WETENSCHAP EN KUNST. J Reeds twee afleveringen zijn verschenen van het boek over Byzantium, waarmede Dr. H. C. Hesseling zijne bijdrage levert tot het groote werk Geestelijke Voorouders, door wijlen Dr. A. Pierson aangevangen met Israël en Hellas en door Dr. K. Kuiper voortgezet in Hellenisme (uitgaaf van H. D. Tjeenk Willink & Zoon, te Haarlem). De geheel eigenaardige plaats, welke het OosterscJh Romeinsche Rijk in de laatste eeuwen der Oudheid en gedurende geheel de Middeleeuwen inneemt, rechtvaardigt de behandeling van Byzantiums geschiedenis en die der Byzantijnsche beschaving in een geheel afzonderlijk werk. Wij gelooven, dat Dr. Hesseling daarmede een uitnemenden dienst bewijst aan de zeer velen, die wel eenige kennis bezitten van de verschillende uitingen van beschaving in het Middeleeuwsche (Westelijk Europa, maar voor wie de beschaving van i Byzantium eigenlijk een gesloten boek is, waarin ons 'gewoonlijk slechts voor een korte poos een blik gegund wordt, wanneer de geschiedenis van dat rijk in onmiddellijk verband treedt met die van het overige TEuropa. Aan dit boeiend geschreven boek danken 'wij de kennismaking met (personen en toestanden, zoowel op staatkundig als op wetenschappelijk en 'kerkelijk gebied, waaruit zeer veel belangwekkends ta leeren valt. Bijzonder trof ons detarakteriseering van den invloed der Byzantijnsche bouwkunst in haar ï historische beteekenis en in het algemeen de verhouding van de Byzantijnsche kunst tot die van het klassieke Hellas en het nieuwe Christendom. Deschriiver heeft vooraf aangekondigd, dat ineen enkel boekdeel over de geschiedenis van meer dan twaalf eeuwen geen volledig verhaal kan gegeven en slechts enkelen hoofdpunten in het licht gesteld kunnen worden. Op deze wijze kon hij bereiken, dat zijn werk voortdurend belangwekkend blijft en dat de lezer ongetwijfeld met verlangen de twee nog ontbrekende afleveringen tegemoetziet. Intusschen is Dr. K. Kuiper gereed gekomen me zijn vierde aflevering van Pierson's Hellenisme. Deze is gewijd aan Pergamum, de Klein-Aziatische stad, welke onder Eumenes en onder Attalus zulk een grooten invloed heeft gehad op de verdere lotgevallen van het oude Griekenland en die allengs den overgang vormt, waardoor Rome zich het gezag over heel Griekenland heeft- kunnen verzekeren en de traditiën der Helleensche beschaving in zich heeft kunnen opnemen. Vooral uit dit laatste oogpunt wenscht Prof. Kuiper Pergamum beschouwd te zien; hij gunt ons ■ daartoe eerst een blik op Pergamum's geschiet denis in verband met de opkomende Romeinsche wereldheerschappij en spreekt vervolgens over de wijsbegeerte, letteren en beeldende kunsten, zooals die in Pergamum een tijdlang hebben gebloeid. In zekeren zin moet aldus dit hoofdstuk tevens de inleiding worden tot de nog ontbrekende vijfde aflevering, welke, aan Rome gewijd, deze studiën over het Hellenisme zal besluiten. Naar Het Vad. verneemt, waren de heeren Elkan Kosman en Ary Van Leeuwen geheel onbekend met den inhoud van het stuk over het Philadelphia- Orkest, voorkomend in de Muziekbode van 17 Mei 1.1., en hadden zij niemand machtiging verleend, hun namen als onderteekenaren onder bedoeld stuk te plaatsen. Alhoewel beide heeren protesteeren tegen de wijze, waarop het stuk in quaestie geschreven is, sluiten zij zich gaarne in beginsel er bij aan, om Hollandsche musici te waarschuwen tegen eventueele beloften, welke de dirigent Fritz Scheel hun zou kunnen doen, daar het verleden bewezen heeft, dat men dezen heer niet au