Gramofoonkroniek Nachten in Spanje's tuinen Manuel de Falla en de nationale Spaansche muziek Zeldzaam zün de gelegenheden om de muziek van Manuel de Falla te hooren. Zeldzaam zijn ook zijn werken. Hij heeft slechts heel weinig gepubliceerd, van wat hij in zijn jonge jaren schreef gaf hü het meeste niet in druk, en in den tijd, waarin hij dan wel als een volleerd meester produceerde en publiceerde, werkte hij uitermate langzaam. Reeds betrekkelijk vroeg is de Falla uit het muziekleven teruggetreden. Het geschiedde geheel onopvallend. Hü publiceerde aldoor minder en op het laatst niets meer. Hij nam niet meer deel aan het concert- en theaterleven, zoodat men alle gelegenheid had om zijn persoon snel te vergeten. Toch bleef hij een der beroemdste componisten van onze dagen, een man, wiens naam genoemd placht en nog wel pleegt te worden kort na Debussy en Ravel. Zeker behoort de Falla wel niet tot dien allereersten rang van zeer grooten en zou men zich zijn persoon niet kunnen denken zonder deze twee Fransche meesters en de muzikale evolutie, waarvan zij de leiding genomen hebben, doch het is ook waar, dat zijn werken, zoo gering in aantal als zij zijn, een uitzonderlijk hooge muzikale kwaliteit bezitten. Volkomen gaaf, en waar men ze opslaat van een altijd flonkerende spiritualiteit, geïnspireerd van de eerste tot de laatste bladzijde, toonen zij ons de weerspiegeling van een talent in zijn hoogste potentie. Er zün practisch geen zwakke plekken, geen maakwerk en geen routiniers-knepen in de Falla's muziek; zij is puntgaaf en elke partituur mag in haar soort een meesterwerk heeten. Aan deze hooge muzikale waarde, aan het Volmaakt geslaagd zijn van elk zijner werken, dankt de Falla zijn grootheid meer nog dan aan de nationaal historische en nationaal psychologische gezichtspunten, die het opent en die het ook in hooge mate interessant maken, maar Waarom het toch nooit zoo levend en aangrijpend had kunnen worden als 't in werkelijkheid is. Er zijn weinig componisten aan te wijzen, die een zoo groote beroemdheid danken aan een zoo klein oeuvre. Want behalve op eenig kleiner werk van beperkte draagwijdte, steunt de Falla's reputatie op vier of vijf werken: de opera „La vida breve", de balletten „El amor brujo", „El sombrero de tres picos" en zoo men Wil het marionettenspel „El retablo de maese Pedro" benevens de symphonischc impressies voor piano en orkest „Noches en los jardines de Espana". Voegt men daar nog eenige liederen en pianostukken aan toe, dan heeft men de Falla's levenswerk ook vrijwel volledig opgesomd. Maar dat weinige is van groote beteekenis er. het is daarom dan ook zoo verheugend, dat dt gramofoon zich eens de moeite getroost heeft een van die werken op de plaat te vereeuwigen. Onlangs verscheen bij H. M. V. op DB 5095—5097 een opname van de symphonische impressies „Noche en los jardines de Espana", gespeeld door Lucette Deseaves aan 't klavier en het Parüsche Conservatoriumorkést onder leiding van Eugène Bigot. De titel „Noches" duidt niet op een beschrijving van het nachtelüke Spanje; het is de algemeen dichterlijke term waarvan de romantiek en haar nabloei zich bedienden ter aanduiding van de stemming, waarin een compositie geschreven is: een noctambulaire, in zichzelf gekeerde stemming, waarin de geest het leven, dat onder de stilte geheimzinnig schuilgaat, verborgen voor het zintuigelijk oog, als mét het tweede gezicht irreëel maar des te heviger waarneemt. Reeds onder de Nocturnes van Chopin zün verschillende stukken aan te wijzen, die toen niet meer kan beschouwen als lyrische avondmuzieken in den letterlijken zin van het Woord. De symbolische duiding van het woord heeft ten tijde van het impressionisme 't oude begrip nocturne vrüwel geheel overwoekerd. Van Debussy's Nocturnes kan men er hoogstens één noemen, „Nuages", als 'n compositie, die rechtstreeks uiting geeft aan een stemming van den nacht. In dienzelfden trant schreef de Falla zijn nocturnes, die oorspronkelijk ook slechts als „Nocturners" betiteld werden. Drie Stukken zouden het zijn, afzonderlijk geheeten „En el Generalife", „Danza lejana" en „En los jardines de la siërra de Cordoba", en deze natoen zijn ook aan de afzonderlijke