Symbool van het moederschap -B^-M-—^ _-«^_^_«r~_^_-_w_^_M_«_-*_iJr-li__-__^_^_^_^l^ negentien twee en tachtig galerie d'eendt Galerie D'Eendt in Amsterdam toont tot 4 mei een expositie onder de titel Symbool van het moederschap. Het betreft beelden in hout en steen uit Afrika. --- KUNST Lochem Festival (Van onze kunstredactie) Het programma van het Lochem Festival, traditiegetrouw op Hemelvaartsdag, is vastgesteld. De organisatoren halen die dag Normaal, Tenpole Tudor, Carlene Carter, Bow Wow Wow, Saaxon en The Clash naar de Achterhoek. Normaal opent rond tien uur de optredens. Dit 15e Lochem Festival wordt 20 mei weer op het vorig jaar in gebruik genomen festivalterrein gehouden. Maar dit jaar is daar toch weer het nodige veranderd. Het podium is anders opgesteld, waardoor het publiek dichter bij het podium komt te zitten en het terrein zelf is uitgebreid met enkele stukken bos en een aangrenzend weiland. Het festivalterrein is op Hemelvaartsdag vanaf acht uur 's morgens toegankelijk. De afloop van de optredens is gepland rond zes uur 's avonds. Carlene Carter --- Over kijkkasten en nieuwe schilderkunst (Van een medewerker) De Enschedese school is vertrokken uit Enschede. De jonge kunstenaars die zich onder deze naam presenteerden hebben elders domicilie gekozen. Galerie Markt 17 in de Twentse hoofdsad is een tijdlang hun thuishaven geweest, hier exposeerden zij hun zogeheten Tableaux Litéraires. Onder dezelfde titel is een boekje verschenen met foto's van de zorgvuldig opgebouwde en in scène gezette taferelen uit de Nederlandse literatuur. Bekende fragmenten van verschillende auteurs (bijvoorbeeld Biesheuvel Brommer op zee, Boon Vergeten straat. Van Deyssel Een liefde) gevisualiseerd. Elke schrijver over beeldende kunst zal vinden dat een beeld niet te vertalen is. Zo is ook een taaikunstwerk niet te verbeelden. De vier kunstenaars zijn met hun foto's van kijkkasten blijven steken waar menig illustrator of verfilmer van boeken mislukt: het wordt geen kunstwerk maar huisvlijt, het blijft teveel een afgeleide (volgens het principe: staat er in de tekst een stoel dan moet daar een stoel staan). --- Stoop Vanuit een andere academiestad zijn gelukkig positievere berichten te geven. In Arnhem verschijnen bij tijd en wijle onderwijsuitgaven van de Akademie Arnhem Pers (AAP). Als nr. 8 verscheen in een gezamenlijke uitgave met het Gemeentemuseum een publikatie over Pieter Stoop. Een dunne uitgave, maar met vele foto's want de samenstellers wilden geen kunsthistorische analyse, maar wel de kunstschilder zelf aan het woord, bijvoorbeeld over schilderkunst, materiaal, kwaliteit. Door deze opzet is het een aardig werkje geworden voor degenen die voor het eerst met de kunst van Pieter Stoop kennis maakten (in het Arnhems Gemeentemuseum, of op de BKR-tentoonstelling in het Van Abbemuseum Eindhoven). Zijn uitingen horen tot de nieuwe schilderkunst. Als zodanig staat hij ook vermeld in de 320 bladzijden tellende pocket, AAp nr. 6 getiteld Nieuwe Schilderkunst. Een zeer goed overzicht van wat er tegenwoordig op het gebied van de schilderkunst aan de hand is. Van vele kunstenaars wier namen we vrijwel elke week in de krant kunnen lezen zijn reprodukties van hun werken opgenomen alsmede enige artikelen uit kranten, tijdschriften of catalogi of zelfgeschreven. Natuurlijk is het overzicht lang niet compleet nu ook beeldende kunstenaars geworden lijken te zijn tot ééndagsvlinders. en tableau literaire: Nescio: De uitvreter --- Nooit af De samenstellers hebben niet de pretentie van volledigheid: een woordenboek is ook nooit af. Eveneens komen de schilderijen op de veelal kleine reprodukties niet zo goed „uit de verf", maar genoeg om de kijker met de bijbehorende tekst een idee te geven waar de betreffende kunstenaar mee bezig is, wat hem „bezielt", wat zijn probleemstelling