende Harper. , Zijne Hoogheid van Andover beantwoordde dien! in «Ie bibliotheek van zijn eigen hui» en glimlachte) spottend, toen hij Harper beschreef als een man, die) ..buitengewoon eerlijk en betrouwbaar was, zooalt» ik] altijd ondervonden heb". Hij was midden in zijn brief, toen de deur *zond«»z eeuigo plichtpleging werd open geduwd en AndiiM do kamer binnen stapte. Zijne Hoogheid keek ontevreden op. In hst geheel niet. van zijn stuk gebracht door de koelheid van Set ontvangst trapte zijn broer de deur dicht en «ing nmti zijn lange lichaam in een stoel liggen. J (Wordt wmJc^'l --- Prof. Peter Behrens. Men schrijft ons: Het aantal bezoeken van buitenlanders van naam, dat wij dezen winter ontvingen, zal aanstaande week vermeerderd worde», met dat van Prof. Peter Behrens, den bekenden Duitschm architect, die te Rotterdam eu Amsterdam een voordracht zal houden over „Werbender Wert der Baukuust". De heer Mieras schreef dezer dagen- — vermoedelijk naar aanleiding van dit voorgenomen bezoek — een, gedeeltelijk ook in dit blad geciteerd, artikel over Behrens in het „Bouwkundig Weekblad", waarin hij o.a. zeide, dat het werk van Behrens als 't ware problemen stelt. Liever zou men daarvoor in de plaats willen zetten, dat het problemen oplost. Weliswaar is problemen oplossen de tasir^van, elk kunstenaar, maar ds problemen, die hier bedoeld morden, zijn het eerst daarom recht, omdat zij nieuw zijn en omdat elk 'houvast voor hun uiterlijken vorm, vrijwel ontbreekt. Het is wel de groote beteekenis van Behrens, dat hij deze problemen» die zoo bij uitstek van utilitairen aard ■ zijn, binnen onzen esthetischen gezichtskring getrokken heeft en* dat hij ze daadwerkelijk oploste bovendien. Hij had daarbij medestanders, maar er is een speciaal gebied, waarop Behrens toch wel hoofdzakelijk genoemd mag worden en dat is het gebied van den fabrieks» en kantoorbouw; niet te vergeten bovendien dat van «het teohnisoh-utilitaire object. In zijn A. E. G. gebouwen (zijn „Turbinenfabriek", „de kathedraal van den arbeid" vooral), zijn veile kantoorgebouwen lMaunesmannröhren-werke. ontwerpen Gontinental Xautschuk» und Guttapercha üompanie in Hannover, onlangs voor een groot kan» toorgebouw te Düsseldorf); in do vele kleine voor» - .erpen, als booglampen, drukknoppen, theeketels, enz. • nz. heeft hij om vormgeving bereikt, die — toen "es in het teeken van den stijl-namaak stond — üienw was en die wel al dicht aansloot bij de moüei'he vorm-ontwikkeliug, zooals deze zich buiten de kuiistbemoenug om op velerlei geinen* aan 't voltrekken is. Voor zoover een kunstenaar rationeel kan zijn, heet Behrens rationalist; curieus is evenwel, dat het rationalisme, dat in zijn utiliteitsbouw tot uiting komt, in zijn woonhuis- eu representatieven bouw veelal zoek blijkt. In den laatsten vooral is hij do wol verfijnde, maar prachtl'ievende architect van een .^ort, welke eigenlijk nog slechts legendarisch voortleeft, '/.ijn behoefte aan, zuiverheid, die hem juist voor ni.ilneitsbonwwerken tot een zoo overtuigd hervoriu<»r maakte, doet zijn bewondering uitgaan naar de '',egsten tijd niet. Hij heeft zioh niet moeten ontworstelen aan de invloeden van het Academisme, -eoals de meeste zijner vooraanstaande tijdgcnooten op architectonisch gebied. Zijn moeielijkneden waren va'» anderen aard. Aanvankelijk schilder, had hij zich te ontwikkelen vanuit, do meer vrije vormgeving der schilderkunst naar do strakke gebondenheid der architectuur. Zijn ccsio werken ziet men dit aan: zijn woonhuis to Darm^tadt met do vermicelii-Iijuige meulieleu eu dito huisraad zijn meer op papier dan in realiteit gedacht. AI spoedig verandert dit cn slaat om in een aanvankelijk weer te geometrische opvatting, dio op den duur ui, t z->s streng gehandhaafd wordt, maar het werk toch voldoende blijft beheerschen om hem van vers?hNlende zijden als „ongevoelig" te doen betitelen. ..Onssev. i lig" en „koud", „te intelligent": het zijn de verwijten, die men van bepaalden kant het werk van ilel!.