deelen van het werk verbonden gebleven, maar de algemeene titel is tenslotte veranderd in de zeer dichterlijke „Nachten in Spanje's tuinen". Niet minder dan zes jaren heeft de Falla ge- Werkt aan dit toch maar bescheiden partituurtje. in den vriendenkring te Parus, waar de £"alla vele jaren van zün leven sleet Ss een Volkomen gelijkwaardige van de groote Fransche toeesters van dat oogenblik begonnen de nocturnes reeds een legendairen naam te krijgen, toaar in 1916 werden zij dan toch voor het eerst Uitgevoerd te Madrid en van daaruit hebben ze betrekkelük snel hun verbreiding door de beschaafde muzikale wereld gevonden, al hoort toen ze tegenwoordig ook zelden of nooit meer Uitvoeren. Voor een groot gedeelte zal de verklaring daarvoor wel te vinden zijn in de omstandigheid, dat onze gezegende piano-virtuozen er niet voldoende eer naar hun smaak mee kunnen behalen. De Falla was een te fünzinnige geest om zich te kunnen interesseeren voor de virtuositeit *ls doel op zichzelf. Hü was zelf in zijn jeugd *eeds gedoodverfd om een klaviervirtuoos te worden, waartoe hij de technische aanleg ongetwijfeld bezat, maar zün smaak was anti-virtuoos en daarom kon er ook geen sprake van zün, dat zün nocturnes tot een soort van pianoconcert zouden uitgroeien. De piano is hier niets meer dan een obligaat-instrument, niet büzonder opvallend en menigmaal veel te simpel voor de ambities van een modernen klavierheros. Zoo wars van uiterlijk effect als dc schrüf*'jze is, is ook dc geest van deze muziek, die Scheel naar dc opvatting van het impressionisme niet een beeld van Spanje tracht te schilderen, noch een anecdotisch oppervlakkige bij- Zonderheid uitbuit tot wat men een hispanisee''ende muziek zou kunnen noemen, maar die Peilt naar den geest van Spanje, zooals dc Fal]a, dc vurige Andalusiër dien verstond. Het zijn dc Spaansche sensibiliteit, dc klank, dc stemming, het parfum, dc „emotie van Spanje" zoo- a's Jean-Aubry het noemt, welke u uit dit met dc fijnste middelen gerealiseerde partituurtje tegemoet komen. En dit heeft dc Falla niet ber ikt met imitaties uit het Spaansche volks*'ed, met rechtstreeksche ontleeningen aan dc folklore. Zijn muziek is voortdurend geïnspireerd door het Spaansche volkslied en den An°"alusischen dans, maar zü is een zelfstandige Schepping, of wil men, een volmaakt vrije her- Schepping van alle factoren, die dc Spaansche Volksmuziek uitmaken. Zij is dus in dit opzicht te bescllouwen als een voorloopster van wat "éla Bartók in Hongarije doet ten aanzien van c volksmuziek van zijn land. Alleen doet Bar'ók het consequenter tot in dc uiterste motivi*che verwerking van een volkomen abstracte Muziek. Voor dc Falla bestaat nog dc buitenmuzikale aanleiding, die in zekeren zin over dt compositie blijft heersenen. De Falla's muziek is de essentie van een nationaal bepaalden geest, Bartok's latere werken verloochenen in de kern hun nationale afkomst allerminst — zij gaan immers van Hongaarsche melodie- en rhythmevorming uit — maar zij bereiken een sfeer, waarin alle toevallige beteekenissen geen gelding meer hebben. Zij zijn algemeen geldend en algemeen verstaanbaar geworden. Met Bartók schijnt het nationalisme in de muziek een einde te nemen, maar niet omdat de muziek internationaal-karakterloos wordt, maar omdat zij van het nationale uitgaande boven het nationale als beperking uitgaat, juist zooals het bij de groote klassieken ook geweest is. Zoover was Manuel de Falla nog niet. Zijn muziek is nog volop het product van het tijdperk der nationale muziekscholen, die tenslotte in provinciale onbelangrijkheid ten onder moesten gaan, maar wier grootste vertegenwoordigers toch een algemeen verstaanbare en boeiende taal hebben kunnen spreken krachtens het voorrecht van hun groot individueel talent. Een gevaarlijk en angstig bezit zulk een talent, dat niet is opgenomen in een breeden, universeelen stijl en niet gevoed wordt uit een algemeen gedragen levensgevoel. Zulk een talent verteert zichzelf. Een kunstenaar met groot verantwoordelijkheidsgevoel als de Falla kon met inspanning van al zijn krachten de vlam hoog en zuiver op laten branden, maar hh' kon weinig produceeren en hij zweeg vroegtijdig. Een school, die