is, waarom hij juist zo bezig is en niet anders. Niet minder dan 53 schilders worden behandeld. Het boek is opgebouwd uit drie gedeelten. In het eerste wordt gezocht naar een cultureel en historisch kader voor de nieuwe schilderkunst (onder andere de internationale trans-avantgarde, Baselitz, Spontan-malerei), in het tweede deel bespreekt men de jongste generatie schilders en in het derde deel de iets ouderen. Een goed leesboek, doorbladerboek, naslagboek voor ieder die geïnteresseerd is in wat men het allernieuwste in de schilderkunst noemt. Gerard Berends --- Brein Maar in plaats van op te gaan in een samenwerkingsverband met andere bibliotheekmedewerkers, trekt Mandaat zich ook in zijn nieuwe werkkring terug in zijn eigen schedel. Zoals de bibliotheek een zelfstandig universum vol woorden is, is zijn brein dat ook. Zijn hoofd zit ook vol taal en sterke verhalen. Maar hoe via de taai een brug te slaan naar zijn collega's? De woorden die opgeborgen zijn in de bibliotheek èn in Mandaats brein versterken de eenzaamheid en blokkeren echte communicatie: „De taal binnen zijn hersenpan (is) een veel gewilliger medium (...) dan daarbuiten." (p- 16) In het fragment „Phaëton" — waarin Mandaat in de kantine probeert om aan enkele collega's een sterk (verbeeldings)verhaal te vertellen en tot een goed einde te brengen — blijkt de taal binnen zijn brein wel te functioneren, maar daaiuuiten komt van taaluitingen niet zoveel terecht: Mandaat valt stil en wordt weer op zichzelf teruggeworpen. Na twee maanden weet hij nog niets van de mensen met wie hij werkt. Hoewel hij „liefde" wil voelen en zijn leven met anderen wil delen, resulteren zijn pogingen slechts in een krampachtige „verliefdheid" op de zwangere mevrouw Qualing en in een groeiende haat ten opzichte van zijn collega's. De verliefdheid op mevr. Qualing is meer een inleving in de afwezige Brugman die misschien wel de vader is van het te verwachten kind. Frans Kellendonk --- Ideologisch Gebruik je wel een begeleiding bij je optredens? „Het hangt er vanaf voor wat voor een publiek ik optreed. Als ik denk dat het een in reggae geïnteresseerd publiek is gebruik ik wel backingtapes of anders een live band. Bij een literair publiek doe ik het zonder muziek. Er bestaan verschillende media, die bruikbaar zijn voor hetzelfde doel. Feitelijk is het gebruik van begeleiding niet nodig aangezien de poëzie al muziek in zich draagt. Bij het declameren kan je de muziek — de reggaebeat — horen en voelen. De poëzie is belangrijk en niet de muziek. Door de muziek gaat men echter ook naar de tekst luisteren." Is je optreden nu als een show of als een declamatie-avond te beschouwen? „Tijdens mijn optreden is mijn benadering het publiek te informeren. Je zou kunnen spreken van didactisch of educatief entertainment. Ik probeer de mensen ideologisch iets mee te geven. Ik gebruik de kracht van woorden om weer te geven wat de gettojeugd te zeggen heeft zonder er verder iets aan toe te voegen." Is poezië voor jou kunst? „Natuurlijk is het kunst, maar dan niet in de zin van kunst omwille van de kunst. De traditionele kunst in Afrika is functioneel. Hij diende om informatie te vermenigvuldigen en te verschaffen. De Kunst in Europa daarentegen had meer de functie van ornament. Bij ons is er daardoor geen contradictie tussen kunst en entertainement." Is het niet problematisch dat, wat bedoeld is als orale poëzie, op papier te zetten ? „Dat is zeker moeilijk, maar als je de beschikbare media gebruikt wordt het voor een groter publiek toegankelijk." Zijn jouw gebundelde gedichten bedoeld om na een optreden gelezen te worden of kan men ze ook zonder jou , gezien of gehoord te hebben lezen? „Echo kan op meerdere wijzen gebruikt worden. Ook als men geen optreden van mij heeft meegemaakt kan er van de poëzie genoten en geleerd worden." Door welke