Rijkdom Maastricht ts ook rijker dan welke stad vn Nederland aan romaanse Sculptuur. En dan doel ik niet op de glorieuze kapitelen van de O.L. Vrouwekerk en de St Servaas, maar op de talrijke figuratieve reliëfs, die zich eveneens in beide kerken bevinden. Maastricht bezit in dit opzicht een grotere rijkdom, dan ons verdere land in zijn geheel. Laten wij ons daarvoor' eens op de borst slaan; wij doen dat trouwens veel te wevnig. In dit opzicht lijken wij — andermaal — op de Italianan, die, behept met soortgelijke minderwaardigheidscomplexen als wij er een soort sadistisch genoegen in Dinden op hun eigen land af te geDen. Ook wij doen dat graag. Ik bezondig mij op deze plaats daarom ook wel eens,. V zult er zonder twijfel op uw eigen manier en tiio eigen tijd niet bij achter blijven. Maar dit op de borst slaan heeft geen zin en wordt ridicuul als het zonder reden gebeurt. En wellicht verdenkt menige lezer mij daar nu wel van. Want — en dat is andermaal een van onze curieuze eigenschappen — wü kennen onze eigen rdjfcdoim in de regel slecht. Van de genoemde kapitelen hebben de meeste Maastrichtenaren, en wellicht ook vele Limburgers wel eens ooit gehoord, althans van die in de O.L. Vrouwiekenk omdat ze onlangs in verband met de vernieuwde inrichting van het koor de aandacht hebben ffftrokklen. T>Wt »*T- i*i r?» R-t Sipinrura c_ --- Bijna onzichtbaar ucv uwjjbii z.iui nu oe weyioouw en velie ervan zün, tenzü men doordringt ttori: op de omgangen, nauwelijks vanuit de kerk zichtbaar. Ik kom daar bü een andere gelegenheid wel eens nader op terug. Dat er buiten deze kapitelen nog een verdere rijkdom aam Romaans beeldhouwwerk in steen aanwezig is, welke Maastrichtenaar weet en beseft dat, als wij de door hum studie of hun belangstelling voor de historie vilt de aard der zaak gedisponeerden uitzonderen? Wie kent de Majestas Damind in de kloostergang van St. Servaas? Wie schenkt enige aandacht aan de zwart berookte reliëfs in het voorportaal der OX.. Vrouwekerk bü de Sterre der Zee? Wie weet, dat in een ruimte daarboven zich een gebeeldhouwde deurbekroning bevindt met een emgelenüguur? Wie zag, als hij geen koorzanger is geweest in de St. Servaas, het Z45. Romaans retabel, dat daar achter de rug van de reusachtige gipverscholen staat? Over dit laatstgenoemde s*uk (niet Chariemagne maar het retabel) wil ik het hier iets nader hebben. Het is, zo op het oog, een groot reliëf, rechthoekig en aan de bovenkant halfrond gesloten. De breedte bedraagt circa een en driekwart meter de hoogte benadert de twee meter. Ik zeg: 't is op het oog een enkel stuk, want in de werkelijkheid bestaat het uit tioee op elkaar geplaatste gedeelten; het bovenste is halfrond, het andere breed rechthoekig, de naad is echter weggewerkt zodat het lijkt alsof we met een beeldhouwwerk uit één stuk te maken hebben. Beidie stukken dragen een afzonderlijke voorstelling: boven zit Christus op ean troonzetel Naast Hem knielen twee heiligen, links Petrus, met in de rechterhand zün bedde sleutels, terwül hü met de andere hand iets aan Chiristtus lijkt aan te bieden, vermoedelijk een gesloten boek, rechts Servatius, die op zijn bisschopsstaf steunt en met de linkerhand zijn adttribuut, de bekende, zich in de schatkamer bevindende sleutel, omklemt. --- Romaans retabel verborgen in Sint Servaas Verscholen achter gipsen Karel de Grote Enige tijd geleden heb ik betoogd, dat Maastricht rijker is aan oude muurschilderingen dan welke andere stad in ons land dan ook. Intussen zijn daar nog die van de Cellebroederskapel bijgekomen, terwijl het tot grote voldoening stemt