zijn directieven verder ontwikkelde heeft hij niet kunnen maken, jongeren, die hem terzijde streefden, laat hij niet na. Hij bleef eenzaam, maar ongebroken en hoog als het land, welks zoon hij is. L. H. --- LATIJN OF VOLKSTAAL? (Ingezonden) Uit het artikel van Ambrosius, in het avondblad van 18 dezer, blijkt wel, dat de geachte schrijver voorstander is van onverminderde handhaving van het Latijn in de liturgie. Maar kan hij dan welbeschouwd er op tegen hebben, dat zij, die aan de volkstaal, of beter: aan de moedertaal, een plaats in de liturgie wenschen te zien ingeruimd, niettemin voor een deel van de heilige mis het Latijn wenschen te behouden? En nog wel voor het voornaamste deel? De bezwaren, welke tegen het gebruik van de moedertaal in de liturgie worden aangevoerd, zijn uiteraard het meest geldend voor de Consecratie. Al schijnt mij het gevaar van „profanatie" uiterst gering te zijn. En wat het gevaar voor „dwaling" betreft, zij er op gewezen, dat b.v. het gebruik van de moedertaal in heel de liturgie van de oud-katholieke kerk niets heeft tekort gedaan aan de erkenning door Nederlandsche katholieke theologen van de geldigheid der H. Mis: in die kerk. Trouwens, wij behoeven niet zoo ver te zoeken: denk slechts aan de Oostersche geünieerde kerken, waar immers het Latijn ook niet de liturgische taal is. Weliswaar zijn de liturgische talen der Oostersche kerken voor 't meerendeel geen gesproken talen meer. Maar katholiek Nederland is door de Zondagsche evangelie-voorlezing toch ook niet in dwaling geraakt. Vertalers en censor hebben daartegen gewaakt. Wat de andere deelen der mis aangaat, mag tegenover het profanatie-gevaar, bij gebruik van de moedertaal, met evenveel recht worden gesteld het tempo-gevaar, om het maar zoo aan te duiden, bij het bidden in het Latijn; missaalgebruikers weten wat ik bedoel. Het gebruik van de moedertaal treedt hier remmend op. Want dan geldt eerst recht de eisch, dat de geloovigen den priester dienen te kunnen volgen. Al behoeft ook dan het gebed van den priester volstrekt niet te vervallen in een subjectieve voordracht. Wel echter werkt het gebruik van de moedertaal in de liturgie hij priester en leek aandacht en devotie in de hand. Vermeld worde, dat op meerdere momenten tijdens de hoogmis, zoo b.v. bij de voetgebeden, het orgel dient te zwijgen. Wij hebben in deze beschouwing n.l. meer in het bijzonder de hoogmis op het oog. Bij de private mis is, althans voor de geloovigen, het gemis der moedertaal niet zoo belangrijk als bü de hoogmis. Het gaat er om, de geloovigen dichter bij de liturgie te brgenen en de liturgie dichter bij de geloovigen. Indien men alleen den eisch stelt, dat de menschen zich „op hun wijze met den priester vereenigen", dan geeft men. nieuwe kansen aan het particuliere kerkboekje, waarin gevoelige schrijvers hun sentimenten lustig botvieren in een theologie van de zooveelste hand. Tot schade van het geestelijk leven der geloovigen, dat toch reeds al te zeer op een meer of minder gangbare voorkeur-devotie is aangewezen. liturgie te brengen en de liturgie dichter bij de gebruik te behouden en het andere voordeel te verkrijgen, dat de geloovige de liturgie kan beluisteren in zijn moedertaal. Wij noemen de heilige kerk zoo gaarne onze moeder. Waarom dan zou deze moeder de taal harer kinderen niet spreken? In een Latijnsch-Hollandsche mis zouden beide voordeden vereenigd zijn. De kerkelüke eenheidsgedachte, voortreffelijk uitgedrukt in het gebruik van het Latün, zou dan zelfs heel sterk naar voren treden. De liturgische omlijsting in de moedertaal zou des te meer de aandacht vestigen op den Latijnschen canon, met het hoogtepunt van het heilig sacrificie. En juist hier kan de moedertaal het best gemist worden. De vrijwel onveranderlijke canon, met zijn talrijke heiligennamen, ligt den geloovigen niet zoo ver. En den tekst der Consecratie toch kent zeker elke katholiek. Zou de invoering der moedertaal de misliturgie ook niet in dit opzicht ten goede kunnen komen, dat er eens een einde kwam, door zoo menig priester en leek begeerd, aan het tweemaal lezen van het epistel en evangelie? Waarom de lezing van epistel en evangelie niet uitsluitend in het Hollandsch? De