The New York Times
■Weel betekenend blijft een artikel in -M New Vork Times op 13 maart ™6: „De Verenigde Staten bleven "W uitstekende contacten met de "logste Indonesische militaire leiders 'T^den, zelfs nadat Sukarno de Ame;ejteanse hulp had afgewezen en tegen inlichtingenbureaus, eMescorps en correspondenten be"j^op te treden." '%> 11 mei 1966 was er een hearing l"Ac Amerikaanse senaat en een van r senatoren herinnerde eraan, dat de "Fenigde Staten aldoor met wapen'Tjdingen naar Indonesië waren doorgaan, zonder dat men in die tijd kon waarvoor die militaire hulp njHde. McNamara, toen minister van af^log, antwoordde: „Terugziend ge'T* ik, dat die hulp zeer gerechtvaaran|d was." Senator: „Denkt u, dat zij haar •jjte heeft opgebracht?" „Zeker wel." j*let is niet moeilijk te begrijpen, wat iWamara met deze woorden bedoel«p zeker als men weet dat hij toen üptiddels al twee keer bij Suharto op e°*oek was geweest.
---

Sukarno
In de vele beschouwingen en gissingen over de gebeurtenissen in de nacht van 30 september en 1 oktober speelt uiteraard ook president Sukarno een rol. Het generaalsbewind van Suharto heeft Sukarno aanvankelijk verweten een van de planners van het optreden van kolonel Untung te zijn geweest. Er is zelfs op gezinspeeld Sukarno, nadat hij was afgezet, gerechtelijk te vervolgen. Maar Suharto heeft dat niet aangedurfd, zo min als hij vooraanstaande leden van het politiek bureau van de PKI, voorzitter Aidit en de vicevoorzitters Lukman en Njoto, gerechtelijk heeft durven vervolgen, omdat zij van de werkelijke gang van zaken op de hoogte moeten zijn geweest. Na hun arrestatie werden de drie PKI-leiders zonder vorm van proces in koelen bloede vermoord.
Wel werden enkele andere PKlbestuurders — Sudisman, Njono, Munir, Gatot Lestario — voor militaire tribunalen gebracht. Later werden deze geëxecuteerd. Zij hebben ontkend, dat de PKI „een communistische opstand" uitvoerde of als partij bij het optreden van Untung betrokken zou zijn geweest. Wél spraken zij over het bestaan van de raad van generaals.
De omstandigheden, waarin de militaire tribunalen plaats vonden zijn getypeerd door Munir. Hij zei, dat de zittingen werden gehouden in „een politieke situatie van anticommunisme", waarin de PKI en revolutionaire massa-organisaties, waaronder de Sobsi, reeds waren verboden en de democratische en mensenrechten niet meer werden geëerbiedigd.
De pleidooien van de communisten en vakbondsfunctionarissen vallen op door de moed, waarmee zij zich tegen de militaire machthebbers teweer stelden en hen aanklaagden wegens de massa-moorden. Het was absurd de PKI te beschuldigen van een poging tot opstand. Gatot Lestario zei tegenover het militair tribunaal: „President Sukarno heeft nooit verklaard, dat de G-30-S (afkorting waarmee het optreden van kolonel Untung in september worden aangeduid) een staatsgreep was gericht tegen de door hemzelf geleide regering. Sterker nog, hij heeft het „een rimpeltje in de grote oceaan genoemd".
Het is inderdaad niet aannemelijk dat jonge officieren, die de president, die zij eerbiedigen en liefhadden, juist steunden, een staatsgreep tegen hem zouden plegen. Evenmin ligt het voor de hand, dat leidende figuren uit de PKI een staatsgreep tegen de president zouden ondernemen, juist terwijl de samenwerking tussen de president en de PKI steeds hechter werd.
President Sukarno heeft nooit erkend, dat de PKI de G-30-S zou hebben geleid of voor het plaats vinden van de G-30-S verantwoordelijk zou zijn. Tot op het moment van zijn dood, op 21 juni 1970, heeft Bung Karno nooit zijn vriendschappelijke gevoelens jegens de Indonesische communisten opgegeven, iets wat niet mogelijk geweest zou zijn als de PKI of leidinggevende figuren een staatsgreep zouden hebben gepleegd tegen de regering, waarvan hij de leiding had".
