OÏERUSLSCI DAGBLAD. ZWOLLE. PROVINCIAAL DAGBLAD GROOTE VERSPREIDING UITGEBREIDE LEZERSKRING ONMISBAAR VOOR RECLAME Vraagt Proefnummers en Tarief --- B ORANJE BOVEN Aan de hectometerpdlen met oranje koppen kunt u zien, dot uop een voor- jBft --- RONDOM DEN 50STEN STERFDAG VAN PEERKE DONDERS Drie tijdstippen uit Tilburg's economisch leven door GERARD van LEIJBORGH (Vervolg) I) Alvorens onze beschouwing te vervolgen willen wij hier eerstens hartgrondigen dank brengen aan Dr. A. v. Willigen uit Velp, die ons een interessant dossier familiepapi-eren afstond, welke hebben toebehoord aan zijn oud-oom Drost A. v. d. Willigen, drost van Tilburg in de jaren 1795—1804. In deze papieren komen belangrijke gegevens voor omtrent Tilburg in die jaren, vooral aangaande den politieken toestand, maar ook werpen zij een licht op vele toestanden uit die jaren. Wij hopen over eenigen tijd hieruit eenige mededeelingen te doen. Tweedens willen wij er op wijzen, dat onze archiefstudie van de laatste dagen iets opgehelderd heeft uit de kinderjaren van Peerke Donders. Men heeft gemeend (ook wij waren eenigen tijd in dien waan) dat Peerke's vader, Arnoldus Dionysius Donders wever was; en zoo sterk was men die meening toegedaan, dat in „De jonge wacht" van 16 Januari 1937 In een artikel „Van Groote Mannen" (een zeer belangrijk artikel) over Peerke's vader de volgende alinea voorkomt. „Gezeten op 'n ruwe bank, achter het zware weefgetouw ploeterde hij met handen en voeten om van de garens, die de meneer uit de stad liet brengen, goed linnen te weven. Elke week kwam dè werkmeester om de gemaakte stukken te keuren en een karig weekloontje uit te betalen. Garens konden zooveel geleverd worden als de wever wenschte, enz. enz. Zoodra de oudste jongen: „Peerke" dan ook 'n paar jaar naar school is geweest, houdt vader hem als hulp thuis. Hij kon de spoelen haspelen, de ketting helpen opzetten en al dergelijke karweitjes meer enz. enz. Het is niet onze bedoeling kritiek te leveren op het mooie artikel over Peerke Donders in „De Jonge Wachter"; dwalen is menschelijk en het stuk wil geen historische opgave zijn; wij willen er echter ter wille van een juisten kennis van zaken er op wijzen, dat onze laatste onderzoekingen ons geleerd hebben, dat Arnoldus Donders, Peerke's vader, niet het ambacht van wever uitoefende, doch dat hij spinder was. Dit is weer een geheel ander vak en wanneer iemand lang het ambacht van wever heeft uitgeoefend, kan hij moeilijk voor spin der in aanmerking komen. Toen Peerke Donders in 't jaar 1829 „er ingeloot" was en dus soldaat zou moeten worden werd hij bij de keuring „wegens zwak gestel" voorloopig afgekeurd. In Februari van 't jaar 1830 werd hij weer voorloopig om die reden van dienst vrijgesteld. Dit zelfde gebeurde in 't jaar 1831. In Februari 1832 zien we Peerke Donders, die toen 23 jaar was geworden weer voor den dokter verschijnen. Zijn zwak gestel was echter in die 4 jaren niet verbeterd en zoo zien we dan, dat hij wegens zwak gestel definitief wordt afgekeurd en voorgoed van den soldatendienst wordt vrijgesteld. Elk jaar, dat het huishouden om die reden In de registers voorkomt, zien we, dat Arnoldus Donders het ambacht van spinder uitoefent; het ambacht van Peerke Donders was echter wever. Wanneer we dus in het geconstrueerd geboortehuis van Peerke Donders aan