Internationaal congres over betaald en onbetaald werk Vrouwenbeweging hier moet leren van de Derde Wereld Overal ter wereld verrichten vrouwen het grootste deel van het werk. Toch ontvangen zij maar een klein deel van het nationaal inkomen. Dat wordt onder meer veroorzaakt doordat van veel onbetaalde werkzaamheden wordt verwacht, dat ze door vrouwen worden verricht; het verzorgen van kinderen, het verplegen van zieken en het verzorgen van de dagelijkse maaltijd. Deze verantwoordelijkheden maken het lastig daarnaast een eigen inkomen te verdienen. Door NEL ZUIDEMA In een helaas nogal te grote zaal van de Vrije Universiteit in Amsterdam, vond afgelopen zaterdag rond dit gegeven een congres plaats, georganiseerd door de Associatie van Onbetaalde Arbeid en de NOVIB, met als titel „Herverdeling van werk: een internationale uitdaging." Je kunt je afvragen of de tegenvallende opkomst te maken heeft met de wat haastige organisatie, vlak voor de Novib-actieweek, of dat het een teken is dat het onderwerp toch niet „aanslaat". Als dat laatste het geval is, is dat uiterst jammer. Immers, samenwerking tussen vrouwenbeweging hier en in de Derde Wereld kan nog wel eens essentieel blijken om oplossingen te vinden voor stagnerende herverdeling tussen betaald en onbetaald werk. Het is nauwelijks vol te houden dat verdeling van betaald en onbetaald werk een zaak is, die op te lossen valt op nationaal niveau. Ten eerste is er de afstemming van de diverse nationale wetgevingen, in het kader van de Europese eenwording in 1992. En verder hebben we, ook nu al, te maken met de internationalisering van het bedrijfsleven. Philips windt er geen doekjes om de produktie te verplaatsen naar die landen, waar de arbeidskrachten het goedkoopst zijn. Overbekend is ook de aftakeling van de Nederlandse textielindustrie in de jaren zeventig en verplaatsing van de produktie naar Noord-Portugal of Tunesië. Op dit moment komt het grootste deel van de in Nederlandse winkels verkochte kleding uit Zuidoost-Azië. In de Derde Wereld is het verwerven van een inkomen voor de meeste vrouwen noodzaak want er is verder geen, of een veel te laag, gezinsinkomen. De omstandigheden waaronder vrouwen in de Derde Wereld moeten werken zijn zwaar. Steeds vaker echter proberen vrouwen door onderlinge samenwerking hun positie te verbeteren. Bijvoorbeeld in Fovida, een door de Novib gesteund project in Peru. Vrouwen kopen hier gezamenlijk levensmiddelen in en koken bij toerbeurt. Zo dalen de kosten en blijft er meer tijd over om betaald werk te zoeken. --- Wereldeconomie Maartje van Putten noemde een aantal processen die zich op wereldschaal voordoen en die met name de positie van vrouwen raken: Ten eerste zijn er de agrarische ontwikkelingen. Grond, die vroeger in de dorpen in gemeenschappelijk gebruik was voor eigen voedselproduktie, wordt meer en meer bedrijfsmatig verbouwd, gericht op consumptie in de stad of export. Van produktie voor de plaatselijke consumptie blijkt weinig meer over. Dan is er het „Japanse wereldwonder". De Japanse produktiestijl wordt overal ter wereld bestudeerd, bewonderd en zo mogelijk overgenomen. Kern van deze produktiewijze is een kleine groep hoog opgeleide mensen, vooral mannen, met vaste, goed gesalarieerde betrekkingen. Het produktieve werk wordt grotendeels uitgeleend aan kleinere toeleveringsbedrijfjes met vaak middeleeuwse toestanden. Deze gesegmenteerde produktie, met als laatste in de rij het thuiswerk, is geen crisisverschijnsel meer: Het gaat om