gebeden na de heilige mis worden toch ook alleen maar in het Hollandsch gedaan. Eigent zich ook het lof niet uitstekend tot het samenzingen in de moedertaal? Zouden voorts ook de doop-, trouw-, bedienings en begrafenisplechtigheden niet veel meer indruk op de menschen maken, indien de liturgische gebeden werden uitgesproken in de moedertaal? Voor de doopantwoorden en voor de trouw-vragen en -antwoorden wordt toch ook niet het Latijn geëischt. En de gebeden der stervenden mogen toch ook in het Hollandsch worden gezegd. Dat tenslotte toelating van de moedertaal tot de liturgie ook haar muzikale problemen medebrengt, spreekt vanzelf. Doch deze zijn op te lossen; ook zeer wel voor den zang van den priester. Maar ook de volkszang zou hierbü een goede kans kunnen maken. B. Het Dresdener Philharmonisch orkest gaf onder leiding van zijn Nederlandschen dirigent van Kempen een concert te Leiden voor de leden van de Duitsche weermacht. (Foto Pk. Porsche) --- Uit andere bladen De gereformeerde kerken en het fascisme Onlangs trad prof. dr. A. A. van Schelven, hoogleeraar aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, voormalig predikant bij de Geref. Kerken en thans nog ouderling van de Geref. Kerk van Zandvoort, toe tot het Nationaal Front. „Het Vaderland" heeft zich de moeite genomen de reacties op dien stap in vooraanstaande gereformeerde kringen, voor zoover zij in de pers tot uiting kwamen, tot een soort bloemlezing te verzamelen. Het meerendeel dier reacties blykt niet zoozeer tegen het toetreden tot Nationaal Front zelf te gaan, als wei tegen het feit, dat prof. van Schelven bij dat toetreden onder meer te kennen gaf, de „Kerk" als verpolitiekt te beschouwen. Eén reactie echter houdt zich slechts met het lidmaatschap van Nationaal Front bezig, dat zü blijkbaar onvereenigba'ar acht met het christendom naar gereformeerde opvattingen. Wij citeeren „Het Vaderland": „In het Friesch Kerkblad laat ds. H. Veldkamp, Geref. predikant te Sneek, in een driestar „Wonderlijk en ergerlijk" zich scherp uit over den stap van prof. van Schelven. Hij oordeelt, dat Nationaal Front een on-Nederlandsche en niet-christelijke partij is, „waarvan de heer Arnold Meyer de Führer is, dezelfde man, die de gemeenste aanvallen gedaan heeft op den directeur der V.U., dr. H. Colijn." „Het wonderlijke van dit geval is, dat deze professor-ouderling-ex-dominee blijkbaar van oordeel is, dat deze functies kunnen samengaan met lidmaatschap van een in wezen fascistische partij. Het ergerlijke is, dat een professor die deze en dergelijke opvattingen aanhangt en verkondigt, onderwijs in de geschiedenis moet geven aan onze C a 1 v i n i stis ch e universiteit, waarvoor wü bidden en offeren en waar wij onze studenten meenen aan te kunnen toevertrouwen." Ds. Veldkamp meent, dat door deze daad van prof. v. Schelven aan de V.U., het Geref. volk en dr. Colün een geduchte trap gegeven wordt en hij besluit: „Welke staatkundige ideeën prof. v. Schelven wil aanhangen, moet hij natuurlijk zelf weten, maar hij dient evenzeer te weten, dat deze opvattingen onvereenigbaar zijn met zün hoogleeraarschap aan de V.U. Zoo denkt, daar ben ik zeker van, ons eeref., anti-rev. volk er in zn overgroote meerderheid over. Dit volk is, om het nu eens in heel goed en verstaanbaar Nederlandsch te zeggen, wel goed maar niet gek. Het wil, zoo blükt voortdurend weer bü alle gelegenheden, wèl offeren, maar het weigert per se te offeren voor de instandhouding van een leerstoel, waar opvattingen verkondigd worden, die tegen zijn beginselen indruischen. Het weigert dat niet uit koppigheid, maar uit het geloof. Ds. Veldkamp vertrouwt spoedig te zullen hooren, welke consequenties er uit dit betreurenswaardig feit getrokken zün." Het lijkt ons niet uitgesloten, dat prof. van Schelven door het bovenstaande in zijn meening, dat de „Kerk" verpolitiekt is, gestüfd zal worden. --- Het rechtsonderwijs aan de katholieke universiteit Dezer dagen heeft het „Nationale Dagblad" naar aanleiding van een artikel in het tijdschrift „Nieuw Nederland", waarin de eisch gesteld werd, dat het Romeinsche recht nog slechts ter bestrijding op de universiteiten bestudeerd zou worden, de opmerking