den Heikant komen, moeten we ons inbeelden, dat niet Peerke's vader maar Peerke zelf, daar op 't weefgetouw gewerkt heeft voor 't onderhoud van zijn vader en zn tweede moeder. Wanneer Arnoldus Donders in het huis aan den Oost-Heikant No. 848 is komen wonen is niet met zekerheid te zeggen; in 1798 Woonde hij er nog niet, althans wij vinden hem niet als kiesgerechtigde voor de grondvergadering; wel treffen wij hem als kiesgerechtigde aan in 't jaar 1801. In 1832, toen Peerke Donders, voorgoed voor den militairen dienst werd afgekeurd, woonde zijn vader nog steeds in Oost-Heikant No. 848. Wij meenden goed te doen deze aanvulling op Peerke's jeugdjaren te geven. Keeren wij, na dit intermezzo weer tot onzen Volksheilige en den economischen toestand uit zijne kinderjaren terug. Tijdens de kinderjaren van Peerke Donders, dat wij het eerste tijdstip zullen noemen, verkeerde de Tilburgsche wollenstoffen-industrie nog in den toestand, waarin zij zoovele honderde jaren gelegen had; wij seggen echter „aanvankelijk," want, hoewel het grootste gedeelte nog huisindustrie was, begon toch ook hier sinds eenigen tijd eene nieuwe toestand te dagen. Zij, die de Tilburgsche industrie in die dagen op mechanisch gebied nog in de kinderschoenen wanen hebben groot ongelijk; veel was er reeds gemechaniseerd, ofschoon de krachten voor voortstuwing nog werkelijk paardekrachten waren. In de opgaven van paarden zien we, dat in 1814 firma's als Diepen Jellmghaus (de volksmond en de wijkagenten vonden het gemakkelijker Jellingenhaus en Diepen te zeggen) Van Dooren Dams, P. A. H. Vreede, Schotters en Bogaers, verscheidene paar den hadden; deze paarden dienden, behalve voor kracht, ook voor goederenvervoer en waren soms dagenlang van huis. De huisindustrie begon in die jaren ook reeds van hare belangrijkheid te verliezen. Niet alle wevers werkten thuis, want P. en H. Vreede had in hare fabriek (thans J. L. Donders Zwijsenstraat) 17 groote en kleine houten weefgetouwen staan. Diepen Jellinghaus had 45 weefgetouwen in de fabriek, doch ook hier scheen de toestand niet rooskleurig, want 23 getouwen waren buiten werk. Niet alleen begom men de wevers naar de fabrieken te halen, maar ook het spinnen der garens begon in 't. algemeen machinaal te worden beoefend, ja men mag gerust aan nemen, dat het handspinnen op 't uitsterven lag. De grootere firma's trokken de arbeiders meer en meer naar zich toe, zoo zien wij in 1816 de volgende opgaven: Diepen Jellinghaus 2 fabrieken 366 arbeiders, P. en H. Vreede 2 fabrieken 252 arbeiders, Van Dooren en Dams 2 fabrieken 175 arbeiders, Schoffers en Bogaers 2 fabrieken 267 arbeiders Pallet en Co. (Lakenfabriek en sajetkammer) 96 arbeiders. Bij deze cijfers moet worden opgemerkt, dat in de fabrieken van v. Dooren en Dams geen weefgetouwen stonden, doch deze firma daartegenover zeer vooruitstrevend In machinale spinnerij en appretuur was. Ook zijn bij die arbeiders vele kinderen. Van Dooren en Dams had in 1816 31 buitenwevers, terwijl er Diepen nog 27 had. Het jaar 1816 kenmerkte zich, behalve loor de algemeen gevoelde malaise, nog door de nadeelige gevolgen van een hagelslag, welke ongeveer de geheele oogst vernietigde. Zoo bracht Peerke Donders zn eerste levensjaren door niet in de uiterste armoede, II) zooals vaak wordt vermoed, maar toch heeft hij ook aan den lijve