Hongerwinter in Haarlem Demonstrerende vrouwen trokken stadhuis binnen j. (Door Jan de Boo) 'ijn enta^en vrouwen — het moeten er meer dan honderd j 6. §eweest — stapten we het Haarlemse stadhuis binnen. Dat ?gz.eurde bij het aanbreken van de hongerwinter. In de arbeidersfa nnen heerste bittere nood. Er was nauwelijks iets meer te j • En dan te weten dat er net schepen waren gearriveerd met 'Oo aPPe^en en andere voedingsmiddelen. Maar die waren niet ]^r ue bevolking bestemd, maar de voor Wehrmacht. Tegen ie s^handaal werd de bevolking in beweging gebracht. We riede vrouwen per manifest op tot demonstratie bij het stadig' Velen gaven daaraan gevolg. Een bode, die in het eeuwen- Vwe pbouw met zijn doolhof van gangetjes en kamers de weg 'Ha' e ons v^°t naar de kamer van de burgemeester en tleangediend gingen we naar binnen. Daar zat NSB-burge- ÜenSter Pakker, een gezet mannetje, aan wie het duidelijk te was, dat het hem nergens aan ontbroken had. van Ommerenwerink: Verzet sterkte "dfvertrouwen hij de hensen Ve L lp Deten hem toe, dat in het p arne schepen met aardlat n waren afgemeerd en Ja e aan de hongerende fOM gezinnen moesten 'lelu uitgedeeld. t^r kon vanaf de tafel, jgsr°P hij met zijn korte beenk a^een maar stamelen, )y, e aardappelen voor de oor!e soldaten waren. Nog Wf de Grune P°hzei in Siormatie kwam opdagen. Dat machtsvertoon kon echter de enorme indruk, die de betoging maakte niet meer uitwissen. Het feit dat een grote groep vrouwen had gedemonstreerd en het stadhuis was binnengetrokken ging als een lopend vuurtje door Haarlem, sterkte het zelfvertrouwen bij de mensen en wakkerde het verzet tegen de nazi's verder aan." Aan het woord is Annie van Ommeren-Averink. Haar herinnering aan de hongerbetogin?, waartoe door de illegale CPN was opgeroepen, is er één uit een hele reeks, die de verbeten strijd weergeeft, welke de communistische partij tegen het fascisme voerde. Vanaf het eerste uur van de oorlog heeft Annie van Ommeren-Averink — die in de dertiger jaren reeds verantwoordelijke functies bekleedde in de communistische jeugdbeweging — in deze strijd een actief aandeel gehad. Zij was nauw betrokken bij de opbouw van het illegale partijapparaat, ging vooraan bij de acties in de Amsterdamse buurten tegen de uitzending van werkloze arbeiders na&r Duitsland en nam deel aan de voorbereiding van de Februaristaking. Annie Klein, zoals z.. in de oorlogsjaren heette, moest daarna een korte periode „uit het gezicht" verdwijnen' als gevolg van de verscherpte jacht die de Gestapo direct na de staking on de werkers van de partij inzette. --- Slaapmiddel Na de „reis naar het platteland" brak een periode aan van intensief illegaal werk in en vanuit Amsterdam-Zuid. Anrïie vertelt over de tijd, dat ze eerst op de Weesperzijde in een verzorgingstehuis yis illegale „interne keukenzuster" diende. En hoe ze later in een studentenpension aan de Euterpestraat op steenworpafstand van het SDhoofdkwartier, ondergedoken zat. In die periode viel ook het reizen naar Vught, wat niet zonder gevaren was, want de nazi's controleerden elke trein en stonden ook vaak op de stations. Het doel van deze reizen was contact met de gevangenen in het kamp Vught te leggen en op die manier kwamen we er achter dat er twee gevangenen te werk waren gesteld in de keuken van de SS, die in een villa was gevestigd. Er werd een plan uitgewerkt om deze twee mannen te helpen ontsnappen. Annie Averink vertelt: Na een week moeizaam zoeken kregen we contact met een van hen en