gemaakt: „O.i. zal onder de oogen moeten gezien worden of bijv. de Nijmeegsche Universiteit, waar het rechtsgeleerde onderwüs geheel in handen van geestelijken ligt, nog langer het recht van opleiding in het Nederlandsche recht gelaten kan worden." Aan „De Gelderlander" ontleenen wij de volgende rechtzetting van deze zonderlinge, scheeve voorstelling van zaken: „In de eerste plaats is het onjuist, dat aan de Nümeegsche universiteit het rechtsgeleerde onderwüs geheel in handen van geestelüken ligt. Werkelüklieid is. dat de betrokken facuiteit 7 leeken en 4 priesters telt. En wat de eigenlijke rechtswetenschap betreft, is de verhouding van leeken tot niet-leeken 5 tot 3. Er zijn twee lectoren, die beiden leeken zijn. In feite dus heel wat anders, dan de bewering, dat het rechtsgeleerde onderwüs geheel in handen van geestelijken ligt! Een enkel woord ook nog over de aangelegenheid betreffende het Romeinsche recht. Aan de Nijmeegsche Universiteit neemt het Romeinsche recht een zeer bescheiden plaats in: dit wordt daar n.l. slechte twee ifren per week gedoceerd. Heel anders aan de rijksuniversiteiten, waar dit vak vier en meer uren per week wordt gegeven. Overigens, inzicht in een wetenschap eischt ook kennis van opvattingen en stroomingen uit het verleden; dat geldt voor de rechtswetenschap evenzeer als voor welken anderen tak van wetenschap. Bovendien, wordt in het fascistisch Italië niet ook en in het bijzonder het Romeinsche recht gedoceerd? En daar dat land Ook zün taak in het Zuiden van het nieuwe Europa zal hebben te vervullen, zal toch zeker ook om die reden studie van 't Romeinsche recht, ook uit practische overwegingen, niet verwaarloosd of alleen negatief behandeld kunnen worden. Ten slotte nog iets. Aan de Katholieke Universiteit wordt, terwijl, zooals gezegd, de beoefening van het Romeinsche recht er maar een zeer bescheiden plaats inneemt, büzonder aandacht geschonken aan de studie van het oud-vaderlandsche recht; vooral het Salische en het Frankisch recht wordt hier gedoceerd. Wat er dus voor reden is, om in het büzonder onder oogen te zien of nog langer aan bovengenoemde universiteit het recht van opleiding in het Nederlandsche recht gelaten kan worden, is ons dan ook ten eenenmale een raadsel. Onze tijd "vraagt opbouwend werk; het opperen van tendentieuze op onjuiste gegevens berustende vragen leidt tot het tegendeel van samenbinding, van eensgezind stuwen naar een volkseigen cultuur." --- RESTAURATIE VAN HET ORGEL DER CUNERA-KERK TE RHENEN Ombouw van drie tot vier manualen Vanuit den romantischen dispositie teruggebracht tot den barokstijl Reeds geruimen tijd geleden was een aanvang gemaakt met de uitgebreide werkzaamheden (ombouw en uitbreiding) van het groote en bijzondere orgel in de Cunerakerk te Rhcnen, dat in het begin van deze eeuw daar geplaatst was door de fa. Leichel uit Lochem, waar het instrument gebouwd was. Door de gebeurtenissen van begin Mei van dit jaar is echter stagnatie in het werk gekomen, niet slechts doordat toen eenigen tijd onderbreking van de werkzaamheden noodzakelijke werd, maar ook doordat diverse onderdeelen van het omvangi-yke restauratie-complex het lot ondergingen van zoovele andere waardevolle; en belangrijke instrumenten, interieurs, gebouwen en voorwerpen. Aan de Utrechtsche orgelbouwers Sanders was n.l. opdracht gegeven het orgel in genoemde kerk te restaureeren en uit te breiden, hetgeen geschieden zo vonder toezicht van den organist Willem Zorgman. Doordat verschillende onderdeelen van het restauratiewerk geleidelijk naar de plaats van bestemming werden vervoerd, werden deze stukken ln Mei helaas reeds vernietigd, voordat ze dienst hadden kunnen doen. Gelukkig was nog lang niet alles, wat voor de uitbreiding noodig is, overgebracht, zoodat ook een belangrijk gedeelte van het nieuwe en vernieuwde materiaal, dat by de fa. Sanders te Utrecht opgeslagen was, in gaven toestand is gebleven. In de werkplaatsen nu van genoemde orgelbouwers, gevestigd aan de Havikstraat. hebb_n wü dezer dagen .kunnen aanschouwen, cic nieuwe speeltafel, zooals deze thans is omgebouwd en die binnen niet al te langen tüd zal gaan behooren tot da meest belangwekkende orgel-instrumenten van