dichters ben jij beïnvloed? „Het sterkst ben ik door Bob Marley en Big Youth beïnvloed. (Big Youth is een Jamaicaanse toaster-d.j.). Bob Marley vind ik een van de grootste dichters, in het bijzonder als hij reciteerde. Hij had een sterke presentatiekracht en gebruikte de taal uitstekend. Het zijn de grote mannen van de reggae, die trouwens niet de cultuur van JA is. Het ritme van het volk heeft de muziek beïnvloed en gemaakt. Het lopen van de Jamaicaan is de „bassbeat" in de muziek." (Oku doet het zwierig lopen dan even voor). Wat doe je momenteel naast optredens? „Ik ben samen met anderen bezig een coöperatie op te zetten om jonge mensen die zich op het artistieke pad willen begeven te helpen. De Prugressiv Aatis Muvmant Limited betaalt het schoolgeld dan voor de mensen. Hierdoor wordt het talent beter gebruikt en wordt ook het produkt beter. Wij willen verder ook het monopolie van scrupuleloze producers breken. Ons platenlabel hebben wij opgedragen aan de kinderen die de mannen en vrouwen van morgen zijn. Verder hebben we een veertiendaags blad, dat de teksten van de reggae analyseert en ze in een sociaal-politiek kader plaatst." M. W. Oku Onuora's dichtbundel Echo en zijn plaat I a Teil zijn te verkrijgen in de Walter Rodney Boekhandel, le Rozendwarsstraat 17, Amsterdam, waar ook nadere informatie over optredens verstrekt wordt. --- Letter en Geest, een spookverhaal van Frans Kellendonk Opbergplaatsen voor taal Literatuur maken betekent voor Frans Kellendonk tegen beter weten in een poging doen de „rommel en chaos, het gat in de hand van de werkelijkheid" te overwinnen, zoals hij het in een interview zei. Om greep te krijgen op het leven, op de tijd, moet er een (literaire) vorm aan gegeven worden. In de vertelling De Nietsnut laat Kellendonk zijn personage Frits Goudvis treden in de voetsporen van zijn vader. Waarom? „Ik moet een vorm vinden voor zijn leven, ik moet er een verhaal van maken. Zoals het nu is verdwijnt het tussen de omstandigheden. Het meest opmerkelijke aan zijn leven is zijn volstrekt toevallige dood. Water dat wegkronkelt tussen keien, dat is het nu." (p. 80) In Kellendonks nieuwste novelle, het „spookverhaal" Letter en Geest, geeft de bijna 30-jarige Felix Mandaat zichzelf de opdracht geschiedenis te gaan maken en geen teruggetrokken bestaan in bed meer te leiden als „makelaar in evenementen". Mandaat wil weer deel uitmaken van een gemeenschap en zijn solipsisme (=de idee dat alleen het eigen ik en zijn (denk)daden bestaan) en doodsangst afschudden. Hij wil zijn tijd nuttig besteden en wordt als plaatsvervanger (waarnemer) aangenomen op een universiteitsbibliotheek. Heel zijn leven al heeft Mandaat als substituut gefungeerd. Zelfs zijn geboorte was een soort plaatsvervanging. Trad Goudvis in De Nietsnut in de voetsporen van zijn vader, Mandaat geeft vorm aan de afwezige Brugman, de bibliothecaris die hij vervangt. „Mandaat beidt zijn tijd. Hij is van bed gekomen en betreedt nu de geschiedenis." (p. 14) --- Vlees en geest Deze inleving gaat zover dat Mandaat per ongeluk (als hij enkele duiven uit de leeszaal wil wegjagen) in botsing komt met mevr. Qualing en de bevruchting op (christelijk) symbolische wijze overdoet door spontaan een zaadlozing te produceren. Is hier het woord vlees geworden, in het immense boekenmagazijn dat door de alwetende verteller een „menselijk brein" wordt genoemd („Maar wiens brein dan?", p. 41) wordt het woord geest. De verbeelding van Mandaat gaat aan expansiedrift lijden als hij meent een spook te hebben ontdekt dat rondwaart in het magazijn. Hij roept als het ware Brugman op in woorden. Het spook is niet meer dan een zinsbegoocheling, een hersenspinsel, een taalkundig schimmenspel (het spook heeft een lichaam van taal) dat de eenzaamheid zou moeten doorbreken. Het personage Van Uffel, een van zijn geloof