„SINT NIKLAASGOED 1850” (EEN SURPRISE VAN THIJM AAN POTGIETER) DOOR ANTON VAN DUINKERKEN EENVOUDIG was „mijnheer Potgieter" gebleven, al kende hij de Beurs gelijk zijn broekzak; — al proefde hij daaren- boven in het donker de qualiteiten van volstrekt iedere krentensoort, die waar dan ook in Europa.ter markt werd gebracht; — al redigeerde hij in zijnen vrijen tijd een maandblad, dat op de vaderlandsche letterkunde een beslissenden invloed uitoefende; — al had hij de zegepraal mogen beleven zijner staatkundige denkbeelden, toen Nederland zich neerlei bij de erkenning der juistheid van wat zijn vriend, mijnheer Thorbecke, voorstond. Maar deze eenvoud gedijde niet in eenen ruimen huiselijken kring. Op de Leliegracht hing mijnheer Potgieters hoed alléén aan den kapstok, slechts nu het winter was, vergezeld van den dikken, bij ons klimaat onmisbaren, pardessus, want tante Van Ulzen was er de dame niet naar om zich te verzïoenen met de gedachte, dat haar weinig uitgebreide garderobe ten toon zou mogen hangen in de gang. Zij hing haar kleedingstukken netjes in de gesloten kamerkast, waar Everard zijn schoenen en zijn korte jasje opborg, wanneer hij de pantoffels aantrok en de chamber-cloack, waarin zelfs de meest kwaadaardige criticus van Holland, genoeg wist te behoeden van die goed ronde gemoedelijkheid, waardoor de burgerlijke samenleving der vorige eeuw zich voor altijd gekenschetst heeft. Gewoonlijk was mijnheer Potgieter stipt op zijn tijd, omdat hij wist, hoe moeilijk het is voor een tante, de spijzen warm te houden, als het etensuur verloopt, maar op den Sinterklaasavond kwam hij iets vroeger nog raar huis, alleen reeds uit nieuwsgierigheid naar haar verrast gezicht, als ze zou zien, wat ze niet raden kon: den inhoud van het onooglijk pakje, dat Everard onder den arm droeg, heelemaal van de Breestraat af, want nergens was in die dagen de zoetekoek zoeter dan in de winkels van de Jodenbuurt. Mijnheer Potgieter had geen voorkeur voor religies; hij meende, dat men niet vromer kon zijn dan iemand, die iedereens vroomheid verdroeg en tante Van Ulzen, die zelf de klandizie liever aan een geloofsbroeder gunde, kon best zijn tolerantie door de vingers zien, omdat hij daarmee in eer en deugd zijn twee en veertigste jaar had bereikt, zonder zich ooit in opspraak te brengen of anderszins af te wijken van den weg des Heeren. Haar leiding had voorzeker bijgedragen tot zijn deugd, maar ten slotte is een twee-en-veertig-jarig man, die eiken dag de Beurs bezoekt, geen kind meer, en in het zakenleven moet men niet kieskeurig zijn, wist ze bij ondervinding. Joden zijn menschen, zoo goed als een ander, en het is een feit, dat er onder de kinderen Israëls koekbakkers zijn, wier vakmanschap geen enkele godsdienstige overtuiging tot dusver had doen overtreffen. Ze- hechtte niet aan sieraden, dat wist „haar eenige Hartekenner", zooals Everard zei als hij God bedoelde, omdat hij deze uitdrukking van Vondel zoo bewonderde, maar aardig moest ze het toch heeten, hoe de koekbakker van haren neef bij een vorig Sint-Niklaasfeest gouden oorringen verstopt had in een speculaasman, precies op de plaats van de ooren, en zóó, dat ze er ongeschonden uit te voorschijn kwamen, als de fijne koek verbroosde tusschen haar fijnere vingers. Tante Van Ulzen kende Potgieters smaak voor hartige spijzen en bij de jagende kachel had zij uit eigen beweging alvast het buikige fleschje Bourgogne gezet, waarmee hij gewoonlijk zijn feesten feestelijk maakte. Ze kende zijn lievelingsmerken van wijn en tabak zoo goed als de maat van zijn schoenen en boorden. Toen er gescheld werd, had ze juist de dampende erwtensoep willen opbergen, nu liep ze maar eerst naar de deur. Everard zat