---

INDONESIË Suharto's nachtsgreep blokkeerde nationale ontwikkeling
liet Indonesische blad Sinar Harapan verarde onlangs een Indonesische historicus, die J de Sorbonne in Parijs studeert, dat de Jfaire 1965" veel ingewikkelder is dan door de dtsers in zijn land wordt voorgesteld. Het was 1 zeer opmerkelijk artikel, waarin de historiü— zoon van een door Suharto uit de generale t ontslagen generaal — sprak over de „factor i die pas zou kunnen worden opgehelderd als ! documenten in het Westen, waarop nog een leimhouding van dertig jaar berust, openbaar Jen zijn gemaakt. Het is 30 september aanbande twintig jaar geleden, dat in Indonesië [feurtenissen plaats grepen, die tot de uiteinijke bloedige machtsovername door generaal iiarto en de instelling van een militair bewind ide.
IfcjOOPMORRIÉN c. ji militaire bewind betekende een plagen breuk met de tot dan toe jolgde binnen- en buitenlandse pofk, die was gebaseerd op een projfsief nationaal eenheidsfront, en jbracht Indonesië in het „Westerse Het generaalsbewind heeft geïnde de afgelopen twintig jaar in ƒ toonaarden beweerd, dat er in jtember/oktober 1965 sprake zou J> geweest van een „mislukte com- Jpistische staatsgreep".* «l werkelijkheid bestond er een tep generaals — samenspannend in 1 raad van generaals — die al juime tijd plannen beraamde om f van president Sukarno en diens jjjjakom-politiek (samenwerking van jjonalisten, religieuzen en commu■ten) te ontdoen. Die plannen tot TOtsovername richtten zich dan f tegen de gehele progressieve beging en niet alleen tegen de compistische partij (PKI), al werd ook Ptnamelijk haar groeiende invloed j^eesd en als aanleiding voor de |&enzwering genomen. De „factor ■ Waarover de Indonesische histori-6 in Sinar Harapan spreekt, betreft Westerse betrokkenheid, met name CIA, bij deze plannen en de rol van harto.
---

Vietnam
4%0r de Verenigde Staten, steeds CJi e nesten door e oorlog tegen *P*tnam, was er veel aan gelegen een t'W te maken aan een anti- Perialistisch Indonesië, dat een in'L^drijke positie hadin de beweging 'rll niet-gebonden landen. Sukarno >K ——
had in de loop der jaren een niet onaanzienlijk prestige verworven in de internationale.jrjolitiek. Meer nog. dan op binnenlands terrein lagen hier punten van sterke overeenstemming met de PKI en PNI (nationale partij). Er kan echter niet aan worden voorbijgegaan, dat de geschillen in de internationale communistische beweging vooral de manier waarop de communistische partijen van de Sowjet-Unie en de Chinese Volksrepubliek elkaar bejegenden, spanningen opriepen bij Sukarno en de PKI. Sukarno oriënteerde zich op een belangrijke eigen rol voor de „nieuw opkomende krachten", de jonge staten van Azië en sprak zelfs over een as Jakarta, Peking, Pjong-Jang, Pnon-Penh. De PKI nam binnen de internationale communistische beweging een houding van autonomie als uitgangspunt, maar zij stond onder voortdurende druk inzake haar politieke lijn. Op enkele reizen naar Moskou en Peking deed de PKI-voorzitter D. N. Aidit vergeefse pogingen tot zakelijkheid en matiging. De binnenlandse politiek van de PKI lag in het spanningsveld van de belangenbehartiging van arbeiders en boeren èn de slechte economische situatie. De vakbeweging Sobsi gaf leiding aan enkele stakingen, die niet op volle kracht werden doorgezet om de samenwerking in het eenheidsfront niet in gevaar te brengen. De PKI beschouwde de boeren — de meerderheid van de bevolking — als belangrijkste kracht in de nationale en anti-feodale strijd. Met de wetten op de (overigens beperkte) landhervorming en oogstverdeling richtte de activiteit zich (1963/ 64) naar het platteland. Landheren en rijke boeren, veelal behorend tot de coalitiegenoot.PNLof. .Nahdatul Ulama (islamitisch), verweerden zich.
De PKI-leiding in 1953, van links naar rechts: Ir. Sakirman, Njoto, Aidit, Lukman en Sudisman, allen door het generaalsbewind vermoord.
Tot 1975 werden tienduizenden politieke gevangenen zonder vorm van proces gevangen gehouden. De eilanden Buru en Nusa Kamban- gan hebben een sinistere klank. Thans zijn de meeste ex-politieke gevangenen nog volledig verstoken van hun politieke rechten en kunnen niet aan het werk.
Massa-bijeenkomst van de PKI
---

Tegen nationale beweging
. De machtsgreep van Suharto keerde zich fysiek en psychologisch door een lasterlijke haatcampagne vooral tegen de communisten en hen, die voor nationale samenwerking optraden. Het aantal slachtoffers wordt op rond een miljoen geschat, onder hen ook vele PNl'ers.