met hem kon het ontsnappingsplan worden besproken. De SS-villa werd zwaar bewaakt. Er werden slaappoeders „georganiseerd" die samen met twee stel kleren in een kruideniersmand in de keuken van de villa gedeponeerd zouden worden. Het was op Hemelvaartsdag, dat het plan werd uitgevoerd. Bij de villa verscheen de dag tevoren een „kruideniersbediende", die de mand in de keuken afgaf en weer snel verdween. De afspraak was dat de volgende ochtend er tot acht uur gewacht zou worden. De twee verschenen, hun nieuwe kleren waren weliswaar niet pasmaat, maatdat hinderde niet. Buiten stonden ook voor hen fietsen klaar. De verzetsgroep bracht hen snel naar een van te voren geregelde verblijfplaats in Vught. Daar vertelde de kok hoe hij de SS-er, die 's ochtends de wacht afloste, een boterham met aardbeien had aangesmeerd en hoe deze op die manier zijn eigen verdovingsmiddel oppeuzelde. Zodra de SS-er onderuit ging, werd snel de gevangenkledij uitgetrokken. Nauwelijks een half uur later ontketenden de gealarmeerde SS-ers een drijfjacht, op fietsen en met Duitse herders. Alle wegen werden tot ver in de omgeving van de villa afgezocht. Maar de honden konden geen spoor vinden, omdat de ontsnapping per fiets was gegaan. Een week later werden de bevrijde gevangenen uit hun schuilplaats weggehaald. De organisatie van de ontsnapping is slechts een momentopname van het werk, dat gedurende de Duitse bezetting onder de meest moeilijke omstandigheden werd verricht. Voor Annie van Ommeren-Averink begon in februari 1944 een nieuwe episode, toen zij als instructrice van de CPN-leiding naar Haarlem werd gestuurd. Kort daarvoor was zij uit het studentenpénsion in de Euterpestraat vertrokken. Net op tijd, want de Duitsers deden er een inval. „Tot de spoorwegstaking reisde ik nog heen en weer naar Amsterdam, maar daarna ben ik in Haarlem gebleven. Ook in Haarlem werd De Waarheid getikt en gestencild en in tal van omliggende plaatsen via vele contactpersonen verspreid. In de buurten werden, met behulp van een linoleumsnede gemaakte affiches opgeplakt, waarmee tot weerstand tegen de bezetters werd opgeroepen." In Kennemerland, zijn de Duitse fascisten zware slagen toegebracht en hebben zij moeten ervaren, dat ook daar de illegale CPN niet „geliquideerd" kon worden. De partij gaf in Haarlem een eigen manifest uit, toen de spoorwegstaking een feit was. De bevolking werd opgewekt solidair te zijn met de stakers en hen te ondersteunen. Dit manifest werd aan de stations opgehangen. --- Hannie Schaft Ook Hannie Schaft was in 1944 en begin 1945 actief betrokken bij de verspreiding van de illegale Waarheid, die zij onder meer naar Santpoort bracht. Tijdens het gesprek met Annie komt — als de naam van Hannie Schaft valt — een vergeeld blocnote-velletje op tafel. Weliswaar na ruim 25 jaar wat vervaagd, zijn toch nog de met potlood gemaakte notities zichtbaar, die aangeven hoeveel kranten er zijn uitgezet en hoeveel gulden er is geïnd. Het moet het laatste „afrekenstaatje" van Hannie Schaft zijn geweest, kort voor haar arrestatie door de SD in Haarlem en haar vermoording door de Duitse beulen. Met het naderen van het einde van de oorlog, ondanks honger en woedende terreur, verveelvoudigden zich de activiteiten van de illegale partij in Kennemerland. In een niet aflatende stroom kwamen manifesten en kranten van de stencilmachines. Zij vonden hun weg naar de arbeiders van de bedrijven als Figee, drukkerij Enschede, Noord- Zuidhollandse Tram, Droste, de wagonfabriek Beines