de uiterst moderne „just in timeproduktion", een systeem dat mogelijk wordt gemaakt door de techno- logische ontwikkelingen. Als er geen vraag is naar produkten, zijn er geen opdrachten. Het risico dragen de mensen onder in de lijn, aangesteld op tijdelijke contracten, veelal vrouwen. De huidige toename van investeringen vindt vooral plaats in de nieuwe technologie. Dat is niet bevorderlijk voor de werkgelegenheid. Door verdergaande automatisering gaan straks hele fasen in het administratief werk wegvallen, wat vooral een verlies van vrouwenbanen tot gevolg heeft. Veel flexibele contracten en de toename van deeltijdwerk camoufleren de werkloosheidscijfers. Tenslotte lijkt er een verschuiving plaats te vinden in de aard van de produktie zelf. De industrie lijkt de massa der consumenten steeds minder nodig te hebben, vanwege de toename van de vraag naar eliteprodukteri, voor een koopkrachtige bovenlaag. De toenemende armoede onder vrouwen wordt door wereldwijde ontwikkelingen bepaald. Je kunt je ernstig afvragen of zij wel gebaat zijn bij de huidige economische groei. Méria van Veen van de Vrouwenbond FNV, presenteerde een knappe reeks cijfers over de verschuivingen op het terrein van betaalde en onbetaalde arbeid in Nederland, opgediept uit allerhande rapporten van de regering zelf. Met onthutsende ontwikkelingen in de werkloosheidscijfers voor vrouwen. Met de conclusie, dat vrouwen niet zijn gebaat bij algemene stijging van de economie, als geen aandacht wordt besteed aan voorzieningen voor verschillende categorieën vrouwen. --- Homo-tour van start Van een verslaggeefster Zaterdagmiddag vertrok vanaf het homomonument in Amsterdam de „Never Going Underground"-tour, die in tien verschillende landen zal protesteren tegen de Britse anti-homowet „Section 28". Deze wet, waarin staat dat over homoseksualiteit niet gepraat mag worden als zijnde een acceptabele levenswijze of familierelatie, heeft het geweld tegen homo's en lesbiennes doen toenemen met 11 procent in vergelijking met vorig jaar. Op basis van deze wet moesten onder meer zevenendertig moeders hun kind afstaan na een gerechtelijke uitspraak. De tourbus zal, in samenwerking met de plaatselijke homoseksuele belangengroepen van een aantal steden, middels manifestaties en demonstraties protesteren tegen „Section 28". Het vertrek uit Amsterdam foto RENE POLL --- Honderden Indonesië-weigeraars haalden herinneringen op Jan Maassen heette bij zijn opening vier ere-gasten welkom: Ben Wameling van de KRO-radio. die de afgelopen tien jaar meerdere keren aandacht aan de weigeraars schonk, Yvonne Simons en Jan Maarten Fiedeldij Dop, die in 1983 een doctoraalscriptie over de weigeraars publiceerden en Mr. Trees Soenito- Heyligers. „Zij verdedigde talrijke weigeraars en hield tegelijk een krachtig pleidooi voor de vrijlating van alle jongens", aldus Maassen. Van een verslaggever Ger Harmsen begon zijn toespraak met de vermelding van adhesiebetuigingen van instanties en personen die bij de initiatiefgroep (in eerste instantie Wil van Kempen en Hans Staphorsius) waren binnengekomen: Pax Christi, „Vereniging van Dienstweigeraars", PPR. CPN, De Quackers, CNV. Stichting Actieve Geweldloosheid, PSP, ANJV, „Het kan anders", IKV, PPR-jongeren, NVB, Oud-verzetsstrijders Nederland, oud-Tweede Kamerlid Henk Gortzak, prof. dr. J Verkuijl, het Friese PvdA-Tweede Kamerlid Joop van den Berg en Jan Wolkers. Het was een blij en spontaan weerzien van de Indonesië-weigeraars in de Meerpaal in Dronten