Zo werd de secretaris-generaal van de PNI, Surachman, in 1968 in Blitar, waar hij evenals de vervolgde communisten een heenkomen had gezocht, vermoord.
De meeste slachtoffers vielen op Oost- en Midden-Java, Bali en Oost- Sumatra. Het politiek bureau van de PKI had op 1 oktober 1965 een verklaring uitgegeven, dat de 30--septemberbeweging „een interne aangelegenheid van het leger was". Op 5 oktober verklaarde Aidit vanuit Soerabaja, dat een „politieke oplossing aan president Sukarno moest worden overgelaten". Sukarno bleek echter niet bij machte de ontwikkelingen een keer te geven en werd, los van een massa-beweging, stap voor stap door Suharto naar zijn aftreden gedwongen.
Politiek was de terreur van het generaalsregiem gericht tegen de gehele nationale beweging. Tientallen kranten werden verboden, het functioneren van de nationale partij, PNI, werd onmogelijk gemaakt, evenals van de Partindo en de Islamitische Perti.
De machtsgreep van Suharto blokkeerde een nationale ontwikkeling, politiek en economisch. Na september 1965 werd het land in alle opzichten weer opengesteld voor investeringen van buitenlandse concerns. Met leningen van de IGGI en van banken en staten werd en wordt het regiem financieel op de been gehouden. Uiteraard is er sprake van groeicijfers in de economie, maar nu reeds wreekt zich dat de ontwikkeling eenzijdig op de olie-industrie was gericht. De afhankelijkheid van het buitenlandse kapitaal is toegenomen, de verschillen tussen rijk en arm worden groter.
Indonesië is een politie-staat met een geraffineerd systeem van ideologische terreur, waarin Suharto zijn maatschappelijk draagvlak steeds verder heeft verengd. Zelfs medestanders van de eerste jaren zijn thans tegenstanders, die in politieke processen monddood worden gemaakt.
(*) In de loop der jaren is een reeks boeken en tijdschrijftartikelen over de gebeurtenissen van 1965 en over Indonesië verschenen, die de betekenis van het land aangeven. Geen van de boeken heeft echter kunnen aantonen, dat er sprake zou zijn geweest van een „communistische opstand". Afkortingen in dit artikel zijn: G-30-S — Gerakan 30 september (30 septemberbeweging) — de term. die het Suharto-regiem tegen de PKI gebruikt: PKI — Indonesische Communistische Partij; PNI en Partindo — nationale partijen; Sobsi — Indonesische vakcentrale.
---

De bewogen aanklacht van Mohammad Munir
Van een verslaggever Mohammad Munir, de in mei geëxecuteerde vakbondsleider en PKI-bestuurder, bracht in 1973 voor de rechters van het militaire' tribunaal, de sfeer van moord en vervolging in herinnering, die in oktober 1965 tegen de communisten en hun vrienden werd ontketend en nog steeds voortduurde. De volgende passages zijn ontleend aan zijn pleidooi.
„De reactionairen in het binnenland, die met de CIA complotteerden hadden reeds lang op een gelegenheid gewacht om een tegenoffensief (tegen de nationale ontwikkeling) te ontketenen. Zij maakten de zwakke punten van de mislukte 30^ septemberbeweging tot een keerpunt om hun aanvallen in te zetten. Eï werden grote campagnes begonnen om de communisten te vervloeken. Men bezigde afschuwelijke termen in verband met het doden van enkele legergeneraals om een sfeer van haal! tegen de PKI en de revolutionaire massa-organisaties, vooral de Pemuda Rakyat en de Gerwani te zaaien.(')
Op openbare vergaderingen werden de mensen opgehitst tot wraak cri verbittering: „Eén generaal in rui^ voor 100.000 communisten". Meri drong de kantoren van de PKI cri revolutionaire massa-organisaties binnen en vernielde, verbrandde eni plunderde. Het bleef daar niet biji want ook de woningen en huizen vari bestuurders en aanhangers ondergin-j gen eenzelfde lot. Allen, die maa» enigszins van communistische gezind-j heid werden beticht, werden genade-J loos afgestraft. Waar bleef de bescher-j ming van lijf en goed?