sérieux kan nemen. Alleen contracten, onderteekend door het bestuur van het Phüadelphia-Orkest, zijn vertrouwbaar. Musici, die de Engelsche taal niet voldoende machtig zijn,' wordt ten zeerste aanbevolen deze contracten te laten vertalen, alvorens ze te teekenen. De heeren Kosman en Van Leeuwen vertrekken in October weer naar Amerika. Te Haarlem is hét Mannenkoor „C a ecilia", dat te Amsterdam in het concours van de liedertaf el „Onderlinge Oefening" zulke schoone lauweren behaalde, in een feestelijke bijeenkomst gehuldigd, Waarbij vele leden van de. Amsterdamsche zangvereeniging tegenwoordig waren. Na het zingen van het verplichte koor, „Van mannen in oorlog, Van mannen in vree", werd wederkeerig aan leden, president (den Heer P. van Ooij) en directeur (de Heer H. Pielage,) hulde gebracht, waarna aan de Vereeniging, met eene toespraak van Mej. B. Pielage, een fraai vaandel werd aangeboden. JDe avond werd verder doorgebracht met zang, voordrachten en dans. Het vaandel is tentoongesteld in het filiaal van den Heer Randoe, in de Groote Houtstraat. --- Vierjaar lij ksche Tentoonstelling van Kunstwerken te Rotterdam. 111. *) Als vaardig en knap getoetst genre-schilderij mag een vergadering In de Aula der Amsterdamsche Universiteit, door Professor N. van der Waaij, o-eroemd worden. Met die zekerheid van toets en die uiterst geoefende hand van den welbekenden artist moest deze origineele greep: eene bijeenkomst der hooggeleerden, omringd door een sympathiek publiek, tot een belangwekkend kunstwerk leiden. Daarbij is Prof. Van der Waai] met den tijdstroom meegegaan en heeft alles wat maar eenigsziijs naar gelikte in porseleinachtige schildermanier mocht zweemen, in den ban gedaan. Dit is niet het geval bij den Antwerpenaar P. J. van der Ouderaa, zoodat ons oog, dat aan de moderne opvatting gewend is, hier die scherpe . afscheidingen en dat doorschijnende, ten gevolge van het zich rekenschap willen geven van alle details, hinderen. Toch zijn er zoo in Beterschap van Warda als Op weg voor het dagelijksch brood mooie en knap geschilderde brokstukken. Het croot ensemble, zooals men dat b.v. bij Melis vindt, ontbreeJkt. De Heer Melis zondigt echter weder op tegenovergestelde wijze. In zijn binnenhuis, waar moeder de aardappelen opschept, hoe breed ook van licht en bruin èn hoe zonnig ook, is de verf met zulke klonters er op gesmeten, dat men zich op een verren afstand van het doek dient te plaatsen, vóór de bonkerige klodders ineen vloeien. Ook in Melis' tweede bijdrage:- Be twee Moeders wordt diezelfde zonde hinderlijk; zij is te bejammeren, omdat beide schilderijen groote qualiteiten van kleur en toon bevatten. De oude mannenkop van Benjamin Prins met al zijne rimpels en toevalligheden vormt er het scherpste contrast mee. Eveneens het bijna gepointilleerde figuurtje van P. Haaxman. Weiland's Waschdag, een schilderachtig binnenhuis, met een mooi invallend licht in levendige figuren, vormt daar tusschen het juiste midden. Ook Martinus Schildt's Twee Oudjes, ee,n aardig huiselijk tafereel, zondigt . niet door uitersten, maar rammelt een weinig. Van dezen zon- en licht-aanbiddenden schilder heeft men pakkender kunstwerken gezien. ;: • Mij behaagde ook in bijzondere mate een huiselijk tooneeltje Bij Ideine Zus door P. J. Izereh, zonder eenige pretensie voorgedragen, maar ernstig en leukjes naar de natuur geschilderd. Vergelijk daarmede eens het gezochte en precieuse van Albert Roelofs' Poesjes Ontbijt, waar de coquette jonge vrouw, aan haar