en de Centrale Werkplaats van de Spoorwegen. Op de bevrijdingsdag trad de CPN ook in Kennemerland —"waar het verzet tegen de nazi's als een sterke vlam onophoudelijk heeft gebrand in de legaliteit. Annie van Ommeren-Averink herinnert zich nog als de dag van gisteren hoe vanaf een vrachtwagen, waarop schrijfmachine en stencilmachine stonden, honderden exemplaren van de eerste legale Waarheid — zo van de pers — aan de bevolking werden uitgedeeld. --- Simon Korper: „We werden uit het transport gehaald” Bevrijd uit Hollandsche Schouwburg v.an. de eerste opdrachten, 'J als bestuur in Amsterrfeg °st van de partijleiding 1 Was alle schrijfmachi-1 stencilapparaten naar '■h-de adressen in de buurt 0 brengen. Al gauw bleek e*ke betekenis deze maat- YVas. Ontelbare exempla■ly^j, 11. de gestencilde illegale 'eid hebben in de bezetiren hun weg gevonden ienduizenden Nederlan.ïjtl ,^ert^ Simon Körper, reeds in fea'sf \<§er Jaren in Amsterdam van de Communistische §Ct de an Nederland zijn relaas ■(/? la^ °or\ogsjaren, die voor hem ('«i ge Peri°de van onder-6fl zouden gaan vormen. We i Berj^n hem de vraag: wat is de in de oorlog geweest, et nieest is bijgebleven. Er v gebeurtenissen uit die tijd ln het geheugen van Si- rPer gegrift, met name de %a I<3lnê van de Februari„Kort voor het uitbreken van de Februaristaking zat ik ondergedoken in de Indische Buurt, direct na de staking ging ik echter helemaal uit de buurt weg. Ik heb alle foto's en allerlei andere paperassen vernield. Het parool was om zo weinig mogelijk gebruik te maken van openbare vervoersmiddelen. Ik ging naar het huis van een architect op de Koninginneweg, die me echter pal tegen „Sperrtijd" — half acht 's avonds — wegstuurde. Goede raad was duur, maar gelukkig kwam ik een oude bekende tegen, die me een paar huizen verder onderbracht in een pand, waar een schoonheidsinstituut was gevestigd. Vele uren bleef ik iedere dag in een van de cabines van dit instituut, terwijl links en rechts van mij dames op leeftijd een massagebehandeling ondergingen. Of in de stookkelder onder het huis". Er volgden onderduikadressen in de Staatsliedenbuurt, in de Hoendiepstraat — in een woning van NSB-artisten, die nooit thuis waren en waarvan we de sleutels van een buurman hadden gekregen. Weer later in Amstelveen. Simon Körper behoorde niet tot de „geregistreerde" joden. Hij bezat geen „officieel" persoonsbewijs, noch stamkaarten. Na veel omzwervingen in een periode, dat de razzia's in volle omvang woedden, kwamen Simon Körper en zijn vrouw Eva terecht op een onderduikadres aan de Amsteldijk, waar zij geruime tijd samen met nog een aantal anderen verbleven. „Tot de zaterdag voor Pinksteren 1943. Op die dag kwam er een auto, volgeladen met SD-ers, voorrijden. De hoofdbewoonster deed de deur open en reageerde, toen zij de Duitsers zag, met de kreet: „Jongens, maak dat je wegkomt". Maar het was al te laat, we konden onze schuilplaats boven op zolder niet meer bereiken en werden in een van de benedenkamers bij elkaar gedreven. De nazi's geloofden m'n identiteit, zoals die op mijn vervalst persoonsbewijs stond, niet. Op het moment, dat zij de gang in kwamen stormen, had ik een getikte „Waarheid" in m'n achterzak zitten. Ik moest deze zien kwijt te raken". --- Hollandsche Schouwburg „Tijdens de controle en het eerste verhoor op de Amsteldijk zat ik op een pluche-leunstoel. Een paar keer ging ik staan en elke keer schreeuwde dan die SD-ers, dat ik moest gaan zitten. Een van de andere onderduikers had kennelijk