< i!.^ pleegt te maken. Het is hier niet do plaats ni in ie .?aan op de misvatting, die uit deze. l>eoordee> li',5 ,'ixokt. Ze heerscht op het gebied der kunst al- I 5 -',<>. . !» komt voort uit gebrek aan inzicht in het .ju-ilu-iiir- in het doeleinde der kunst: om het niet ge!^i ,:<>.'..^' -7'vatting. Beurons, dis in zijn opvattingen neoklassicistischo ' neigingen vertoont (men denke ld erbij niot voor «Hes aan don vorm!), is zeker geen typisch vertogenwoordiger der Duitsch© architectuur: hij staat daar als sterk© persoonlijkheid op zichzelf en is mevr inter» nationaal dan nationaal in zyn werk. Do dikwijls tü barokke grillen, die sommige Dnitscho architectuur kenmerken, zyn zijn werk vreemd al vindt men er soms reminiscenties van in do dctailleoring der eerder genoemd© representatieve bouwwerken. („Deut«eho Botschaft" le Petersburg b.v.) Belangrijk vooral is zijn vitaliteit. Heeft men de vuitsch© architecten, di© gedurende den opbloei der Duitsche architectuur in net vóór-oorlog:s tijdperk van beteekenis waren, één voor een zien terug vallen in Biedermeierei of verwaterd kla-zsicisme, niettegenslaande zijn . eerder geschetst© neigingen, herstelt Be-hren» zioh steeds en blijft „wordend". En zoozeer leeft hij mcd© met de behoeften van den tijd. dat hij in zijn voor eenig© jaren verschenen boekje „Vom sparsamen Banen" — voor zoover do toen eu ook thans nog brandend© vraagstukkeu van bezuiniging, normalisatie enz. betreft — tot do kern der problemen van onzen tijd door te dringen wist eu er nieuw© bouw| kunstige mogelijkheden van verkaveling, groepeering, en», aan ontleende. Ook zijn onlangs gepubliceerd outwerp voor een kantoorgebouw te Düsseldorf toont een groeiend© ontwikkeling, waarvan 6© best erin" ongetwijfeld belangrijk is. De lezing van Prof. Behrens te Botterdam heeft plaats voor de vereeniging ..Opbouw" op woensdag 24 dezer, s avonds 8 uur in den «Botteraamsehen Kring", Eeudrachtsweg 12. Belangstellenden kunnen aan de zaal geïntroduceerd worden. --- Rotterdamsche Kunstkring. l?loris Verster. 11. Lr hangt aan het einde van den rechterwand ecu klem ruikortje «bruidsbloempjes," in den catalogus genoemd. Met heel weinig werd het geschilderd, met een paar frissche kleiirnootjes speelsch opgelikt, even hier en d«ar met den vinger erin gewerkt, in den fond met een bijllia droge kwast. Doch ecu jubel is dat kleine boiiouetze met dat violent «loukere paai'sje in het midden van het blanke geheel! Bon fleurig, kleurig, klein geluksvisioen straalt er ons uit tegen. Het onstoffelijke in dat arZelooze simpele ruikertje is een heerlijk wonder. Het zal mogelijk niet zoo dadelijü tot iedereen spreken. De breed en foi«ch, lekker, met malsche kwast in de natte verf opgezette schildering van het bloemstuk er naast gehangen, uit het zelfde jaar, zal mogelijk meer boeien. Maar in dit simpele dingie, zoo gausch ontiaan van uiterlijke pracht, dat hier staat als het bescheiden viooltje in het vroege voorjaar verscholen in liet gras; heeft zich een groote ziel uitgesproken, een