ons geheele land. In groote trekken komt de ombouw hierop neer: oorspronkelijk pneumatisch, omvattende 3 manualen en vrij pedaal, met 37 sprekende stemmen, is 't instrument thans uitgebreid en omgebouwd tot een 4-manualig electrisch orgel met vrij pedaal, verdeeld over 45 sprekende registers, 12 koppelingen, 1 vrüe combinatie, vrij instelbaar pianopedaal, generaal crescendo en zwelkast, gebouwd cm manvale IV. Vertoonde het instrument dus aanvankelük een typisch romantische dispositie, door bovenaangeduide uitbreiding en wijziging is de dispositie meer tot den barokstijl teruggebracht. By de 37 sprekende stemmen vond men niet minder dan acht 16' en zestien 8' tegenover zes 4', drie 2' en vier vulstemmen. Het geluid was dus zeer massief, maar het orgel leende zich noch voor Bach-, noch voor moderne werken. Thans is het aantal 16' en 8' verminderd en de dispositie uitgebreid met drie 4', een 2' en zes vulstemmen, terwijl veel aandacht is besteed aan oude tongwerken. Het groote choor strijkregisters is veranderd in zeer goed uitgezochte vulstemmen, waarvan de mensuren zün aangepast voor het geheele orgel. De stemmen zijn thans verdeeld over 4 manualen en pedaal, waardoor van deze stemmen een veel rüker gebruik kan worden gemaakt dan by den vroegeren toestand. De 4 manualen zijn zoo gebouwd, dat zij spelen met één hand op twee manualen zeer vergemakkelijkt. De volgorde der registers en de vrüe combinatie is in een schuinen vorm aan den linkerkant van de speeltafel aangebracht; volgens de ons verstrekte inlichtingen zouden de registers — althans voor de linkerhand — makkelijker bereikbaar zijn. De volgens het nieuwste systeem gebouwde, rein electrische speeltafel is uitwendig van blank eigenhout: het binnenaanzicht doet warm aan door het gepolitoerd notenhout, afgezet met donker purperhart. Uit een en andere zal het zelfs den leek reeds duidelijk geworden kunnen zijn, dat het nieuwe instrument voor de Rhenensche Cunerakerk. waarvan de vorm geheel is aangepast aan een practische indeeling en gemakkelijke bediening, een der meest waardevolle, althans — door het bezit der vier manualen — een der zeer zeldzame orgels in ons land zal zün. De speeltafel wordt, vrijstaand, in de kerk geplaatst, op een afstand van pl.m. 15 a 20 meter van het orgel. Men heeft er rekening mede gehouden, dat dit orgel, als de volledige restauratie in het kerkinterieur een feit geworden is ook dienst zal kunnen doen voor het eventueel geven van kerk-concerten. Het ziet er echter naar uit. dat men nog even geduld zal moeten hebben, eer het orgel met al zijn noodzakelijke onderdeelen, pijpenwerk, windladen, electrische leidingen, etc. etc. zyn definitiefe bestemming zal bereikt hebben. 'Foto Utr. Persbureau) --- Tooneel in het Derde Rijk Lezing Van den heer Frenzel De heer Schmidt-Burgh. „Kulturreferent" bij het Rijkscommissariaat, heeft reeds eenige malen blijk gegeven van groote belangstelling voor de Nederlandsche kunst en de uitwisseling op cultureel gebied tusschen Nederland en EHiitschland, o. a. door het organiseeren van lezingen in beperkten kring door deskundige Duitschers op verschillend terrein. Maandagmiddag sprak de heer Frenzel, referent bij het ministerie van propaganda te Berlijn, voor een klein, maar uitgelezen gezelschap van tooneelschrijvers, regisseurs en andere bij het tooneel in Nederland betrokkenen in de Oude Doelen te Den Haag over het tooneel in Duitschland. De heer Frenzel zeide, de aanwezigen te willen dienen als gids door het bonte en zeer veelzijdige Duitsche tooneelleven. Berlijn, waar het tooneelleven zijn hoogtepunt vindt in het oude Staatliche Schauspielhaus en in het Theater am Kurfuerstendamm, geeft avond aan avond een buitengewone verscheidenheid van stukken, tooneel, opera's, operettes, cabaret, en dat gaat zoo den geheelen winter door. Maar ook buiten Berlijn bloeit het tooneel. Er zijn tenminste zes of zeven steden, zooals Weenen, München, Hamburg, Bochum, Frankfurt am Mam, die op dezelfde hoogte staan. En verder moeten ook --- In een glazen huis De „Volkskrant" maant nog eens aan om bü critiek op het eigen Nederlandsche volk voorzichtigheid te betrachten: „Wij verlangen geen ophemeling, noch opgeschroefde