dat er ook proeven genomen worden om te komen tot behoud en conservering van de schilderingen in de Dominicanerkerk. Hulde aan ons stadsbestuur, dat deze maatregel mogelijk maakte, hulde aan de landelijke en provinciale overheden die de kosten aan dit omvangrijke werk verbonden mede (zullen) helpen bestrijden. --- Restauratie Of de naar de zijde van het kleine altaar gekeerde kant ook versierd was weten wij niet. Dat zou dan enkel voor de achterzijde van de boyenhelft hebben kunnen gelden, het rechthoekige gedeelte beneden maskeerde immers de eigenlijke altaarmensa. In feite hebben we dus nog al de samenstellende delen van ddlt unieke geheel. Dit blijkt gebeuid te zijm im het begin van die megenitóemdie eeuw, toen, na een profanering die meerdere jaren duurde, tijdens de Uranse bezetSting de St. Servaaskerk weer aan die erediensrt werd teruggegeven. Van W 94 was zij door het leger van de revolutie als graanschuur misbruikt, in 1804 werd zü tot parochiekerk bestemd. Het gebouw was toen aan een volledige restauratie toe, hetgeen, zoals wij thans ook waar ondervinden, voxsrwaair geen peuleschi'lletje is. Dat was het toen, tójdens oorlog en bezötrtling, allesbehalve. Het werk werd dan ook im etappes uitgevoerd en men begon met schip en zübeuken. Daarna werden transept en koor ondier hamden genomen, lotussen was de westbouw, de ruimde waar men op dat moment het minste nut van had, voorlopig door een muur van het schip afgescheiden. Bü die gelegenheid zijn vermoedelijk de bedoelde afsluiting en het er achter geplaatste altaar verwijderd. --- Mariafiguur Wij vernemen dat men de beide delen van het middenstuk naderhand overbracht naar het zuidertransept. Het benedengedtelte u>as toen reeds beschadigd. Dit schijnt daar tegen een der zijwanden op de grond geplaatst te zijn; toen men er later banken wilde neerzetten hinderde het de daarmee bezig zijnde timmerlieden, die toen niet beter wisten te doen, dan al het „hinderlijke" beeldhouwwerk weg te kappen en kapot te slaan.' Het bovenstuk ontkwam aan dit vandalisme omdat het op dat moment nog in de westbouw was achtergeblr>ven. Toen het kwaad eenmaal was geschied besefte men pas de waarde van de beide reliëfs. Ze werden weer bü elkaar gevoegd en het beschadigde benedengedeelte werd met gips zo goed en zo kwaad als het ging ,-gerestuareerd". Wat was er verloren gegaan? Er bestaat een artikel van Airmaud Schaepkens in jaargang 1852 van de Messeger des Scienoes histoirdques des Antis et de la Bibl'iographie de Belgdque, waarin hij een tekening geeft van de oude toestand, maar met het Marißreliëf in zijn beschadigde toestand. Heel de Maria-figuur is verdwenen; alleen de troon is er' nog benevens eni keie plooien rechts beneden, van die em[ gelen zün slechts kleinere gedeelten van de vleugels en boven de voeten ■ over. Toen Schaepkemis zijm airtnkel t schreef wamen de aanvullingen i«i gips, ! zoals wij die nu mog aMjd kennen, en. kale jaren oud Het reliëf bleef in züm nieuwe toestand tot 1681 in het Zuidlenfcransept, vermoedelijk ook toen reedis als een soort retabel bvven een ! tegen de zuidwand geplaatst altaar, daair, waar zich nu de door Cuy. pers aangabrachte ingiang tussen - de - twee - kerken bevindt ■ Bü gelegenheid vam de restauratie door i laatstgenoemde werd bat naar züm oude plaats teruggebracht, maar 't kwam nu achter Willem Geefs' Karel de Grote te staan en wel in omgekeerde zin. De gebeeldlhioiuwde ' zijde, vroeger maar het oosten gekeerd zag nu uit naar het westen en- diende | opnieuw als retabel voor een nimmer gebniikt altaar. Daar srtaat het nu nog. Zoals ik