minnend 'kunstenaars, hart. Want alles is hieraan uit den kunstenaar zelf. Minder fijn voelenden dan hij, waren voorbij gegaan . aan het bloempje: „Wat, dat mooi? Ach! aans'tellèrij!" Doch hij met zijn fijnen blik, zijn colorüztiseh oog. zijn leer hart dat zioh het liefst neigt tot do bloemen, heeft | er do volle schoonheid uit op^cpuurd. „Il y a uueloue part dans le moudc un livro myse, al«» op het doek geblazen, geademde kleuren, die purperen diep als een zomernacht; die gloeiende roeden in allerhande soorten met do hel-lichteiide kantjes, hier ent daar als van een zonnestraal; en de malsche paarsen, er tusschen van een lichtere kelk. Een hevige kleur» aandoening gaat van dit heerlijke schilderij uit; en. meer dan dit heeft de kunstenaar er ook niet in kun»! nen geven. Van alle doode voorworpen echter heeft Verstik»; nimmer genoeg. Het is als kan hij daai niet van los worden, als wilde hij ze altijd nog' verder brengen. Wij hebben ons latei» vertellen dat hij een half zaan werkte aan die groote teekening van de Hooglandschei Xerkgracht- Een wonder van iiitvoerighieid ia dit» stadsbrok. Daar is elk ragfijn takje op geteekend. roert» het zonlicht-kantje, elk goud blaadje dat «ten herfst» wind trotseerde. De Gotische spitsboog-veiistelr» met) het glanzen van do zon door de ramen en het wijdt als zingende, zeven van het licht over' het; hooge» «dal, heen. Van het grooto, loege voorvlak zon mem Ne Lon>> derden steenen kunnen tellen; stuk voor stuk werden zij geteekend met de voegen er tusschen. Niets is Men door den schilder verwaarloosd en toch, ondanks al «lic wonderbaarlijke uitvoerigheid, is dezo teekening^ tot een grootheid geworden. Het bonkige kerklichaam. op den achtergrond; de huizenrij links; rechts de vjjt! ■ kale boomen bijeen; en daarvóór het groote straat». ! vlak, waar do rust van oen oude stad over waart. Een heerlijk luchtig, atmosferisch, pure blankheid! uitstralend licht waast er over heen. Edel is deze voorgrond geteekend; ondanks het teere er in is hij* vast. groot, strak gebouwd vóór het lichtglanzen over het kerkmouumeni. Interessant, om te zieu, hoe Verster zulk een teekening opzet, is de studie uit Zwitserland n". 86, waai? een gedeelte reeds geheel voltooid schijnt, terwijl andere stukken nog blank papier laten zien, waai» slechts met dunne potloed-lijutjes de schets is getee» kend. Tot de mooiste teekeuingen in dezen geest behoort, het bosje knoflook. Hier alleen zouden we een geheele kolom aan kunnen wijden; hierbij zou men over de taal van een dichter willen beschikken, want ook dezo teekening is eeu poëem in onnoembaar zachte schcono tinten uitgezegd. „l.'n livro mysterieus oii sont ecrits les lois eter*nelles du Beau" door Verstor op een geheel eigen, wijze, in een eigen vorm, met een eigen techniek in, dezo teedere, sublieme teekening uitgezegd. Vorster heeft ook portretten geschilderd. Recht» midden aan den wand hangt dat van zijn vrouw, de» zuster van Eamerlingh Ouues, wier artistieke aanleg voor den kunstenaar tot een stcvigen steun moet» zijn geweest. Dezo kouterfeitsels zijn voor ons bo> laugwekkend, omdat ze van Versier zijn. Doch al» portretkunst staan zij beneden Verster's waarde, want zij missen het streng constructieve in den bouw, der vormen, voor een menschuitbeeldiug geëeischt. --- Veiling Frederik Muller. Een belangwekkende collectie houtgravures, manu-» scripteu en boekeu met platen uit do XVe en XVI<» eeuw, waarvan het grootste gedeelte uit Brussel af* komstig is, zal aanstaanden Dinsdag in d» Doelen»» Straat onder dleu hamer komen. Ruim honderd nommers geeft de catalogus aan mell. dertig mooie reproducties. Tevens wordt een interessante menigte oude «zolnl» derijen geveild, o. a. de collectie A. de Labrouh^ dl o La border ie uit Parijs*. Van ze^^n-tw^t»» stukken vindt men fraaie afbeeldingen in het boet, over do veiling. Adriaan van 0«ta>de is dHialliii bij, Jan Steen, Gerard ter Borgh, Jan» v».» Goyen, Hleda, Pordinand, Bdl» L»«*H«I'? 