afgevallen priester die praat als Brugman en graag een boom opzet over boeken zonder einde, probeert van deze van Mandaat ge, jbruik te maken door (homoseksuele) toenaderingspogingen te ondernemen. Maar waar twee egocentrische figuren elkaar tegen het lijf lopen, gedijt de liefd< niet. Het woord alleen al kan Van Uffelniet uit zijn strot krijgen. De illusie om „mens onder de mensen te worden, in de hoop dat de stolp van ijdelheid aan scherven zou barsten" (p. 112) blijkt op een desillusie uit te lopen. Mandaat trekt zijn mandaat in, weigert een vaste aanstelling en verdwijnt weer. Hij zakt weg in de tijd en in stilzwijgen, zoals de lezer wegzakt uit het boek als het uit is. Schrijven is als het ware een langzame zelfvernietiging blijkt uit het slot van Letter en Geest. Op het moment dat de auteur zijn laatste punt zal zetten, zal hij niet meer bestaan hebben. Literatuur neemt dan de plaats van het leven in. In de trein terug naar de vergetelheid laat Mandaat zwijgend een zwerver tegen zich aanpraten. „Ik ken jouw soort. Dat zwijgen kan je lelijk opbreken, jongeman. Wie zwijgt heeft niet bestaan." (p. 116) Literatuur is voor Kellendonk een vorm van bestaan. In taal besta je, zonder taal niet: „— een brein lijkt evenzeer op een bibliotheek. Zoals dit een opbergplaats is voor de taal, is de taal zelf weer een opbergplaats voor gewaarwordingen." (p. 41) Letter en Geest beweegt zich tussen zwijgen en spreken in. Hoe aan het wood te komen zonder je in de taal en de verbeelding te verstrikken: een boeiende thematiek. De zwakke kant van deze vertelling (Kellendonks beste proza tot nu toe) is, dat de schrijver nauwelijks stilstaat bij de wijze waarop taal in het hoofd is opgeslagen, hoe de denkmechanismen werken die Mandaat ervan weerhouden aan het leven deel te nemen. Dat taal en identiteit alles met elkaar te maken hebben wordt niet echt uitgewerkt. Alle handelingen die Mandaat verricht worden verklaard vanuit Mandaat zelf (perspectief-verschuivingen zijn uit den boze). Ook Kellendonk ontkomt niet aan de literatuuropvatting dat het personage het (zenuwcentrum van het boek is en dat het voor de „uitdrukking" van de realiteit nodig is een centraal staand „subject" in het leven te roepen dat inzicht kan verschaffen in de maatschappelijke (taaien denk)orde. Om de Franse structuralist Pierre Macherey te parafraseren: is het niet beter de werkelijkheid in de literatuur geen vast centrum te geven, zodat ze de oneindige en ingewikkelde variëteit' van haar vormen en situaties kan lonen? Misschien verschaft zon werkwijze kennis en inzicht in het menselijk handelen, misschien kan zo greep op het leven verkregen worden. Graa Boomsma Letter en Geest, een spookverhaal door Frans Kellendonk (uitg. Meulenhotf, Amsterdam 1982), ƒ 22,50 en 117 pgs. Omslagillustratie: Albert Szukalski, Dialoog (1974). --- Reggae-dichter Oku Onuora Een stem uit het getto Het fenomeen dub-dichters is ondertussen in Nederland bekend en geaccepteerd. Optredens van Ton Lebbink en Bart Chabot trekken volle zalen en hun bundels worden in de kranten besproken. Gelukkig is het niet zo dat de epigonen de meesters naar de achtergrond hebben verdrongen. Dub-poëzie heeft net als de dubmuziek haar wortels in Jamaica, het eiland waar ook de reggae van afkomstig is. Het is daarom ook niet zo verwonderlijk dat de beste dubpoëten van dat eiland afkomstig zijn. De meest bekende is Linton Kwesi Johnson, die nu in Engeland woont. Maar Oku Onuora mag zich de laatste tijd ook in een groeiende populariteit verheugen. Vroeger trad Oku op voor een publiek dat op de eerste plaats voor Rico Rodriguez of Linbon op was komen draven, nu heeft hij zijn eigen schare aanhangers. Oku Onuora is in de gevangenis, waar hij een straf van vijftien jaar voor een gewapende overval uitzat, met dichten begonnen. Zijn gedichten, die de gevangenis