al zei ijn ook de beide zijistukken bewaard gebleven, zodat die oude toestand kan worden hersteld. Maar de Madonna en de beide engelen blüven lelijke gipsen toevoegsels vilt de vorige eeuw. En voor Karel de Grote zal dan een andere plaats moeten gezocht worden. Het is op zich zelf geenszins een onverdienstelük werkstuk, deze Karel de Grote; wellicht zou men hem, im t door N Prof. dr. J. J. M. Timmers V / brons afgiegoten, op een onzer pleinen kunnen zetten. Luik en Aken hebben immers ook hun monumenten voor Chairilemagne, en bet was juist in onze stedendriehoek, dait de keizer als heilige vereerd is. In Aken gebeurt dart nog, in Luik heette hij Seinlt Tchiole (Sint Sjarel), maair Maastricht moffelde de S. van Sanctus, op zün voetstuk bütüdis en voorzichtig weg. Ook in de vorige eeuw was men hier blijkbaar al progressief. De hier beschreven reliëfs zijm vermoedelijk kort na 1160 vervaardigd tijdens die grote bloeiperiode van de Maaslandse kunst, als men bouwt aan de O.L. Vrouwekerk en aan koor en westbouw van St. Servaas. In die zelfde tijd aM'istaat ook de Noodkist. Onze kunst ondergaat dan, zoals trouwens die van een groot deel van Europa, sterke invloed van Nooird-Itailië met name van Lombardüe cm Emilia. Anderzijds zijm er Franse invloeden werkzaam en zoals steeds doet ook Byzantium zich gelden. Het romaanse „retabel" staat thans verscholen achter de rug van Geefs' gipsen Karel de Grote. --- Eeuwige rechter Geen womd-_ dam ook, dat Servatius hier te-amen mat St. Pieter van Christus de kroon der eeuwige glorie ontvangt. Die kroon heeft de vorm der ijzeren knoon van J_omba__i.ie', maar die Cbris-us doet denken aan de figuur van de Eeuwige Rechter, zoals die voortkomt op de tympaams van Autun en Vézelay. Daarnaast verloochent dit reliëf, naast de vorm der kronen zijn Lombardische afkomst niet doordat 't gegeven, op deze wijze in een driehoek of een halve cirkel geplaatst, in die lamidstneek frequent voorkomt, o.a. tegen de bekromiinjg--i van altaarciboria, als in Sa-it'Ambrogio te Milaan en in de kerk van Civate. De overvloed aan begeleideiriide teksten is eveneenis een Noordital-aairnse hebbelijkheid. En zo blijkt eens te meer hoe het Maasland in zijn geheel en Maastricht in 't bijzonder knooppunten zgn waar de cultuur der 12de eeuw op een wyze bloeiden, waarop wy met recht en reden trots mogen zyn. Waarvan nota. --- De echtheid van de kerk Voor een propvolle zaal in de „Esplanada" te Utrecht sprak dezer dagen Prof. Hans Küng over zün geliefde thema „Wehrhaftigkeit der Kirche in der modernen Welt". Reeds tijdens de derde concilie-zitting heeft hü in Rome voor bisschoppen en kardinalen over hetzelfde onderwerp gesproken. Zün ideeën hierover waren aan de meesten, die van alle kanten uit het gehele land naar Utrecht waren gekomen, wel voldoende bekend. Heel de robuuste verschüning en zün ongedwongen manier van optreden waren een levende onderstreping van wat hü te zeggen had over echtheid en waarachtigheid. Het was de moeite waard deze inspirerende figuur, die op wereldniveau zon grote invloed heeft in de vernieuwing van ons christendom, te moaen beluisteren. Deze internationale figuur, die de moderne wereld kent, gaat ervan uit dat echtheid en waarachtigheid het karakteristiek is van de moderne mens. Hü kon hiervoor verwüzen naar de architectuur en andere uitingen van kunst. De moderne wetenschap van psychologie tracht in ieder geval de mens te ontdekken zoals hij werkelijk is. Hetzelfde mogen we zeggen van de moderne filosofie en literatuur. Vooral bü onze jeugd vinden we deze karakteristiek van onze tüd heel