lofzangen op de deugden en kwa. liteiten van ons volk, doch van de andere kant hebben wij er recht op gespaard te blijven voor een veralgemeende discriminatie van het Nederlandse volk: wrij zijn niet beter, maar ook niet slechter dan anderen. Als men leest, dat een belangrijk deel der bevolking nog op een laag beschavingspeil staat; dat onze soldaten evenals de arbeiders, „vooral als zij in kudden te zamen zijn", niet weten hoe zij zich hebben te gedragen dan tast dit de goede naam van ons volk aan. Men vergeet blijkbaar, dat wij in een glazen huis wonen. Wanneer de bezettende overheid dergelijke getuigenissen leest, wordt ze in de verleiding gebracht te geloven dat ze met een volk te doen heeft, dat zich zelf niet kan besturen en naar de oude schoolmethode met plak en roede moet worden getuchtigd. Het Nederlandse volk is beter dan het door zwartgalligen en pessimisten wordt afgebeeld; het is een goed volk, werkzaam, vlijtig, bij de pinken, rechtschapen. Het verdient niet met een zwarte kool te worden getekend als een bende vlegels zonder opvoeding en zelfrespect, de voogdij verdienend van een sterker ras dat ons mores zal leren. In de gegeven omstandigheden vooral hebben wij de nationale plicht onze goede naam te handhaven door een correcte houding en niet zelf mee te doen aan de afbraak van wat ons in de ogen van heel Europa tot een achtenswaardig volk heeft gemaakt. Wij hebben de eer van ons vaderland op te houden en die eer vergt, ons volk niet onverdiend in discrediet te brengen. Wie spreekt of schrijft heeft dit nu meer dan ooit in acht te nemen." Stuttgart, Düsseldorf, Keulen en Breslau genoemd worden. Over het geheele land verspreid liggen de schouwburgen, die avond aan avond volle zalen trekken. En dan zün er nog de talrijke „Landesbuehnen", reizende tooneelgezelschappen, die met auto of trein tot in de kleinste dorpen komen en er belangstelling voor het tooneel wekken. Jaarlüks houdt men de „Reichstheaterfestwoche", waarin ver_chillende ensembles samenkomen, stukken opvoeren en discussies houden over het tooneel. De meeste theaters zijn sinds 1933 door het rijk overgenomen en groote sommen zijn gevoteerd op grond van het beginsel, dat het tooneel, dat zuivere kunst brengt, gesubsidieerd moet worden en dat de intendant van een schouwburg zonder financieele zorgen moet kunnen werken. Maar er zijn vrij wat schouwburgen, die de subsidie al spoedig terug betalen, omdat ze op volkomen normale wijze kans zien winst te maken. m De leiding bij dit alles heeft het minivan propaganda. Deze naam zou een verkeerde voorstelling kunnen wekken. Door het too wordt geen propaganda gemaakt, maar het ministerie bevordert de cultuur en stelt op royale wijze gelden beschikbaar, opdat de intendanten zich ook kunnen bezig houden met experimenten, zelfs met experimenten waarvan wij weinig verwachting hebben. Slechts wanneer een intendant voortdurend misslagen blijkt te begaan, hebben wij natuurlijk het recht, een ander in zijn plaats te benoemen-. leder hunner heeft zijn eigen verantwoordelijkheid, hetgeen trouwens niet anders kan bij een zoo uitgestrekt terrein en zooveel schouwburgen. Daarnaast zorgt de „Reichskulturkammer" voor de vorming der tooneelspelers, evenals voor de filmacteurs, auteurs, radio-artisten. De kamer voorkomt vooral dat dilettanten, die het vak niet verstaan, het toch uitoefenen. Zij geeft raad aan jonge kunstenaars, laat hen gedurende twee of drie jaar opleiden en verstrekt ten slotte na een soort examen ook een diploma. Zoo helpen beide instanties den tooneelspelcr, zonder in ambtenarij tt vervallen. Zij dienen het theater, ook door de mobiliseering van de bezoekers. „Kraft durch Freude'' heeft zich in dit opzicht verdienstelijk gemaakt, terwijl de „Theaterring" der Hitler Jeugd hetzelfde doet onder de jeugd. Niet alleen middagvoorstellingen, die niet door de arbeiders kunnen worden bezocht, maar ook speciale avondvoorstellingen worden georganiseerd voor het opgroeiende geslacht. Het Duitsche tooneel kent geen gepatenteerden stijl. Er is een voortdurende ontwikkeling, maar vel wordt overal gezocht naar de groote lijnen en een zuiveren, helderen stijl zonder bombast. Er worden allerlei experimenten