President Sukarno deed een oproep: „Stop de ophitserij, wacht op commando's". Maar de reactie trok zich er niets van aan, zij wilde zon gelegen^ heid, die zich maar zelden voordoet niet voorbij laten gaan. Zij intensiveerde haar terreur-acties met gruwelijke moorden, die hun gelijkenis nie' hebben in de wereldgeschiedenis. Mer hakte mensenhoofden af, als of mer kippen slachtte. Men sneed keler door, alsof men met krekels te doer had. De witte terreur laaide op. Lijker trof men zover het oog strekte, of wegen, in rivieren; op vele plaatsei waren massa-graven nodig voor d< massa-moorden. De rivieren Berantas en Solo werden getuigen van een barbaarsheid die zelden op deze aarde voorkomt Waar bleef de rechtsbescherming voo: honderdduizenden Indonesisch staatsburgers? Honderdduizenden an deren werden in kampen en gevange nissen gegeooid... ... Het prachtige Indonesië werd ver anderd in een concentratiekamp, waai de walm van mishandeling uitsloeg. Indien de gevangenismuren konden spreken, zouden zij zonder ophoudeij vertellen van foltering en lijden, vaif de zwakheden en onwrikbaarheid vail politieke gevangenen, die aan honger* ziekte en mishandeling bij ondervraging waren blootgesteld.
---

Een noodlanding in Den Haag
*°- een verslaggever =lC'en diepe indruk maakte gisteravond de dedf° Ustratie in Amsterdam van duizenden en mannen en vrouwen, jong en oud, re?°or de vrijheid van het geknechte volk van ó^donesië. Over de volle breedte van de straten okken onafzienbare rijen mensen door de £°ofdstad waar generaal Suharto zich niet zal ?ertonen. Zij droegen leuzen van onverbrekelijke Tüdariteit met het Indonesische volk door Am- Lterdam; zij confronteerden de reactie met de bij meegevoerde portretten van Indone-3rsche rsche voormannen der Indonesische revolutie, Resident Sukarno, de vermoorde leiders der PKI Njono en Lukman; zij klaagden in krachti- |e spreekkoren die overal langs de route opklon- Leh het generaalsbewind en zijn imperialistische '^esters aan".
c^e scnree* De Waarheid op 2 scp! [Va^er 1970 mdc onverbloemde taal *^ die dagen over een demonstratie het „Comité Suharto Ongewenst" jijp r aanleiding van een voorgenomen x°ek van de generaal aan ons land. fa** comité, waarin zich progressieve SJ%Sonen van verschillende politieke ¥, ertuigingen hadden verenigd, door'j'tj9^ het net van stilzwijgen over de p^eur in Indonesië, dat de meeste f(j «tieke partijen en het overgrote el van de pers hadden gelegd. L voor het „Comité Suharto Ongej^st" spraken op een meeting Marfff.s ff.s Bakker, prof. Wertheim, Wietske 3edema (Asva) en Karel Nagel (Pro■ to'ciaal Statenhd van de PvdA). Het r4s de eerste keer, dat communisten en socialisten gezamenlijk optraden tégen Suharto en het luidde een keerpunt in voor de PvdA. Tot dan toe had zij — zoals in een studie van de Evert Vermeer Stichting wordt vastgesteld — „in de eerste jaren na 1965 algemeen aangenomen dat Suharto een communistische staatsgreep had voorkomen (het zou enige tijd duren voordat er andere versies werden gepubliceerd)... Een generaalsbewind was natuurlijk ook niet ideaal, maar altijd nog beter dan een PKI-regering". Het bezoek van Suharto was bijna geheel geschrapt, toen jonge Zuid- Molukkers de Indonesische ambassade in Wassenaar bezetten, een actie die een politie-agent het leven kostte. Na een uitstel van twee dagen kwam de generaal alsnog voor een verblijf, dat nog geen 24 uur zou duren en dat later door Marcus Bakker als een „noodlanding" werd bestempeld. Onder de meest strikte veiligheidsmaatregelen verscheen Suharto op het Binnenhof, waar tijdens een informele commissiezitting enige kritische vragen van Den Uyl op „vertaalmoeilijkheden" stuitten. Nieuwe bezoeken van Suharto naar Nederland zijn nooit meer overwogen, temeer waar de kritiek op de situatie in Indonesië — met name de voortdurende schending van mensenrechten — in steeds breder kring tot uiting werd gebracht. Zelfs Nederlandse regeringen konden er niet meer om heen, al hebben zij deze kritiek niet in concrete maatregelen in het belang van de mensenrechten vertaald.