sterk terug. Zelfs wanneer je regelmatig te maken hebt met de „sociaal gehandicapte" jeugd, die door de kinderrechter in gestichten of internaten geplaatst is, maak je wel onophoudelijk ontsporingen mee, die je soms angstig maken voor de toekomst maar tegelijkertijd verrast echter ook deze jeugd je iedere keer door hun ontwapenende openheid en eerlükheid. Toen ik op As-woensdag aan enkele vam deze meisjes vroeg, of zij ook een askruisje gingen hajen, antwoorden zü prompt: nou, wat dacht je, ik wil ook wel eens een hand op mijn voorhoofd voelen. Over het algemeen spreekt onze jeugd meer recht op de man af, zegt waar het op staat, waarschünlük omdat onze tijd beu is van al het onechte, dat bij de eerste speldeprik in elkaar zakt. Na deze situatieschets vroeg Küng zich af, of ook de Kerk van onze tüd zich onderscheidt door een onvervalste echtheid in haar optreden. Hij begon met erop te wüzen, dat vooral onder invloed van paus Joannes de Kerk reeds veel geweerd heeft, wat vals en onecht is. Onmiddellijk na zün pauskeuze merkte hü reeds op: zeg maar in plaats van „het heeft de heilige Vader behaagd" gewoonweg „de paus vindt" #Dr. H. v.d. Meulen Dit Is reeds kenmerkend voor de doodgewone sfeer van ongedwongen oprechtheid, welke hü de Kerk wilde meegeven. Wü mogen echter niet ontkennen, dat de Kerk er zonder meer moeite mee heeft om zonder omweg ln alle eerlükheid de zaken voor te stellen zoals ze nu eenmaal zün. Volgens Küag li dit wel verklaarbaar uit het feit, dat wij in ons spreken vooral uitgaan van een onfeilbare Kerk. Alles wat zon onfeilbare Kerk zegt en doet, moet toch wel goed en verstandig zün. Toch heeft het Vaticaans concilie van 1870 er duidelük op gewezen dat deze Kerk alleen maar onfeilbaar is in speciale omstandigheden, wanneer bijvoorbeeld de paus namens de gehele Kerk „ex cathedra" spreekt. De keerzijde hiervan is echter, dat de Kerk in haar optreden gewoonlijk wel feilbaar is en ln feite dan ook dikwijls heeft gefaald Waarom kost het ons dan toch zoveel moeite om glad en grif toe te geven, wanneer 'n paus in een encycliek of de gemeenschap van gelovigen zich in haar handelen en optreden vergist heeft? Natuurlük wordt dit spel door hen die buiten de Kerk staan of nog maar aan de periferie leven, gemakkelük doorzien. Het is juist deze onwaarachtigheid, dia hen aan de Kerk voorbü doet gaan. In zün pleidooi vraagt Küng geen theoretische verhandeling over de waarachtigheid, maar veel meer een waarachtigheid, die feitelük biykt uit het optreden en leven van de Kerk. Onze tüd is moe van mooie theorieën en schone beschouwingen. Een beschouwing over democratie in de Kerk kan misschien nuttig zün, maar het doet je veel meer goed te lezen dat de bisichoppen in Driebergen gelovigen samen roepen om advies te krijgen, daar zij hun beleid niet langer vanuit een Ivoren toren willen voeren. Of zoals mgr. Bekkers onlangs opmerkte: De Kerk kan wel spreken over godsdienstvrijheid maar veel belangrijker is, dat zü daadwerkehjk bü de totstandkokoming van gemengde huwelijken volop de gewetensvrijheid van de protestantse partij eerbiedigt. Deze beleefde waarachtigheid is verstaanbaarder dan theorie «in beschouwing. Vooral ln de discussie sprak Hans Küng niet geheel zonder zorg toch de hoop uit, dat geheel de Kerk tot In de hoogste kringen te Rome deze dwingende oproep tot oprechtheid zou verstaan. Indien de Kerk hierin op dit moment ta kort schiet, zal er volgens hem geen schisma ontstaan, de moderne mens zal de Kerk dan niet meer de moeite waard vinden om er tegen in ta gaan. De geruisloze afval zal zich alleen in