01ae«z en Aert van der Neer. Il Bij do overige doeken van verschillende ilM*k'o»»*Hel*li treffen ons de namen Aelbert Gnvp, Jan v-wij Goyen, Jakob van Ruy«sd!ael> Vin d>«» Weydon, Jan WijnantV, Thomas de KejrA zor, Gerrit Berckheyde, HendiioKA.!5«3U camp en Hor?y met do Bles. f In de eerste zaal heeft men, bij het raam, 3s 'v^bMtn$ scho primitieven to zaam gebracht, waar terstond \\A kleino paneel, do Heilige Maagd met het Eind, onds» direkten invloed van Hans Memling geschilderd, 6*3 aandacht trekt. Innige liefde ligt er in d». strak «M Men schrijft ons uit. Amsterdam: gevatte kinderlijfje, waarvan de lijnen groot zijn gehouden. De deemoed in de madonna-figuur met het mediteerendo in den blik; de schoou-gevormde plooien van den roeden doek eu do superbe stofuitdrukking vooral van den ingelegde»» vloer, treffen in deze oompositie, die, zonder in do entourage der figuren nu juist voornaam te zijn, toch edel, rustig «venwichtig en levendig aandoet. Een wonderlijk paneel in sombere kleuren van Herrl met do Bles geeft in tien taf-ieelen, lusscheu rotsen aan de zee bij avondlucht, de verzoeking van den Heiligen Anlouius en eeu klein schilderij ia superbe brouwen tooi» eveneens buiten tegen rotsen gezien, een vrouwefiguur, 3iuto Barbara, loegeschrevan aan Adriaen h-eubraut, waar do mooie stofuitdrukking der kleeding treft. Alles werd met een zeer schoenen, diepen sohaduwtoon donker gezien tegen een licht-blauw vergezicht vau een rivier. Een mooi geschilderde kop, portret van Karel V, in deze afdeeling wordt in den catalogus toegeschreven aan Autonio Moro. De Italiaansche primitieven hangen bijeen in de groote zaal. Ben rijk effect maken dezo paneeleu, bijna alle met gouden fond, met gouden fraai geornamenteerde aureolen om de heilige hoofden, soms met ganscho opschriften er in en met een vlak gehouden zwart en warm rood. Rijk, vooral als vlakvulling, met ornament op do kleederon en in geheel den achtergrond, doet no. 12 ! aan, waar de figuren bijzaak worden eu ook leelijk geschilderd zijn. Ben krachtige compositie is no. 9; forsch zijn de figuren; er is meer bewogenheid in. Mooi is de hand der Maagd tegeu het rood van haar kleed. Innig en onschuldig-liof staat het Christus, kindje er met het rood in den gouden krans. Aan oud leer doet het goud van deze schilderijen soms «leuken. Bon heerlijk decoratief kleureffect, in zwart, lila, rose-iood en goud maakt no. 32, waar do vormen binnen groote, strakke lijnen gehouden zijn. Op ezel staan hier tweo groote portretstukken. Van Ferdinand Bol is het eerste; het tweedo weid door Max. Rooses aan V an D ijek toegeschreven, doch heel de opvatting van het schilderij, zoowel van de figuur als van den achtergrond, «loet aan de toeschrijving twijfelen. In «eu van «lo kleino kabinetten wacht den bezoeker groot genot. Verscheidene heerlijke kleiuo stukkeu hangen daar. Allereerst twee superbe portretten van Thomas de Kevzer, los, natuurlijk in de houding; fraai en sober van compositie; eu meesterlijk, krachtig geschilderd, scherp getypeerd, met levendig warm