| l^^^l^^ leider van de Indonesische vakbeweging lil E\ JIMm 1 OMGEBRACHT DOOR HET GENERAALS-
Êk 11 B^ ■ ■■■ strijder in de augustusrevolutie 1941 JL I ■ I leider van de Communistische Partij van M\ IMM I Indonesië (PKI) ' •■■^ ■ ■ OMGEBRACHT DOOR HET GENERAALSBEWIND
■■ nn m mm oud-gevangene Boven-Digul ■KI lil lil leider van de Communistische Partij van LU Uil I Indonesië (PKI) OMGEBRACHT DOOR HET GENERAALSBEWIND
---

Suharto en Untung
In de nacht van 30 september op 1 oktober 1965 maakte een groep van officieren uit Sukarno's paleiswacht onder leiding van kolonel Untung bekend, dat zij een revolutionaire raad had gevormd en president Sukarno in bescherming had genomen. Strategische punten in Jakarta werden bezet en een aantal generaals werd gevankelijk van huis gehaald. Generaal Nasution, legercommandant, ontkwam door een vlucht, generaal Suharto verbleef in het ziekenhuis bij een ziek kind, maar had ook niet op de lijst gestaan. Suharto was, blijkens latere verklaringen van generaal Latief, van te voren op de hoogte gesteld van de stappen, die de jonge officieren zouden gaan nemen. Het optreden van Untung en de zijnen verzandde echter door een tegenactie van diezelfde Suharto, als commandant van het strategisch commando van het leger. In de laatste jaren komt steeds meer nadruk te liggen op een dubbelrol van Suharto in die tijd.
Het optreden van kolonel Untung kwam voor de bevolking als een volslagen verrassing. Onder de namen van hen die de revolutionaire raad zouden steunen, waren personen, die niet waren gevraagd. De politieke partijen reageerden niet, ook de PKI niet — al kan men er van uitgaan, dat in de toppen van de partijen was bevroed, dat er iets broeide.
President Sukarno en de PKI waren op de hoogte van het bestaan van de raad ..van-generaals,. De. communisti-
sche partij kon zich als voornaamste doelwit het meest bedreigd voelen. Op 28 augustus 1965 was er in Jakarta een briefing (informatie) zonder discussie van D. N. Aidit aan in de hoofdstad verblijvende leden van het centraal comité. De vraag zou zijn geweest hoe het gevaar van een dreigende rechtse machtsgreep onder ogen moest worden gezien. Gekozen zou zijn voor mobilisatie van de massa's na een rechtse staatsgreeppoging, omdat dan de verhoudingen duidelijk zouden zijn. Het optreden van Untung en zijn medestanders lijkt echter te zijn ingegeven om zo een machtsgreep van rechts, die op 5 oktober, legerdag, zou zijn gepland, vóór te zijn.
---

Niet schuldig
Munir zette uiteen, dat „staats! greeppolitiek" geen communistische politiek is en de PKI geen staatsgreep! poging had gedaan. Hij ging uitvoerig in op de veranderingen, die het Suhar+ to-bewind in politiek, economisch ei cultureel opzicht had doorgevoerd. E: ■ was een basis geschapen voor herste van de koloniale economie in cci nieuw kleed, die ten koste ging van di i arbeiders en de binnenlandse industrie.
Aan het slot van zijn pleidooi ze Munir: „De beschuldigingen en het requisitoir van de openbare aanklagef heb ik uitvoerig beantwoord. Vanuit de concrete feiten, die naar voren zijn gekomen kan ik niet worden veroordeeld voor de beschuldigingen die aart mij zijn gericht. Daarom wijs ik, welke straf dan ook, zeker de. doodstraf, die absurd zou zijn, afe.
In overeenstemming met de inhoud en betekenis van mijn pleidooi is het noodzakelijk alle burgerlijke en miliT taire gevangenen, die beschuldigd worden van betrokkenheid bij de Gr 30-S, zowel communisten als niet communisten, of zij nu op het eiland Buru of in het vrouwengevangenenr kamp Plantungan zitten, op Nusakambangan of andere eilanden, onmiddellijk in vrijheid te stellen.
De vervolgingen van communisten en van hen, die als zodanig bestempeld worden dienen onmiddellijk te worden gestaakt. Het recht moet wee:' geëerbiedigd worden. Het staatsrecht de pantja-sila en de grondwet vai, 1945 dienen in hun oorspronkelijk i vorm te worden uitgevoerd. Laten wi ■ gezamenlijk strijden voor vrijheid, de mocratie en rechtvaardigheid."
(') De dood van de zes generaals, dii i op 1 oktober door kolonel Untuni; gevangen waren genomen, werd d< \ aanleiding voor een tomeloze anti communistische hetze. Op 4 oktober toen Suharto de militaire macht a overgenomen had, werden de lijken o{ het vliegveld Halim gevonden. De om» standigheden van hun dood zijn nooit opgehelderd. Suharto en de zijnen spraken van verminkingen op de lij-r ken, die bij autopsie nooit zijn vastgesteld. Gerwani — vrouwenorganisatie. Pemuda Rakjat - jongerenorganisatie.
---