zondag, ondanks hun grimmige herinneringen aan de jaren eind-veertig begin vijftig toen zij door de krijgsraad tot lange gevangenisstraffen werden veroordeeld. Driehonderd waren met vrouw en soms kinderen gekomen en de woorden bij de opening van initiatiefnemer Jan Maassen „We wensen jullie een geweldige dag" werden bewaarheid. Historicus dr. Ger Harmsen schetste in een toespraak de jaren van toen en noemde de namen van weigeraars, juristen en historici die in een initiatiefgroep „comité eerherstel" hebben plaats genomen en de mogelijkheid van rehabilitatie zullen onderzoeken. --- Consumentenactie Opvallend is de veerkracht van vrouwen in de Derde Wereld. Zon gaarkeukenproject, dat is geheel opgezet met vrijwilligers. Nu de organisatie draait, gaat men ertoe over betaald werk op te eisen. Zijn acties in ons eigen land niet te veel gericht op wat er mis is zonder zelf het alternatief te realiseren? Wellicht moeten er ook meer samenwerkingspatronen komen tussen vrouwenactie hier en vrouwenactie daar. Nu overkomt het ons toch maar, als er een industrie gesloten wordt, verplaatst wordt naar een ander land en dan weer in ons land terugkeert in de vorm van thuiswerk. Kunnen de vrouwenorganisaties hier te lande niet meer invloed uitoefenen? Er zijn de laatste jaren plannen genoeg ontwikkeld. Het belang van kinderopvang wordt zeer algemeen en politiek erkend maar van daadwerkelijke uitbreiding van de opvang is het niet gekomen. Arbeidstijdverkorting is geheel van de politieke agenda verdwenen tegelijk met een feitelijke verslechtering van de arbeidsmarktpositie door uitbreiding van tijdelijke contracten en deeltijdbanen. Wellicht moeten vrouwen een manier vinden om beter de macht van de consument te gebruiken. In het ontwikkelen van een samenhangende strategie om vrouweneisen te realiseren ligt wellicht de belangrijkste taak voor de Associatie voor herverdeling van betaalde en onbetaalde arbeid. INGEZONDEN Ingezonden brieven niet langer dan 2250 lettertekens. De redaktie houdt zich het recht voor brieven in te korten, dan wel niet te plaatsen. --- Specialisten De specialisten in Nederland zijn actie aan 't voeren. Ze hebben al eerder ingeleverd en vertikken het dat nu weer te doen. Nu wordt door de media die actie veroordeeld. Die arme patiënten. Waarom hebben de media zich niet zo bezorgd gemaakt over de medicijnknaak en de 25 gulden voor de verwij skaart? Er zijn minimum-lijders die de dokter moeten uitstellen vanwege dit geld. Ouderen, invaliden en langdurig zieken die vaak meer dan één recept hebben, dat nogal dikwijls herhaald moet worden. De bezuinigingen in de gezondheidszorg, met minder personeel toch al het werk doen, wat tot extreme toestanden leidt. Patiënten die te vroeg ontslagen worden en thuis verder verzorgd moeten worden door familie. Thuiswonende bejaarden die het dikwijls zonder hulp moeten stellen. Verplegend personeel en bejaardenverzorgsters die door de bezuinigingen hun taak niet naar behoren kunnen vervullen. De ziekenhuizen die nu weer bedden moeten inleveren, alleen al in Rotterdam-Zuid 200. Het aantal specialisten dat teruggedraaid wordt. Fysiotherapeuten die het aantal patiënten moeten beperken. 