verhevigde mate doorzetten. Da wereld zal haar weg wel vervolgen met of zonder Kerk. Wü moeten toch beseffen wat er op het spel staat. Het gaat er niet om of de trouwe praktiserende katholieken zich nog behaaglijk thuis voelen in hun eigen kerk zü moeten toch weten, dat Christus nooit deze behaaglüke rust beloofd heeft. Hü heeft echter wel de opdracht gegeven om voor de wereld — en deze is groter dan onze stad of provincie — het zout der aarde en het licht od de kandelaar te zün. Misschien doet het ons wel verdriet, wanneer de Kerk in onze tüd een luister moet prijsgeven, waar we helmelük trots op waren; het kan ongetwüfeld pün doen, wanmeer de Kerk een vergissing moet toegeven, waarin wij zelf zo vast geloofd hebben; misschien worden wü er door gegriefd, wanneer delicate moeilükheden, waardoor de zwakheid van de Kerk in het volle daglicht komt, niet meer worden verdrongen, maar openlük op tafel komen. Maar waarom zouden we dit offer niet brengen, wanneer de Kerk door deze waarachtige oprechtheid aanspreekbaarder wordt voor de mens van onze ütd Het kan toch een heerlük geloofsavontuur zün onze rust en misschien zelfs onze vermeende zekerheid kwtit te raken, wanneer daardoor de Christus die vóór alles oprechtheid en waarheid wilde, weer voor allen herkenbaar wordt in een waarachtige en oprechte --- Mandorla Hij is gekleed in een albe. een kort, over de armen geplooid kazuifel en het pallium. Beide heiligen dragen 'n versierde, ronde kroon in de vorm van een band. Christus heeft de armen uitgestrekt en legt zün handen zegenend op de gekroonde hoofden dier beide heiligen. In de benedenhelft troont Maria met het Kind op haar schoot in een ovale mandorla, een nimbus rond heel de figuur, die in die christelijke kunst wordt voorbehouden aan de Goddelijke Personen en aam Maria als zij het Kind draagt. Twee engelen houden met uiitgesiirekte anmen deze mandorla vast. Beide voorstellingen worden omgeven dioor geprofiteerde lijsten, ook de ovale mandorla om de ' Mariafiguur heeft hetzelfde voorkomen. Op de vlakke gedeelten van het lijstwerk rondom Christus met de bedde heiligen en van de mandorla zün teksten udtgekapt, die echter moeïlük leesbaar zijn, aangezien men later vermoedelük in de veertiende eeuw, in dilt lijstwerk ronde uitdiepingen heeft aangebracht, die de woorden en regels telkens onderbreken. --- Onderbouw i Waarschijnlijk hebben op die plekken _ kristelstenen (oabochons) gezeten, die " deel uitmaakten van Ten gotische polychromie. Ook op de borst van de Christusfiguur bevindt zich zulk een uitdieping. Zoals gezegd bevindt zich dit beeldsen — ja, gipsen'! — Karel de Grote houwwerk thans ' achter hat beeld van Karel de Grote. Het voetsitluk van dit laatste staat op een brede, romaanse onderbouw in de vorm vam een reusachtige altaarmemsa. Het kan uiteraard geen altaaimiiemea geweest zün, aangezien zü bü de twee meter hoog is. Zij is aan de naar de kerk gekeerde zijde versierd door vijf nissen, die door zes romaanse zu/ïltjes mat bewerkte kapitelen vam elkaar gescheiden wonden. Die zuiltjes dlnagen het vooruitstekend bovenblad dat over heel zijn breedte versierd is met een gebeeldhouwde rand. --- Naar 't Oosten Welnu, deze „mensa" is niets anders dan een rest van het podium, waarop in de middeleeuwen het altaar van het westkoor stond. Immers de westbouw de ruimte, nu door het orgel ingenomen, was in werkelijkheid een aparte kapel, die wel werd aangeduid als „ecclesia occidentalis", westelijke kerk, in tegenstelling tot het oostkoor en zijn transept, de rostelijke kerk. Tussen deze beide strekten zich het schip