intusschen aan de gedekte tafel en wachtte geduldig zijn Sinterklaas-maal, waarna de zoetekoek zou worden aangesneden en tante Van Ulzen opnieuw.... „Een pakje voor mijnheer Potgieter" — de man, die het bracht was meer hier geweest met een boodschap, ze liep al te denken van wien, maar het geheugen van een mensch neemt af, als het de grootste helft des levens reeds opnam. Nieuwsgierig toch, zou ze maar even wachten met de soep. Mijnheer Potgieter knoopte voorzichtig met zijn nagels het koordje los, wikkelde het papier van het platte, kartonachtig-aanvoelend ding, dat hem de onbekende had gebracht, en las, gedrukt met gouden letters op een zacht-lichtblauwen omslag „Sint Niklaasgoed 1850". Och, dat was aardig van den jongen Alberdingk. Nu herkende tante den brenger; hij was de magazjjnknecht uit de Stolsteeg, waar mi.nheer Alberdingk Thijm, de roomsche jonge man, die zoo ooiijk stoutmoedig kon zijn, zijn zaak in inlegbusjes had. Potgieter sloeg het schutblad om en las: Pieter me knecht: „Waar moet dit zijn?" St. Niklaas: „Bij Potgieter". P.m.k.: „Bij wien, Mgr.?" St. Nikl.: „Bij E. J. Potgie.er." P.m.k.: „Maar hij houdt niet van vaerzen " St. Nikl.: „Hij zegt maar alleen, dat hij óók veel van proza houdt; hij maakt zelf vaerzen " P.m.k.: „Maar hij houdt van geen stichtelijke vaerzen." St. Nikl.: „Hij zal toch meer van stichten houden dan van afbreken." P.m.k.: „Hij houdt veel vaa protesteeren." St. Nikl.: „Als hij protesteert tegen de strekking van deze blaadjes — laat hij ze dan zijnen dames aanbieden, die zullen er wellicht een blik voor over hebben: la piëta è una donna." Halfluid had hij de opdracht gelezen, maar duidelijk genoeg voor tante, die zich in het geval betrokken voelde door de laatste regels en den jongen Alberdingk wel mocht, al was hij Roomsch. Ze zag over zijn schouder den titel van het eerste stukje: „Leven; aan eene vriendin", maar Everard, die dit reeds kende, bladerde door en las hardop het enkele couplet: Dat is leven! waarlijk leven: Op te vangen, weer te geven In den blik en 't stemgeluid, Wat, bij wêerzijdsch overzweven, 't Harte der menschen wêerkeerig ontsluit Stralend heel hun wezen uit." Mooi vond tante de gedachte, maar het ontging haren neef niet, dat de jonge dichter drie maal „weer" geschreven had in het eene couplet, en hij las het opnieuw met den nadruk daarop. — Meneer Alberdingk is nog jong, verontschuldigde tante. — Dertig jaar. Dan kent men zijn vak, of men leert het niet meer, was Potgieters oordeel. Maar zijn vinger wees al op een nieuwen titel: „Des christens Moed en Rijkdom in deze dagen," een gedicht waaruit hij las: Wie voor de tanden van 't woest pauperisme, Wie voor des ongeloofs moker en stem, Wie voor den vuistgreep van 't Roofkommunisme, Wie er moog' beven voor 't Volksdepotisme: 'k Gun hem mijn deernis; — maar beef niet met hem. God heeft de wentlende waereld geschapen. ... enz. Toepasselijk op dezen tijd was het gedicht; tante zou dat niet ontkennen, maar „moker en stem" is niet bepaald een climax, oordeelde Potgieter, en de Roomschen zijn niet allemaal zoo weinig bevreesd voor 't Roofkommunisme, als deze jonge Roomsche dichter, de eenige v&n hen, die den moed had te zeggen, dat men niet altijd beven moet. Een versje „aan den toonkunstenaar A. Peters op zijn kreatie van de rol van Henry in het tooneelstuk „Laurierboom en Bedelstaf", werd gretig door tante aanhoord, toen Potgieter het hardop voorlas, want beiden wisten ze nog van den prettigen avond in September, toen ze den Schouwburg hadden bezocht en na den afloop van het stuk mede met allen die warme rilling hadden gevoeld bij het doordaverend handgeklap. Eindelijk waren allen opgerezen en hadden Peters toegejuicht, zoo aangedaan ze