den slechten economische toestand gevoeld; hard en lang werken en weinig levenscomfort, het leven van den doorsnee arbeider in die dagen. In 1828 toen Peerke zou moeten loten en er ook werkelijk inlootte, werd hij, zoo staat het in de officieele stukken, „een jaar vrijgesteld wegens zwak gestel." Zijn ambacht was „wollenwever", het ambacht van zijn vader was in die jaren „spinder". Die zwakke jongen, die voor 't aardsche strijdleger niet in aanmerking kwam, bleek een hoofdmacht voor de hemelpoort. De komst van het Vereenigde Koninkrijk der Nederlanden bracht rust en verbetering der welvaart. Het 2de tijdstip bracht aan de Tilburgsche wollenstoffen-industrie een tijd van vooruitgang; de stoom deed haar intrede, verbeteringen werden aangebracht, met den fabrikant beleefde ook de arbeider een goeden tijd. We zien dan dat vele ververs, volders en spinders uit België en Westfalen naar Tilburg komen. Het aanwerven van vreemd bloed voor de industrie is dus niet van vandaag of gisteren. (Wordt vervolgd) 1) Dit vervolg is eenigszins verlaat, doordat den laatsten tijd rondom de kinderjaren van Peerke Donders legenden zijn geweven en wij, door intense archiefstudie, hierin klaarheid wenschten te brengen. II) Waar Peerke's vader in 1801 kiesgerechtigd was, daaruit kan men concludeeren, dat hij toen in tamelijk goeden doen was. --- Schetsen uit Palestina door Felix Hutten. PROTESTANTISME IN PALESTINA. Missiewerk en landsbestuur. — De overvleugeling van Rome. Klinkt het niet schril en wreed, wanneer we deze twee woorden naast eikaar zetten: Protestantisme en Palestina? Dat is zeker niet het gewone beeld, dat hij ons opkomt wanneer wij, Katholieken in Europa, aan het Heilig Land denken. Wij zien er allerlei vreemde Oostersche riten rondom het H. Graf, zien Mahomedanen in Jerusalems straten en Joden bij den Klaag-muur, oude rabbi's en moderne Sionisten, de meesten in tabbaard van kleurig fluweel, de anderen in sportpak en kuitenbroek; wij denken er ons Russen en Armeniërs bij, Grieken, Kopten en Abessiniërs Maar Protestanten! Behield Frankrijk er de zoggiiigsoliap niet, als een nazaat van de Kruisvaarders, ofschoon Palestina dan ook onder Turksch bewind stond? Maar herinnert u de fameuse reis van den ex-keizer Wilhelm II naar Jeruzalem, als een anaere Tanared, paladijn van het Kruis; die wierp in 1902 niet weinig slof op in Europa. Zij liet er duidelijke sporen achter. Doch de opkomst van het Protestantisme in het land van Israël dag toekent van nog véél vroeger. Nog vóór dat er het Latijnsche Patriarchaat werd opgericht (Latijnseh beteekent in Jerusalem alles wat Roomsoh is en dus Europeesoh), nu een kleine honderd jaar geleden waren er al protestantsehe missies werkzaam en wel de zg. „Ame- liean Board". Die had er zioh al in 1821 geveetïgd. De D uif sobers kwamen op hun beurt niet vóór 1853 naar Palestina. Het groote, belangwekkende jaar in de ontwikkeling van de Protestentsche zendeltegschap in het land des Heeren is het stichtingsjaar van haar eigen bisschopszetel in de H. Stad, en wel 1840. Merkwaardig is de mentaliteit van een Engelscheii koning en zijn tijdgenoot, een Pruisisehen koning, Wilhelm IV, die er alsdan toe overgingen om dezen protestantse hen zetel in Jerusalem gezamenlijk te vestigen. Zh' vereenigden zioh onder deze voorwaarde bjj dit stiebtingswerk, dat