en zijn zijbeuken uit. Nu moet men zich niet voorstellen, dat de gelovigen in het toen uiteraard bankenloze schip zich naar believen naar het ene of het andere altaar konden keren. Immers het altaar dat zich in de westbouw bevond was Danuit het schip 't Stond al. achter 'm stenen wand en van deze wand was ons z.g. retabel 't middenstuk. onzichtbaar. Rechts en links sloten er twee lagere gedeelten bij aan ter hoogte van de liggende rechthoek met de MadonnaÜEuur Dere beide züstukken waren dloor lijstwerk onderverdeeld in telkens twee vlakke stenen panellen. Als u mij vraagt hoe wij dit laatste zo precies weten, dan kan ik u antwoorden, dat beide zijstukken nog bestaan, zü zün opgesteld tegen de wanden van de westbouw. De bewerkte züde van deze sluitwand, dius ook die van ons „retabel", waren naar de kerk gekeerd en achter dit verhoogde middenstuk bevond zarh een eenvoudig aitearblok. De priester, die daar de mis las stond dus, zoals dat in die tijd met nadruk verlangd werd, naar 't oosten gekeerd geheel op gelijke wijze als zijn confrater aan het altaar in het oostkoor. Opdat hij bij het verrichten van de sacrale handelingen niet zou worden afgeleid door het uitzicht op het kerkschip en op de mensen die zich daar toellicht bevonden, was het middenstuk Dan de sluitwand verhoogd. let romaanse „retabel" in zijn huidige toestand. De benedenhelft werd in de 19de eeuw jammerlijk verminkt en daarna met bijgekleurd gips „gerestaureerd" --- Byzantijns In de figuur van Christus tussen de beide geknielde heiligen zün al deze elementen waairmeembaar. Het gegeven gaat terug op ean in Byzamffcium ontstaan motief, dlat later wordt overgenomen door Noord-Italië. Er zijn diversie Byzantijnse ivoorreliëfs bewaard, waar Christus, groter of hoger, staal tussen twee andere personen, meest vorsten, terwijl Hij zijn handen legt op hun gekroonde hotorfden. Een der meest bekende voorbeelden bevindt zich im 't Cabimet des Médailles te Parijs. Christus is er voorgesteld tussen keizer Romanos vam Byzamftium en zijm gemalin Eudbkia. In het Musée de Clumy is een soortgelijke voorstelling met keizer Otto II met zijn Byzantijnse gemalin Theophanu. Ook het Keulse Schnütgen-Museum bezit een reliëf met Christus tussen de HH. Victor en Gereon; een vroeg elfde eeuwse, vermoedelijk uiit het Maasland afkomstige liturgische kan te Osnabrueck plaatsd in zijn versiering op soortgelijke wijze de H. Petrus tussen twee bisschoppen en zo zou ik nog een wijle kunnen voortgaan. Het twaaifde-eeuwse Neutor-reldëf te Trier, dat tot de Maaslandse sfeer behoort, plaatst op zijn beurt Christus tussen de HH. Petrus jn Eucharius zoals dart te Maastricht geschiedt bü Petrus en Servatius, Trier schreef de stichting van zün bisdom toe aam niemand minder dan Petrus zelf. Het zou zodoende het oudste der bisdiommen vam het noorden zijn even oud en eerbiedwaardig als Rome zelf. Dat lag de Maaslanders niiet. Heriger vam Lobbes schreef in zijm „Geste EpiseopoTum Leodtensium", de geschiediandls van de bisschoppen van Luik, dat Patrus niet alleen het bisdor. Trder had gesticht, maar ook die te Keulen en te Tongeren. In de „Geste Samctl ServadiM" van het einde dier tiende eeuw, werd bovendien nog medegedeeld, dat Servatius van St. Pieter zelve de sleutel ziou hebben ontvangen, die toegang geeft tot het rijk der Hemelen. Maastricht kwam hier dus evenzeer op gelijke rang met Rome. Bovendien was Servatius een bloedverwanlt des Heren! Wat kon Trier daar tegenoverstellen? --- (Advertentie) KOFFIE- GENIETERS Ijl o-p-g-e-l-e-t Ht ! IllflHi IL nu VACUUM-verpakt dus: altijd v-e-r-s ! ---