licht eu mooi diep zwart. Vooral de handen zijn heerlijk karakteristiek geteekend, als in de beweging gegrepen. Men zie dio eene even achter do plooi van den zwarten rok uit komen, als werd ze «'aar zoo juist neergelegd; en de andere op de stoelleuning rustend, hoo verrukkelijk is daar het li*cht*je op den pink en op den ringvinger naast den ring; zijn er ook de rimpels en do knoken geschilderd en 't lichtje op den nagel. Do omgekeerde hand heeft dat vaste, stugge in do plooi der palm, dat hard-gewordene van oud vleoseh. Geheel anders van karakter- zijn de handen van het heereportret; daarin voelt men den man van de daad, een actieve persoonlijkheid. Et tusschen in wordt Cerard ter Borgh's eon«terfeitsel wel ontstellend slap, doch is men eenmaal over de werking van het contrast heen, dan wordt deze vrouwefiguur, in het fletse gamma gehouden, voornaam, gaat zij leven in de matte kamerschemering. Een heerlijke Jan steen treft men links aan den wand: „De Chemi^is,". 't Manneke met zijn izaamgenepen, in de insj inning der zenuwen ietwat «vertrokken mond en met: ijn suf naar den smeltkroes turende oogen, i» zoo verrukkelijk, dat men er niet «genoeg naar kijken kan. Men zie het bont van zijn muf», zijn geplooide witte «kraagje, zijn handen Het is alles even onbegrijpelijk heerlijk knap en pittig geschilderd. Heel de omgeving van het ventje, al die "rommel om hem he?n: het stilleven op het plankje; op den grond de vijzel, de kachel, de rommel steenen daaronder, en de ijzeren pot met lepel, alles kostelijk van s,tofuitdrukking! Ook dat dierskelet daar tegen den wand. Hoo voelt men daarin het harde been! en dat enge, opgezette zeedier, daar in de hoogte, hangend aan de zoldering met -lijn ronden, volgestopten, tot leer geworden buik; hoe volmaakt dit krcugig heel deze wonderlijke omgeving, waarin lhet hartstochtelijk zoeken naar nieuwe wijsheid of wetenschap voelbaar is in do ruimte. . Een curieus ijsvermaak van Hendrick Averllcamp zal in dezen tijd ook veel bewonderaars vinden, althans onder schilders, het is zoo blank en licht, zoo blond als ware het van nu; nochtans typisch oud door de levendige bedrijvigheid, over heel het vlak heen, van de donkere figuurtjes. Een zeer klein landschap, een imposant brok grijze .wx>l'ken'luoh'!. boven warm-bruin getint schaduwrijk voorvlak met «koeien, hier op den hoek gehangen moet nog in deze afdeeling worden genoemd. ' In het eerste kabinet treft «en mooie Van der Neer, Maannacht boven rivier, heel dim geschilderd op fijn doek; rag-fijn alles geteekend: tot in de verte alle dingen minutieus gegeven; en toch doet het rustig. V«an Ru.vsda.el hangt er een bosch met stroomenue rivier. Een decoratief schoorsteenstuk voor «eu eetkamer w ongetwijfeld het grooto stilleven vnn Van Be ver en. Warm van toon is het met brillant licht en mooi van compositie; eu alles is breed opgezet. .Vleezig zijn de perziken, sappig en transparant de 'De groote tafels, de vitrines, anders vol blauw staan nu gevuld met kostbare boeken, met miniaturen' en oude drukken. Een heerlijk veld voor snuffelaars, minnaars van XVe en XVIe eeuwsche kunst. Dagen -on men hier willen zoekbrengen. Reeds nu, den dag voor de opening, stonden er lieden vol aandacht, in «en alles-rondom-vergeten. dezo preeieuse dingen met «en loupe te bestudeeren. Do dertig mooie reproduc■tae» «r naar in den catelogus vormen reeds een kost- Daar bezit, al moet men er ook de kleurpravht. het rijico effect van al die met goud zoo edel opgesierde teekeningen missen. ---