de betreffende bisschop altijd zou genomen T?orden uit de Engelsche kerk; de twee_ koningen zouden echter om beurten deze keuze doen. ¦ Alexander, de eerste protesta.ntsehe bisschop van Jerusalem, was een bekeerd Israëliet. De tweede heette Sarnuel Gobat, Deze door den l'ruisisehen koning aangewezen, werd de groote man voor het zendelingschap iin Sion, waar hij werkzaam was van 1346 I ot 1876. Hij begon met een soort van leekenapostolaa't, onder de sehismatieken vooral. In groot aantal werden bijbels onder hen verspreid. De dagboeken der vreemde zendelingen, gewagen van den diepen indruk die hun prediking en bijbeluitleg teweeg bracht onder deze onwetenden. De bisschop stichtte niet minder dan 25 scholen, — véél voor dien tyd. . • Maar ook de Duitscher? hadden niet stil gezeten. Dominé Fliedner had etr diaeonessen van Kaiserswert heengeleid. Bisschop Gobat verzocht in 1851 al om hun medewerking. Twee jaar later kwam het er dan tot de stichting van een .^Evangelischer Jernselomverein", die sinds 1860 zijn werkzaamheid meer in het openbaar beperkte tot Bethlehem en omstreken en er in 1860 ook een kerk oprichtte. In 1876, na Gobat's dood, koos de Engelsche koning een zekeren Joseph Bareloy tot bisschop van Jerusalem. Maar nu kan men zich licht voorstellen dat de .mannen van het nieuwe keizerrijk, dat in 1871 zoo triomfant uit den oorlog met Frankrijk was ontstaan, niet langer tevreden zouden bleven met de bestaande toestanden in het Heilig Land. De koning van Pruïsen zegde de overeenkomst me*- den Enge'sohen konintr dan ook op. B°Mer samenwerking als beschermers der zende'ingen was ten einde. Onder bisschop Blyth, die in 1888 werd aangesteld, ontstonden er gistingen in de Protes+anfsche zendelingschap zelf. Blyth kon er zich niet mee vereemgen, dat het werk werd voortgezet in da lijn, door Gobat vroeger aangegeven. Hij wenschte het bekearingswerk niet langer voorc te zetten onder de Oriëntalen; dat wil dus zeegen, dat hij juist wilde voortgaan met proselytisme onder de leden der Grieksche en Russische kerken, om zijn aandacht voortaan te vestigen, op de Palestijnsoh-Arabisciie bevolking en mogelijk op de Joden van het Heilig Laad. En hier nu treedt voor het eerst een streven op, dat zich heden ten dage, sinds den laatsten oorlog, zoo duidelijk te kennen geeft in Palestina: de Anglicaansche Kerk legt er zich bewust op toe, om met de Oostersche Kerken in vrede niet alleen, maar ook in uitgesproken vriendschap te leven. Met deze Oostersche Kerken verbroederd en door hun invloed versterkt, kan zij dus des te krachtiger' optreden tegen Eome, des te practischer arbeiden onder alles- wat Eome aanhangt. Voor wie veel belang stelt in deze dingen, is het aardig om na te gaan, hoe de werkzaamheden dezer Engelsche zendelingschap zich geleidelijk uitbreidde in Palestina, hoe er in 1891 voor het eerst ook medici optra een aan de missie verbonden, hetgeen leidde tot een heelkundigen dienst, waardoor patiënten kosteloos geholpen werden; hoe er dan hospitalen ontstonden in de verschillende steden; hoe er een normaalsohool verscheen op den berg Sion, waarin leerlingen werden opgeleid tot onderwijzers en preelikers, terwijl een dergelijk instituut werd geopend voor meisjes te Bethlehem; Weeshuizen, scholen niet alleen maar ook een polikliniek b.v. te Schefa-Amer, een huis om er