mijn „stille wenk" door en ging op een gegeven ogenblik ook staan. Daardoor werd even de aandacht van mij afgeleid en kon ik de krant wegstoppen tussen de zitting en de zijleuning van de stoel. We werden overgebracht naar de straf afdeling van de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan". Achteraf hoorde Simon, dat al direct na binnenkomst van hem en zijn vrouw Eva in de Schouwburg het hele huis op de Amsteldijk door de partij was leeggehaald en alle mogelijke papieren en kranten waren verdwenen. Bij het verhoor in de Euterpestraat had de SD geen „bewijzen" in handen. Veertien dagen duurde het verblijf in de Schouwburg. „We zouden door de partij uit het transport gehaald worden. Onder de vloer van de Schouwburg — daar, waar nu de grasmat is — was een schuilplaats. Met zijn zevenen hebben we daar twee-en-een-half uur gelegen, totdat het transport weg was. Alleen onze kledingzakken waren op de vrachtwagen meegegaan. Toen het zover was werden we naar de ziekenafdeling overgebracht. Daar bleven we tot de ochtenduren. Via een kleine uitgang, waarvan de deur zich achter een geblindeerde WC bevond, zijn we er toen „uitgeloodst". We kwamen op een adres op Kattenburg terecht, waar soms zon veertig tot vijftig onderduikers zaten, en waar we maar heel kort bleven." Zo werd Simon Körper voor deportatie behoed, dankzij de snelle reactie van mede-partijgenoten, sociaal-democraten en anderen, die — zoals later zou blijken ■— in het „doorgangscentrum" aan de Plantage Middenlaan ook tientallen joodse kinderen van een welhaast zekere dood wisten te redden. --- Chris Smit: „Duitsers geloofden eigen radio niet meer” Wraakoefening nazi's eiste duizenden slachtoffers Radio-Berlijn gaf de ene dag na de andere berichten, waarin steeds vaker over „frontverschuivingen", „flankbewegingen" en „het recht trekken van gevechtslinies" werd gesproken. Je voelde dat nu de ontknoping zou komen, dat de grote doorbraak naar Berlijn op til was. In Sachsenhausen nam de spanning toe. Er werd gediscussieerd over de afloop van de oorlog. Wat zou er gebeuren? Terwijl de Duitse troepen op een steeds kleiner gebied werden samengedrongen, kwam het „befehl", dat het kamp verlaten zou worden. We moesten op mars, in de richting van Lübeck. Dertigduizend gevangenen — allen deerlijk verzwakt door de honger, ziekten en kwellingen — moesten lopen. Het zou een dodenmars worden. Duizenden kwamen om het leven. Dit is een brokstukje uit de belevenissen van de communist Chris Smit. Hij werd in september 1942 gearresteerd en na zes weken Weteringschans opgesloten in het kamp Amersfoort, waar beulen als Kotalla en Berg hun lugubere praktijken uitoefenden. In september 1944 werd hij met nog duizenden anderen gedeporteerd naar Sachsenhausen, onder de rook van Berlijn. van mede-partijgenoten kwam ik later als een soort krullenjongen in de houtloods te werken, wat in de koude wintermaanden een hele verlichting was. De ziekenzaal was er altijd vol. Kotalla was toen „blokhoofd" en nam de op militaire leest geschoeide appèls af. Soms moesten we 's nachts urenlang op appèl blijven staan, in de kou en in de regen, als er een „overtreding" was begaan en de Duitse commandanten naar hun „collectieve strafmethode" grepen. Na drie maanden in Amersfoort te hebben doorgebracht, ging ik naar Vught, dat toen geopend werd. In de beginpe„In Amersfoort zat ik eerst in het zogeheten rooicommando, het kappen van bomen en boomstronken, zwaar werk, terwijl je alleen maar een beetje waterige soep