ontbijttafel gezeten, het iluweelig katje voedert. Het is alsof er een Danaë-regen van zilveren vlokjes op die jonge vrouw is neergedaald. Alles flikkert en flonkert: van het zilveren servies tot de ochtendjapon der glinsterendejdame. Blijkbaar bezorgt de Italiaansche schilder Mancini, wiens werk in Den Haag zeer bekend is, den Heer Roelofs slapelooze nachten. Eene geheel andere nabootsing is die door Heinrich Vogeler van de primitieven. Met zijn Terugkomst en Maria Boodschap is Vogeler geheel tot Lucas van Leiden en de oud-Keulsche School teruggekeerd, behalve dat hetgeen die voorgan*) Zie Eet Nieuws van den Dag van 23 Mei. gers argeloos en naief deden, omdat zij het niet anders gevoelden, door dezen namaker met opzet en voordacht geschiedt. Zulke na-aaperij straft zich zelve. Hoeveel liever is ons dan een oorspronkelijk eenvoudig gegeven als het echt boerinnetje van Willy Martens (Zotnernamiddag te Nunspeet) of de twee Twentsche binnenhuizA van Ed. Frankfort, wiens buitenmenschen typig en waar geconterfeit zijn. Ook de kasteleines van Johan Braakensiek (onzen vermaarde*? illustrateur), die zoo zegevierend haar klant, een echten poldergast, zijn Oude Rekening op het leitje toont, is goed waargenomen en karakteristiek weergegeven. Oldëwelt's Varkensmarkt te Groningen, blijkbaar uit een bovenraam gezien en met photographische juistheid op doek gebracht, is eveneens een typische voorstelling, waarin het rood der geslachte varkens haast even luid schreeuwt als de vermoorden bij hun leven. Dit winterstadsgezicht brengt ons als vanzelf tot de twee sombere, van licht beroofde kijkjes van Ed. Karsen: een Hooischelf en een Stadsgezicht. Een paar zwartgallig bekeken plekken, waarin alleen een zelfmoordenaar genoegen zou kunnen scheppen. Arntzenius, die ook bij voorkeur Regenweer in zijne druk bezochte en veel geschilderde straat geeft,-is ditmaal met zijn te ijzerachtig en grauw stadskwartier minder gelukkig. Zijn aquarel van een zoodje visch is beter geslaagd. Mevrouw Bisschop—Robertson biedt ons een met dikke klonters verf besmeerd doek, dat een gewoon mensch een raadsel toeschijnt, als een' Buurtje aan. Met den besten wil der wereld is het mij niet mogen gelukken, er een buurtje uit op te delven. Het Naakt Figuurtje der zelfde schilderes moge met den mantel der liefde bedekt worden ! Richard Bisschop geeft een kloek kunstwerk in zijne Kerk te Maassluis. , Gabriël is in zijn landschap in de polders fijn en teeder, op grauw wordensjtoe; men waardeert er den fijngevoeligen artist in, die, wars van hevige tegenstellingen, de natuur bij voorkeur in hare verhevenste stemmingen bespiedt. Du Chattel moge in zijn «Langs liet Bosch» wederom dezelfde aria voordragen, welke hij zoo menigmaal gezongen heeft: het lied blijft behagen en de melodie ervan is populair geworden. Wolbers toont zich een trouw en vlijtig volgeling der natuur, die hij in al hare frischheid en glans weergeeft. Zijn Vee in de Weide is een prettig, behagelijk doek, krachtiger en reëelér danJ de groote «Weide met Veen van den Heer A. I. Groenewegen, die te schimachtig is. Natuurlijk en in fijne herfsttint zijn Be Houthakkers van Chr. Gruppé; zonnig en aangenaam van kleur de Hooischuur van W. C. Nakken; vlot en aardig van stemming Be Sloot van Paul Bodif ée, het Najaar van Doeleman en het stadsgezicht van I. H. F. C. Nachtweh. Willem Maris geeft een bezienswaardig plekje uit Barbizon, en Gunneweg toont zich in zijne aquarel «Herfst» (een stuk duingrond met eene zwaar bewolkte lucht) een