andersdenkenden te onderrichten. In samenwerking met de Amerikaansche Methodisten kwam er een soort van seminarie voor protrstentsche zendelingen tot stand, genaamd de Newmanschool van Thabor, waar onderwijs gegeven wordt in het Arabisch, en waar ook de theologie van den Koran worlt bestudeerd: vrijzïnnïger kan het af nïefT Zooals te Jerusalem van Roomsche z*de door Pèro Ratisbonne de „Orde der Zusters van Sion in het leven werd jrrroepen", met uitsluitend het oog op de bek.ee-dng van de Joden — stichtten er nu de Protestanten ook de zg. ?Lond:>n Jewish Society", die er zelfs twee kerken bouwde. Afzonderlijke Ene-elsche missies rezen er vooral in de na-oorloi;'wip waarin inheemseben worden ope-e'eid töt onderw'izers en predikers; en dan is er notr eelt blindenhnis aan verbonden. Da.n is er een lenrozenliuis van TTe'-r^nhufters. Ook een Duitseh aemitiftrie voor zendelingen, werkzaam o^d-r Mahomed'anen en Joden. Hun werkwijze bcteat in het versoreiden van Whiur. evansr-lies en werkjes van dogma^isohen' nf moreeten aard ïn het Arabisch en in het Tteteveeuwsch. 7oow*T Duitschers als EnrreIs"''en r'eVten er biKHr>th*ken on, geven voord rn"1! ten o"°" het Jliristendom voor al wie j\ri«+o*»an wV. Hun scholen zijn uitete^nd: o? d~ D"d+- och" leerkraenten e1* nn óók nog gtei bezoïrliTd zün. durf ik ni"t zee-cm. — maar zif waren dat in d^ eerste 'iren na oorlo«ehe, ria -fi 7 n^Fïr.'r.plp fanl ri\&t meer is als vromer: hef Engelsch kwam daarvo«or ;t> fo rvV»,te~ En naast het Engelsch, is nu ook in Palestina her Hebreeuwsdh een officieele taal geworden. Zoo is het dan de Protestantsch-Engeisehe school, die voor de jeugd den weg opent naar de baantjes en de goed-betaalde betrekkingen der administratie van stad en land. Zoo er een mogelijkheid betond om het hart der bevolking te winnen, dan was dat de oplossing van geneeskundige instituten; de hedendaagsohe jeugd had natuurlijk andere verlangens: maar ook aan d?ze werd voldaan van Engelsche zij'dj op de eerste plaats. De sportieve geest die er heei-scht op deze scholen, was haar sterkste reclame. Zij kweekte Boj'-seouis en gymnasten aan. Zij gaf' hun sport en spel, — waaraan de Latijnsch-Fransehe school vroeger natuurlijk nooit gedacht had. En het Protestant eh-DuPsche instituut Schneller deed nog meer: dit bouwde voor zjjn oud-leeilingen zelfs een ko'onie, waarin zij hun gezinnen kunnen onderbrengen en met Jnm voorgangers van vroeger dus in voeling blijven. Maar alles werd overvleugeld door de Amerikaansche ?Young Men Chris'i-m Association'" die te Jerusalem in 1928 den ersten steen legde voor een grootsch jeugdpaleis, waarin jongens _;onder onderscheid van godsdienst, een tehuis vinden, met alles wat hen aantrekken kan: studie-re'eg.mheid, vermaak, sportbanen. danszaal," het eenige zwembassin van heel de stad Een dergelijk instpuut werd ongericht te Raraallah door Araeirikaansehe Kwakers. Geen wonder dit de Latijnsche pretors te Jerusalem hun h<»rt vasthouden, wanneer ze denken aan d- toekomst van het Heilig Land. Het Rionisme over-ehad iwl er de industrie en dm handel: hef EnsrePch kapitaal vangt er de jeugd in zijn Moetenden schoot: het Engelsch onderwijs geniet er de voorkeur, terwijl de Fransche school doelloos werd. T^n hei T aMjn=-ch Patriarchaat in de Hei'ÏTe Stad i? arm. Protes'anten. Grieken. Armeniërs. Maho- Tv»rdnn