uit gesmokkeld werden, maakten dat er een petitie rond ging om hem vrij te laten, wat dan ook gebeurde nadat hij de helft van de tijd had uitgezeten. Gelijktijdig verscheen zijn eerste bundel, getiteld Echo die het afgelopen jaar in Nederland door het Cultural Media Collective is herdrukt. Echo laat duidelijk zien, dat de gevangenis geen wezenlijke invloed heeft gehad op Oku. Zijn duidelijke stellingname tegen het systeem van uitbuiting en geweld van boven zijn eerder uitgekristalliseerd en voor een grotere groep begrijpelijk geworden. In de bundel zit er een duidelijke opbouw. Hij begint met: „Ik wil een gedicht schrijven". Door middel van dit gedicht hoopt Oku, dat de mensen wakker worden om de exploitatie van de ene mens door de andere te vernietigen. De bundel eindigt met: „Ik schrijf over". Hij schrijft over ontwortelde bomen, bloemen op graven, vogels in kooien en liefde voor de vernietiging van de onderdrukking. Dit was zijn antwoord aan de cipier die vroeg waarom hij nooit over deze zaken schreef, maar steeds over bloed, zweet en tranen. Oku schrijft over de jeugd uit het getto van Kingston. Een jeugd, die te maken heeft met avondklok, traangas, gevangenis. Een jeugd die ook te maken heeft-met werkloosheid, met afgedragen schoenen die niet vervangen kunnen worden, die niet ziet waar ze voor leeft aangezien er toch geen toekomst lijkt te zijn. De misère heeft Oku niet apatisch gemaakt, integendeel, hij is er strijdbaarder door geworden. Een strijdbaarheid, die ook tijdens zijn optredens in Nederland merkbaar was. Naast poëzie schrijft Oku ook toneel en zijn er enkele van zijn gedichten op de plaat vastgelegd. Hij heeft onder andere I a Teil (met behulp van Aston Barrett van de Wailers) en Reflections in Red (waarvoor Golding van de Rumour de produktie verzorgde) op de plaat staan. Door de uitstekende muziek en de door merg en been dringende voordracht van Oku is er een produkt ontstaan, dat tot het beste gerekend moet worden uit Jamaica afkomstig. Tijdens zijn laatste tournee had ik een gesprek met hem. Het is onoverkomelijk dat we over Linton Kwesi Johnson praten en over de verschillen tussen de twee dichters. Oku vertelt dat Linton een sobere voordracht verkiest terwijl hij vindt dat als je eenmaal op het podium staat je met toneel bezig bent en dan ook alle theatrale effecten mag gebruiken om de boodschap beter over te doen komen. Een ander verschil is dat Linton objectief over Jamaica schrijft terwijl hij er woont en dus subjectief is. De sociale condities zijn in Engeland wezenlijk anders dan in JA evenals de „riddims". --- Tekeningen uit Ravensbrück Vanaf 30 april is in de afdeling Nederlandse geschiedenis van het Rijksmuseum in Amsterdam, een expositie te zien van tekeningen gemaakt in het concentratiekamp Ravensbrück. De tekeningen zijn gemaakt door Aat Breur. Zij kwam in de nazomer van 1943 als „Nacht und Nebel"-gevangene in het kamp en bleef daar tot na de bevrijding van het kamp door het Rode Leger op 29 april 1945. Aat Breur werd onder meer te werk gesteld in de boekbinderij van het kamp. Daar bemachtigde zij papier en potloden voor haar tekeningen. Behalve de gebeurtenissen in het kamp, tekende zij veel portretten van haar medegevangenen. Zij verstopte de tekeningen achter de balken van de vliering in haar barak. Toen kort voor de bevrijding een groep vrouwen door bemiddeling van het Zweedse Rode Kruis naar Zweden kon vertrekken gaf zij haar tekeningen mee aan een vriendin. Het transport werd onderweg beschoten, de tekeningen werden door een kogel beschadigd. Na de oorlog kreeg Aat Breur de tekeningen terug en stopte ze in een map, waar ze bijna 35 jaar bleven liggen. In mei zal een boek verschijnen onder de titel Een verborgen herinnering, geschreven door de dochter van Aat Breur. Hierin zullen alle tekeningen worden afgebeeld. ---