matador in het waterverf teekenen. Roelofs Sr., die destijds zoo'voortreffelijk waterlelies op de plassen schilderde, heeft zijn opvolger gevonden in Wijsmulier, die con amore en met buitengewone virtuositeit deze prachtige planten op zijn «Zomerdag in den Polder» verheerlijkt. Gratama, Buisman en Feudel zonden goed gemodeleerde mannenportretten in; Le Comte aquarelleerde een vrouwebeeltenis zoo ongedwongen en toch zoo deftig van toon en aspect, dat het een sieraad der teekeningenzaal uitmaakt. Voor ditmaal staken wij —• om up to date te blijven — deze kunstbeschouwing. I. N. Teeim. --- HET TOONEEL TE ROTTERDAM. Een Terugblik. Het seizoen is zoo goed als ten einde, oudergewoonte sla ik er thans, een terugblik op. Dit jaar heb ik de aanteekeningen, die ik steeds gedurende het seizoen maak, eens een beetje uitgebreid en er al de voorstellingen in opgenomen, welke in dit seizoen gegeven zijn. Wie straks de geschiedenis van ons tooneel zal schrijven, kan er wellicht zijn voordeel mee doen, want het lijstje is wel interessant. Men ziet er toch in elk geval uit, wat in Rotterdam in één seizoen aan tooneelvoorstellingen en opera's (die heb ik er ook in opgenomen) wordt aangeboden. Bij de beoordeeling moet men echter vooral niet uit het oog verliezen, dat Rotterdam niets heeft van een wereldstad: het is een handelsstad, wier bewoners zeer hard werken en dan na den arbeid het liefst thuis zitten. Het getal van hen, die comédie, opera of concert bezoeken, is betrekkelijk zeer klein, een groot vreemdelingenverkeer heeft Rotterdam ook niet, men ziet daarom dan ook bij vertooningen en uitvoeringen altijd ?zoo ongeveer hetzelfde publiek. Dan mag niet worden vergeten, dat het Concert Variété van den Heer Carl Pfl&ging eene zeer gezochte uitspanning voor vele Rotterdammers en vreemdelingen is; avond aan avond ziet men de zeer groote zaal geheel gevuld met een gedistingeerd • publiek, dat aan een avond bij Pflaging na vol:, brachte dagtaak de, voorkeur geeft boven concertzaal of schouwburg en zich daar uitstekend schijnt te atnuseeren. Neemt men dit alles in aanmerking, dan begrijpt men hoe het komt, dat zooveel vertooningen en uitvoeringen voor nagenoeg leege zalen zijn gegeven. Vooral hebben het de vreemde - gezelschappen zwaar te verduren. Het is dus wel j begrijpelijk, dat de impresario's Rotterdam voorbij -reizen, als zij met hunne gezelschappen ons ■ land bezoeken. Van al die vreemde voorstellingen •.— en het waren er dit jaar nog al wat — heb'iben alleen de beide Coquelin's volle zalen gehad, al de andere waren leeg, bedroevend leeg soms, ' Mounet-Sully o. a. speelde Oedipe Roi voor een r honderd menschen. Veel meer waren er ook niet jbij de eerste voorstelling van Mile. Moreno, en 'Adèle Sandrock heeft een paar voorstellingen | gegeven, waar er eerder minder dan meer waren. '■:. lets heel superieurs kan nog wel — tegen niet jal te hooge prijzen— in Rotterdam een vollen schouwburg krijgen, maar voor «sterren» van den zooveelsten rang, met een troep, nóg minder, ,om de »ster« te laten schitteren, hebben de 'Botterdammers geen cent over; het is dezen winter weer meer dan duidelijk gebleken. Gegeven werden 24 voorstellingen in vreemde talen, namelijk 13 Duitsche en 11 Fransche. Behalve de drie Fransche met de beide Coquelins (2 Molière-avonden en Cyrano) hadden al die vreemde gezelschappen slecht bezette of nagenoeg leege zalen. Van de Amsterdamsche gezelschappen gaf de Nederl. Tooneel vereeniging 13 voorstellingen, het Nederl. Tooneel 6, het