zich voelden door zijn verrukkelijk spel. De jonge mijnheer Alberdingk had die stemming toch wel aardig weergegeven: Ik zag de menigte in bewondring opgetogen, En huldigend met vloeiende oogen Den scheppenden genie, Die, 't zwak tooneelwerk met zijn adem overheerend En Duitschen waanzin in orakeltaal verkeerend, Ons wechvoerde in een kring van licht en harmonie. Wat kunst haar liefsten zoon geen lauwren moog doen rapen: U heeft ze een „Bedelstaf" tot scepter omgeschapen. „Zijn schalksche toon staat mij aan." moest Everard nu wel bekennen met e?n glimlach, want uit de manier, waarop hij het gedichtje had gelezen, viel het niet moeilijk, ditmaal zijn tevredenheid te raden. „Hij zegt het mooi", vond ook tante Van Ulzen, maar ze begreep dien stopzin niet bij hem. Waarom nu het stuk nog eens er door gehaald, terwijl hij toch alleen maar den speler moest prijzen? Hij is te graag ironisch, deze jonge Alberdingk. „Het zal hem moeiten geven, denk ik, dat spotten, en ieder weet wel, dat zijn Roomschen daar niet erg van houden tegenwoordig; het strijdt zoo tegen de deugd van itspect, waarin onze vaderen hen hebben geleerd, dat ze moesten uitmunten, omdat het de eenige van hunne deugden was, die ze nog vrij konden uitoefenen, tweehonderd jaar lang", antwoordde Everard, wiens schranderheid in het werk van zijnen jongen vriend reeds die vernieuwing van den katholieken geest zag aangekondigd, waardoor de naam van Thijm onsterfelijk zou worden. In zijn eerste bundeltje, nu zes jaar geleden aan vrienden uitgereikt, maar nooit in den handel gebracht, had de jonge Alberdingk reeds een erg schalksch hekeldichtje opgenomen, gemaakt toen hij nog maar zeventien jaar was en waarin hij spottend een professor aanviel. Dat ook vrijmoedigheid een deugd kan zijn, is de eerste ontdekking, die een emancipator te doen heeft! „Hij houdt zich weinig aan de gebruikelijke traditie van de Roomschen, maar hij grijpt stoutmoedig terug naar hun verleden " Voordat hij het goed en wel uitgesproken had, vond Potgieter de waarheid van zijn gezegde bevestigd, op de volgende bladzijde van zijn „Sint Niklaasgoed", waar hij „Oude Liederen" opnieuw berijmd vond. Het eerste was een Roomsche kerkzang eindigend met de strophen: Zijt welgetroost zijt welgetroost, Mijn volk! vervuld zijn haast de tijden! Hoe zit gij dus van rouw verteerd. En steeds in dieper smart gekeerd? Verban de vrees; Ik zal u vrijden. Want zie, ik ben de Heer uw God, De Heiige Isrêls. die u tot Verlosser wordt in dood en lijden. Dauwt, gij Heem'len, dauwt van boven! Wijkt, o wolken, dichtgeschaard! Daal, Rechtvaardige, als een regen Op deze aard Dit „Gezang in den Advent" klonk als programma-lyriek in deze dagen, nu de Roomschen opnieuw de bevrijding schenen te verwachten. Hadden ze niet een eigen maandschrift gesticht, met den heer Broere als leidsman en een eigen dagblad, reeds na een jaar verplaatst uit het katholieke s-Hertogenbosch naar het hart van Holland: Potgieters stad Amsterdam? Ze streefden nu naar een herstel van hun oude bisschopszetels en hun recht op gelijkheid, aoor mijnheer Thorbeck. vastgelegd in zijne Constitutie, werd door Everard ten volle erkend. Tante was huiveriger voor die plannen; ze had te veel gehoord in haar jeugd, maar nu was het de tijd niet voor meeningsverschil over die zaak, ze luisterde naar het vrome „Kerstlied", het speelsche „Herderslied", 't aangrijpende „Kruislied" waaruit bleek, dat mijnheer Alberdingk toch ook een goed christen mocht heeten, al was hij dan Roomsch-Catholijk „Nil nisi per Christum" stond onder de verzen gedrukt; het was de lijfspreuk, waardoor hij zijn opvolgers bij voorbaat waarschuwde tegen dat gedeelte der katholieke emancipatis, hetwelk voltrokken zou