gedaan, zoo bijv. om den toeschouwer en het tooneel nader tot elkaar te brengen en de scheiding zooveel mogelijk op te heffen. Wat de stukken betreft, wordt er in Duitschland vrijwel alles gespeeld, van Aeschylos tot Manfred Rosner, wat het eigen land en het buitenland aan belangrijks levert en geleverd heeft. Daarbij wordt alleen de eisch gesteld, dat de inhoud der stukken niet in strüd is met de beginselen van het nieuwe Duitschland. Het society-stuk ziet men graag, maar toch is er een onderscheid bij vroeger. Zonder dat men schoolmeesterachtige lessen op het tooneel uitdeelt, wordt bijv. het huwelüksprobleem anders opgelost dan vroeger. De jonge dramatiek tracht bij den toeschouwer krachten te ontwikkelen en hem niet naar huis te sturen met een vagen indruk. Historische stof wordt niet meer uitsluitend als interessante geschiedenis behandeld, maar men zoekt gebeurtenissen uit vroeger tijd, die ook aan de menschen van onzen tüd iets te zeggen hebben, en die in zekeren zin keerpunten waren in de geschiedenis. Ook wordt vaak stof van politieken aard gedramatiseerd en tevens worden sociale kwesties behandeld. In de pers worden tal van vraagstukken besproken, die het tooneel betreffen en daardoor wordt ook de belangstelling van het publiek voor deze kunst gewekt. Ten slotte, aldus de heer Frenzel, kan niemand in de toekomst zien. Wij weten niet, hoe het tooneel zich in Duitschland in de eerstvolgende jaren zal ontwikkelen, maar wij zijn tevreden, dat h' gestegen, en dat onze tooneelgezelschappen niet meer failliet gaan. Er zijn veel nieuwe schouwburgen met ruimte voor veel meer publiek gebouwd, en aan zeer vele daarvan hangt avond aan avond het bordje „ausverkauft". Dat is een geweldige verbetering bij vijftien jaar geleden De oorlogsomstandigheden en de verduistering hebben slechts weinig invloed gehad. De voorstellingen beginnen een half uur vroeger en soms hebben wij de stukken wat ingekort. Een warm applaus beloonde den heer Frenzel voor zijn boeiende causerie, waarna de aanwezigen nog gelegenheid hadden vragen te len en een collectie foto's en geschriften over het tooneel in Duitschland te bezichtigen. --- De taal is sansch een volk Het is onze gewoonte in deie rubriek fouten tegen de NedertÜmdsche taal te signaleeren, zonder evenwel veel aandacht te besteden aan zonderlinge stijlbuiiclingen, die de taalfouten nog in aantal overtreffen. Daarom worde voor heden een uitzondering gemaakt en wel ten aanzien van een weekpraatje, door een Amsterdamsch pastoor in zijn Klok geschreven ter stichting van zijn schaapkens. Hei weekpraatje in bedoelde Klok ziet er doorgaans uit als een Troonrede in de krant. Het bestaat uit zooveel mogelijk alinea's, die de belangrijkheid van den inhoud Uiterlijk demonstreer en. Hier volgt een zin, die een zin had moeten zijn, doch ten onrechte wegens de zucht naar alinea's in twee zinnen wordt gesneden, hetgeen een indruk wekt, die even verrassend als fout te noemen is. „Misschien zult U het vreemd vinden, maar na de vacantie word ik eiken morgen in de kerk herinnerd aan de staart van een olifant! Telkens, wanneer ik onder de H. Mis van acht uur de schoolkinderen in de kerk zie zitten." Het grapje van den olifaritenstaart ziet er een beetje vreemd uit, doch dit moet de lezer op den koop toenemen, aangcuen 't nader in het verloop van het preekje verklaard wordt. Daar gaat het dan ook niet om. Wij icillen veeleer de aandacht vestigen op het foutieve ontleden van zinnen. Indien na het woord olifant een komma verschenen ware en de bijzin, beginnende met „telkens", direct gevolgd ware, zou de volzin goed geweest zijn. Nu echter werd hij fout en bovendien verraadt hij een te groote belangstelling bij den auteur voor zijn eigen beweringen en zijn schrijfvaardigheid. Noch het een, noch het ander is zóó daverend, dat het gezonde stijlgevoel er aan opgeofferd moet ivorden. --- Flitsen uit het muziekleven Te Bochum zal een eerste uitvoering gegeven worden van Emil Peeters' tweede symphonie onder leiding van den componist. De opera „Orpheus" van Monteverdi wordt op 6 October in een nieuwe bewerking van Carl Orff, voor de eerste maal in het Saksische Staatstheater te Dresden uitgevoerd. ---