gezelschap Barendse en Potharst 15, dat der heeren Van Lier 3, Prot 1 en de Amsterdamsche Tooneelvereeniging 4, samen dus 42. De Nederl. Tooneelvereeniging gaf bijna uitsluitend Nederl. stukken: 9 maal stukken van Heijermans, het Wederzijdseh Huwelijksbedrog van Langendijk en Een slaaf der Fubiothiek; het JNederl. Tooneel gaf hier Éerodes — als jubelavond voor Bouwmeester — tweemaal Be Koopman van Venetië (van welke de voorstelling van Bouwmeesters Parijsche reis droevig leeg was), Be Bond der Jongeren, Laboremus en Fedora; een volle zaal had alleen de vertooning van Eerodes. De Nederl. Opera gaf niet minder dan w voorstellingen, de Fransche gaf er 14 en het Lyrische Tooneel 10, samen dus 69 opera s (operettes). De Ned. Opera heeft te Rotterdam volledig burgerrecht verkregen- en speelt hier meestal voor een volle zaal; meer dan eens was bij de bekende groote werken de zaal in het afgeloopen seizoen zop goed als uitverkocht. De Fransche Opera kan daarentegen geen vasten voet krijgen, zelden, waren de voorstellingen goed bezocht. Het Lyrisch Tooneel had zich evenmin over het Rotterdamsch publiek te beklagen, het wil het volgend jaar als scherp concurrent zoowel van de Nederl, Opera als van het Rotterd. Tooneelgezelschap optreden en drie voorstellingen per week geven: de eene week twee opera's en één tooneelstuk, de volgende twee tooneelstukken en één opera- Naar hetgeen ik boven opmerkte over het betrekkelijk klein aantal Rotterdammers, dat uitgaat, kan men reeds voorspellen, dat bij deze scherpe concurrentie het getal voorstellingen voor leege zalen zal vermeerderen. Natuurlijk laat ik hier in het midden, wie de meeste schade zal hebben, want dat zal afhangen zoowel van de werken, die zullen worden gegeven als van de wijze, waarop dit zal geschieden. En nu kom ik tot de Rotterdamsche gezelschappen. Men zou kunnen zeggen, dat er eigenlijk dit jaar maar één Rotterd. tooneel-. gezelschap is geweest, dat van den Heer Van Eijsden. De twee anderen: Modern-Tooneel Ensemble en Tivoli-gezelschap hebben maar een hoogst kommervol bestaan geleid. Wat ik verleden jaar bij mijn terugblik mompelde, gebeurde reeds, toen het seizoen slechts enkele weken aan den gang was: het Tivoli-gezelschap moest ontbonden worden. Nu zou bij verstan-, dig beleid de catastrophe voor de tooneelspelers niet zoo groot hebben behoeven te zijn; het gezelschap had bijeen kunnen blijven en voor eigen rekening doorspelen. In plaats; daarvan kwam er scheuring, de jongeren vormden het Modern-Tooneel Ensemble, dat wèl het goede wilde, maar er niet toe in staat bleek t© zijn goeden wil in goede daden om te zetten, het andere deel bleef Tivoli-gezelschap en speelde draken en kluchten. Beide trokken echter geen publiek en daar voor eigen rekening werd gespeeld, was het resultaat, dat de tooneelspelers een hoogst droevig bestaan leidden, menig 6 week öf niets, of slechts enkele guldens ontvingen en verscheidene van hen bepaald gebrek hebben geleden: het was een hoogst treurige toestand. Een groot deel van hen, die aan het Modern-Tooneel Ensemble waren, zijn voor he* volgend jaar aan het Lyrisch Tooneel verbonden, bij Van Lier komen er enkele, die tot het Tivoligezelschap behoorden, anderen — waaronder tot mijne groote verbazing een der allerbesten, namelijk Mej. Chr. Staas, eene uitstekende jonge actrice — zijn nog zonder engagement. Er ifl een gerucht, dat de Heer Mulder weer een nieuwgezelschap samenstelt, dat dan Tivoli zou bespelen ; maar men behoeft waarlijk geen profeet te