worden „per Mammonem". Twee Middeleeuwsche liederen , „opgetoetst" door den jongen dichter, besloten het aardige boekje en uit het laatste van de twee jubileerde ineens die „blijde geest van 't Zuid", waardoor Antwerpen zulk een duurbare herinnering had nagelaten in Potgieters geheugen. Het was de geest van al wat Holland miste, en hij, al was hij de Hollander bij uitnemendheid, bekende zich dat in zijn spijt, telkens als hij aan 1830 dacht, toen hij moest vluchten uit de koopstad aan de Schelde. De scheiding heeft iets kapot gemaakt, dat hij had zien groeien, maar hier, in het versje van mijnheer Alberdingk dartelde de blije geest; hier ving het nieuwe aan, alle verdrukking ten spijt en Potgieter, die voor het goudeneeuwsche Holland zooveel voelde, dat hij gewoonlijk over de middeleeuwen zweeg, voelde opeens, hoe 't volledige verleden van ons vaderland gaaf was geweest in godsvrucht en zanglust en hij begreep, dat de emancipatie der Roomsen-Katholieken een prachtig werk zou kunnen zijn. Nogeens herlas hij dat streelende lied „Van het hemelsch Jeruzalem": Jeruzalem! gij schoone stad! Hoe staat gij, Bruid, in mijn behagen! Mijn oogen zijn van tranen nat, Mijn herte doet ge _aar u jagen, Hoe boven alle schoonheid schoon Ziet mijne ziel uw luister schijnen! In uwen love zwicht de toon Van menschenstem en Serafijnen. Gegroet, gij zon en zilvren maan Gesternte, blinkend als robijnen! Maar die daarboven binnen gaan, Wat zonnen zien z' u overschijnen! Schoon Vaderland, schoon Vaderland! Wat glorielicht omgeeft den troone Van God, mijn Heer, va- allen kant; O zalig, die u eens bewone! Van louter goud is muur en trans; Bestrooid met paerlen zijn uw paden; En blinkend van een zachten glans De zielen, di._ door 't lichtruim waden. Hoe heerlijk blinkt de diamant, Hoe zoet de blauwende saffieren Door 't wit gebloemte, dat de hand Van d' Engelen strooit en om doet zwieren. Uit licht en rozenwolken gloed Zijn welfbekleedsel en tapijten; Daar knaagt geen stof grauw wormgebroed; Daar kan geen tijd de schoonheid slijten. O Sion, schoon! mijn eenigst lief! Gij stoort, gij rooft mij geest en zinnen, Maar zelfs uw roof strekt mij gerief Nu kan ik U alleen beminnen. Mijn ziele roept: o- Heer, wanneer, Wanneer toch zal 'k van d' aarde scheiden! Ik min U God — Gij weet hoe teer ; Al wil het vleesch mij neerwaarts leiden. Ik leef nog in het tranendal De hooge Thabor is Daarboven: Heer, wat me hier ook wêervaren zal, Laat eens mij U met d' Englen loven! Potgieter las het zoo opgetogen, dat ook in tante de stille jubilacie dezer gelukzaligheid begon. Het was een schoone Sint Nicolaasavond, al werd de soep in de keuken ook koud.... En toen het oogenblik gekomen was, waarop de zoetekoek werd doorgebroken, vond ze daarin verborgen de betaalde rekening van de nieuwe overgordijnen, die de stoffeerder morgen zou komen hangen, op Sint Nicolaasöag In ons hart zijn wij allemaal kinderen, en deze kinderen zijn katholiek. Tante Van Ulzen, anders zoo gereserveerd, streelde de haren van neef Everard en had zijn voorhoofd reeds zachtjes gekust, eer beiden zich verwonderden over de intimiteit. Gij, goede lezer, krijgt zelf hedenavond surprises met, hoop ik, passende gedichten daarbij. Het wordt tijd, dat ik u niet langer plaag met onze letterkundige geschiedenis. Er is vanavond een heden, waaraan het maar beter is, niet te worden ontvoerd. Doch komt gij ooit te Amsterdam, zoek dan ter Universiteitsbibliotheek in de verzameling Potgieter, het dunne boekje, „Sint Niklaasgoed 1850" met de eigenhandig neergeschreven opdracht van Jozef Alberdingk Thijm, en geloof me, dat Potgieter dankbaar geweest is. Het lag in zijn aard. JOS ALBERDINGK THIJM (Naar een steendruk uit 1851) ---