't Duurt niet lang meer of de gezondheidszorg staat op het peil van de Derde Wereld-landen en wordt de zondagsdienstactie van de specialisten een normale gang van zaken in Nederland. Nu is het ineens zo erg voor de patiënten, die zijn nu de dupe. Maar dat waren ze allang! Wij moeten inhaken op de strijd van de specialisten, voor ons eigen belang zodat de gezondheidszorg weer op peil komt. Niet de actie van de specialisten bedreigt de gezondheidszorg, maar het beleid van de regering. Namens de Stichting Uitkeringsgerechtigden Bloemhof- Afrikaanderwijk, Rotterdam. J.G. Maasbommel-Frickus --- Artikel 192 Harmsen gaf een inzicht in de wrede en uitbuitingsaspecten van het Nederlandse kolonialisme, zoals het in Indonesië heerste al van de tijden van Jan Pieterszoon Coen. Er was ook verzet (Multatuli) en meer in onze tijd waren het sociaaldemocraten en communisten, die het kolonialisme bestreden. Op politiek niveau heeft de CPN binnen en buiten het parlement het meest hulp verleend aan de nationalistische en de communistische beweging, culminerend in de leus: Indonesië, los van Holland. Wat de jaren 1945-'5O betreft, na het uitroepen van de Indonesische Republiek geschiedde de uitzending van troepen door de rooms-rode coalitie aanvankelijk in strijd met artikel 192 van de grondwet. Volgens dit artikel mochten dienstplichtigen niet tegen hun wil overzee worden ingezet. Het artikel werd door de meerderheid van het parlement, met alleen de CPN tegen gewijzigd, toen al twee divisies verscheept waren. CPN en ANJV stelden zich niet op het standpunt van individuele dienstweigering, maar weigeraars kregen wel steun. De Waarheid publiceerde talrijke soldatenbrieven, zowel uit Indonesië als Nederland. Harmsen verklaarde, dat 2000 militairen een beroep op de wet dienstweigering deden, maar een groot aantal werd niet erkend. Er weigerden 4000 militairen naar Indonesië te gaan. Het eerste proces was in 1946, tegen Joost van der Gijp. Hij werd verdedigd door CPN- Kamerlid mr. dr. Benno Stokvis. Het laatste proces was in 1958. De voornaamste verantwoordelijkheid ligt bij de toenmalige regeringen, die door de Verenigde Naties en de regeringen van Australië en Groot-Brittannië op het kwalijke van hun Indonesië-politiek werden gewezen. Ook de RK-geestelijkheid kreeg veel soldatenbrieven en was van de werkelijke toestand op de hoogte. Zij handelde er echter niet naar. Harmsen ging ook in op de positie van de PvdA en de „Dreesmannetjes" uit die tijd en sprak in dat verband over een onverwerkt verleden; de PvdA moet iets zeggen over het eigen falen in die jaren. In de initiatiefgroep comité eerherstel is inmiddels al plaats genomen door de weigeraars Wil van] Kempen, Jan Maassen, Fred Bergveld, de juristen Leo Daamen en Piet Bogaerts, de historici Ben Dankbaar, Yvonne Simons, Jan Fiedeldij Dop en Ger Harmsen. Er zijn contacten met andere personen gaande om tekomen tot een definitief comité. Juristen gaan thans na in hoeverre er een ongelijkheid in rechtspositie tussen de Nederlandse soldaten in Indonesië en de dienstweigeraars in Nederland is ontstaan. Dat zou kunnen leiden tot rehabilitatie. Tevens zal worden bekeken wat de consequentie is van het feit, dat de uitzending van de eerste twee divisies plaatsvond vóór artikel 192 van de grondwet was veranderd. Harmsen herinnerde nog aan de politieke motieven van de weigeraars en wees de voorstelling van zaken (ook bij dr. L. de Jong) alsof het om plattelandsjongens met angstgevoelens ging af. De weigeraars van het platteland kwamen niet uit Brabant of Limburg, maar uit gebieden met linkse en antimilitaristische tradities. De weigeraars bleven na de toespraak nog vele uren bijeen. Een kleine tentoonstelling gaf een inzicht in de activiteiten van het Landelijk Actie Comité Schoonhoven, dat in oktober 1949 was gevormd. ---