zijn, om reeds bij voorbaat te kunnen zeggen* dat dit weer verkeerd zal uitkomen. De TivóJU' Schouwburg kan — er zijn bewijzen voor ~z naast den Grooten Schouwburg een zeer goed bestaan opleveren, maar dan moet de zaak artistiek gevoerd worden. JHet gezelschap van den Heer Van Eysden heeft dit jaar bijzonder hard, en te oordcelen naar hetgeen ik er van gezien heb, ook financieel niet onvoordeelig gewerkt. Vooral de tweede helft van het seizoen is goed geweest, de komedie was bijna altijd goed bezet, vaak zeer vol. Oorspronkelijke stukken zijn er niet veel gegeven. «Edel Metaal» van den Heer Van Schevichaven en een paar Einacter, dat is alles. Wel zijn verscheidene stukken van den Heer Rosier Faasseii opnieuw ingestudeerd en deze hebben bij de vertooning een groot en dankbaar publiek gevonden. Het groote succes van het seizoen Js de vertooning van Schillers Maria Stuart gf' weest, maar ook Flachsmann, Miss Sobbs en Jfy* pffieieele Vrouw hebben zeer veel succes verworven , daartegen trok Boven menschelijke Kracht z°° weinig bezoekers, dat het reeds na enkele voorstellingen ■ van het répertoire moest worden genomen ; ik wil er echter bijvoegen, dat de voorstelling alles behalve schitterend was. Het volgend jaar blijft het geheele gezelschap weer bijeen, behoudens Mej. Broese, die naar d| Nederl. Tooneelvereeniging gaat. Wie uit di samenblijven zou willen afleiden, dat het alles aan dit gezelschep vrede en vriendschap is, hij zou zie? vergissen, maar even hard zou hij zich vergissen» die uit de kleine twisten, welke door mededeelingen in de courante u bekend zijn geworden» zou willen afleiden, dat er eene onaangenam verhouding bestaat. Mijne lange omgang nie het tooneel heeft mij geleerd, dat men zult dingen maar niet te ernstig moet opnemen, da komt even snel te recht als het snel uitbarst.hoe minder het publiek er notitie van aefl?'' des te beter is het. Ik heb nog maar zeide opgemerkt, dat een tooneelspeler, die wat bete kent, met zijn directeur tevreden is; meestal zii er duizend klachten over hem en zij, die h hardst klagen, zien dezelfde klachten °P Zl° t toegepast, als zij directeur worden. Men ƒ e het gezegde van den ouden Heer van Lier: zijn vader en moeder vermoord heeft, is nOS ■ goed om tooneeldirecteur te zijn. Zeer zeker zfl er grieven over en weer, maar die worden n best uit den weg geruimd door de personen ze> ik heb ze altijd grooter zien worden, naarrria het publiek er meer attentie aan schonk. JKo men bij mij met die grieven — en dat gepe nog al eens een enkelen keer — dan hoor vs nooit aan' maar- • • deel ze aan dit blad ze w>meeiop miJ vertrouwende zou de Redactie nno. aarspnrjnlijk plaatsen en daardoor de ruzie tt-onri °Pze* heb ik aan deze quaestie een paar Co3e?v,gewiJd' De redactie van de Middelb. heid v jft nameliJk dezer dagen bij gelegener oni n alg- verS- van het Tooneèlverbond, de n 6e? paar dagen later, hoofdartikelen over Xe "neeaigheden op tooneelgebied in ons land die ven? waarin zij den. wensch uitte, dat een °?;e®n^heden zouden worden beslecht door heeft ..ldsSerecbt. Mijne ervaring op dit gebied de n m^ ?e^eerd> dat bemoeiingen van anderen Rem i*s steeds veel ingewikkelder hebben was i*' terwiïl de zaak heel gauw uit de wereld zelf' men het maar aan belanghebbenden dat toverliet. Met tal van voorbeelden zou ik all* runnen bewijzen, voorbeelden zelfs uit den auerlaatsten tijd. tg-L hiermede heb ik voor dit seizoen mijne hoo olhracht,- bij het begin van het volgende P ik weer op mijn post te zijn. ---