en een blokje brood kreeg. Dankzij de hulp riode zijn daar honderden gevangenen van ellende omgekomen. Er waren geen medicijnen, het water was onbruikbaar en het eten miserabel. Van het eerste transport — 13 januari 1943 — zijn er in Vught heel wat mensen onderdoor gegaan. Naderhand kon je eenmaal per week een pakketje van thuis ontvangen, en daardoor lukte het om je zelf er lichamelijk enigszins boven op te houden. Tenzij er een „Pakketsperre" was, een verbod om pakketjes te ontvangen, dat vaak genoeg als „collectieve straf" werd toegepast. De communisten in het kamp onderhielden nauw contact met elkaar en samen met andere antifascisten werd, de zeer moeilijke omstandigheden in aanmerking genomen, veel gedaan om de gevangenen te helpen. Zo - /erden zwakke en zieke gevangenen in de „binnencommando's" (in keuken, magazijn of in het hospitaal) gehouden en gevrijwaard van het zware werk. En als „blokoudste" deed je ook wat maar enigszms mogelijk was om het drijven van de Duitsers de gevangenen volledig te demoraliseren, afbreuk te doen. Er ontstond een sfeer van lotsverbondenheid en van kameraadschap, die een belangrijke morele steun betekende. port naar Sachsenhausen werden er elke nacht tientallen gevangenen gefusilleerd Zeker zon vijfhonderd in totaal. Met zon zevenduizend werden we in een trein geperst, tachtig man in een wagonnetje, vier dagen zonder eten en af en toe een slokje water. In Sachsenhausen kwamen we in dat deel terecht, waar de gevangenbarakken gegroepeerd stonden rondom de werkhallen van de Heinkel-fabrieken, Hitlers vliegtuigbedrij f". Chris Smit vertelt, dat er sinds hun komst geen vliegtuig meer afgeleverd werd. Er waren geen motoren voor de toestellen, alleen de rompen werden gemaakt en bleven in één lange rij staan. „Dat was een hele geruststelling, want alleen het idee al dat zon toestel wel bruikbaar zou zijn geweest, zou je nachtmerries bezorgd hebben. Met het Duitse burgerpersoneel in de fabrieken vonden steeds vaker discussies plaats. Nazi-Duitsland was aan het eind van zijn Latijn, de radioberichten over de Duitse troepenbewegingen spraken boekdelen. De Duitsers in de fabriek geloofden ze niet meer. De Sowjet-troepen verzamelden zich aan de Oder voor de slag om Berlijn, "n het westen opereerden de Amerikanen en de Canadezen." In de dagen vóór het massale trans- Een laatste wraakoefening van ê« nazi's was de voettocht, die de gevangenen van Sachsenhausen moesten maken op 20 april. Dit geschiedde na een opdracht van Himmler; geen gevangene mocht worden vrijgelaten. De mars begon en zou twaalf dagen duren. Twintig tot dertig kilometer per dag in een eindeloze colonne lopen. „De groep, waar ik inzat, had gelukkig een plat wagentje, dat we met een touw voorttrokken en waarop -we onze dekens vervoerden. We slaagden er in onderweg een gamel melk te bemachtigen — melk hadden we jaren niet geproefd — en van een akker wat aardappelen te rooien. Op de twaalfde dag, het was 1 mei, namen de SS-bewakers de benen, trokken hun uniformen uit of epauletten eraf. Helmen en geweren werden in stapels achtergelaten." De volgende ochtend kropen we bij Mecklenburg bij Schwerin een bos uit, het zal vier uur, half vijf zijn geweest. We zagen hoopjes meel en suiker, proviand dat de moffen niet meer mee hadden kunnen nemen. Op een viersprong verscheen een Amerikaanse jeep, zes kilometer verderop in Schwerin werden we opgenomen in een kazerne. Wij hadden het vege lijf gered. Zeker tweederde deel van de gevangenen echter niet." ---