Geen afwijking van neutraliteitspolitiek. Van veel groter belang echter is de vraag, of de politiek van het kabinet er één is geweest van strikte handhaving der neutraliteit. Wat dit betreft zijn van Nederlandse zjjde bedenkingen en van Duitse zijde zware verdenkingen ingebracht. De Nederlandse bezwaren zijn vooral ontwikkeld door prof. Gerretson te Utrecht, doch het is de commissie gebleken, dat zijn visie op de wisseling van het opperbevel in verband met het innemen van het z.g. „Deense standpunt" in een „inner circle" van het kabinet, volkomen uit de lucht is gegrepen. De beschuldigingen van Duitse zijde zijn geuit op de morgen van de tiende Mei, eerst door Van Ribbentrop in een onderhoud met de Nederlandse gezant te Berlijn, jhr. van Haersma de With, en later te Den Haag, door de Duitse gezant in een onderhoud met de minister van Buitenlandse Zaken, mr. Van Kleffens. De beschuldigingen heeft men "ook kunnen vinden in een rapport van generaal Keitel, chef van de Duitse generdie staf. Het vermoeden wordt uitgesproken dat met de „Zivi-isten" die onze verdedigingslinies hebben bekeken en van wie Keitel veronderstelt dat het vermomde Britse en Franse verbindingsofficieren zijn geweest, de Kamerleden zijn bedoeld die op 28 en 29 Maart een excursie langs de defensiewerken in Noordbrabant, Limburg en bij de Grebbelinie hebben gemaakt. Er is dan ook geen enkel bewijs aanwezig, dat contact heeft bestaan met de geheime inlichtingendiensten van Engeland en Frankrijk. Als bewijs van het niet handhaven van de %eutraliteit hebben de van Duitge zijde zo naarstig vergaarde feiten dan ook geen enkele waarde. Ook het Venlo-incident, dat destijds zon opzien baarde, levert in dit opzicht niet het geringste bewijs. Het duidelijkst blijkt dit wel uit het feit, dat van Duitse zijde geen enkel protest is ingediend. --- De noodlanding van een Duits vliegtuig. Een interessant punt is de vraag, in hoeverre als gevolg van de noodlanding van een Duits vliegtuig in België op 19 Januari 1940 België en Nederland inlichtingen zouden hebben verkregen omtrent de Duitse plannen. Churchill maakt hiervan melding in zijn gedenkschriften en verklaart dat in het vliegtuig gevonden papier het volledige plan voor de invasie van België, Nederland en Frankrijk bevatte, waartoe Hitler had besloten. De commissie verklaart hieromtrent, dat de Nederlanrse regering over de juiste inhoud van de gevonden documenten niet is ingelicht; en er is ook geen reden om de juistheid aan te nemen van de bewering van generaal Reynders als zou hij als opperbevelhebber niet de inlichtingen hebben doorgekregen waarover men aan Buitenlandse Zaken beschikte. Ofschoon de commissie erkent, dat een vrij groot aantal maatregelen is getroffen met het oog op het eventueel betrokken worden bij de oorlog, heeft zij toch de indruk gekregen, dat deze geen deel uitmaakten van een afgerond plan en dat de regering zich te zeer door militair optimisme heeft laten leiden, toen zij vóór 10 Mei 1940 verder gaande maatregelen ter bescherming van de Koningin en de leden van het kabinet achterwege heeft gelaten. --- Geringe besluitvaardigheid; doch eind goed al goed. Indien tenslotte de commissie haar oordeel over het beleid van het kabinet op deze gedenkwaardige ochtend zou willen samenvatten, zou zij stellig de geringe besluitvaardigheid als een zwakte willen aanmerken. Daardoor kon eerst in Hoek van Holland, vlak voor het definitieve vertrek een besluit worden genomen, waarmede alle ministers aceoord gingen en waarbij de doelstelling duidelijk geformuleerd werd en aldus naar buiten kon worden gebracht. Dat er tenslotte toch nog, al is het op de valreep, een gemeenschappelijk besluit is genomen en uitgevoerd, is echter een feit van grote politieke en historische betekenis. Uit de verklaringen over de vraag, wat de regering te doen stond, indien de Nederlandse verdediging ineen stortte en de Duitsers zich meester maakten van het land, blijkt, dat een reeks van besprekingen daaraan gewijd is. Ondanks de uitdrukkelijke verklaringen van sommige leden van het kabinet, dat bij hen het besluit tot het verlaten van het land reeds in Den Haag op de ochtend van de 13de Mei en vroeger al vaststond, kan uit het geheel der verklaringen toch slechts worden opgemaakt, dat het gehele kabinet als eenheid pas in het fort te Hoek van Holland tot dit besluit is gekomen en blijkt, dat de gezamenlijke uitvoering van dit besluit meer op rekening van toevallige omstandigheden geschreven mag worden dan een weloverwogen plan. --- Winkelman vertrouwde ultimatum niet Capitulatie was onvermijdelijk De parlementaire enquête-commissie behandelt in haar tweede verslag ook de kwestie van de overdracht van het regeringsgezag aan generaal Winkelman. Het is haar gebleken dat de regering als zodanig voor haar vertrek geen besluit genomen heeft inzake voortzetting van het gezag na haar vertrek. Er is de commissie al evenmin gebleken, dat het kabinet zich van het vraagstug op ernstige .wijze rekenschap heeft • gegeven door de verschillende mogelijkheden (het regeringsgezag had bijv. ook aan de Raad van State overgedragen kunnen worden) tegen elkaar af te wegen. Men is kennelijk aan het probleem niet toegekomen, een nalatigheid die ernstige gevolgen zou gehad kunnen hebben, indien niet een persoonlijke daad van twee leden van het kabinet deze had opgevangen. Geheel op eigen verantwoordelijkheid hebben de heren Steenberghe en Van Rhijn de gevolgen van de nalatigheid van het kabinet ondervangen, waarvoor hun alle lof toekomt. --- Welter wilde contact met Pétain Uit de verhoren is voorts komen vast te staan, dat de heer Welter uiterst critisch stond tegenover de uiteindelijke doelstellingen van de Britse politiek, hetgeen uiteraard zijn goed recht was. Echter is uit de verklaringen van de heren Van Kleffens, Bolkestein, Albarda, Dijxhoorn en Welter, in onderling verband beschouwd, gebleken, dat deze laatste een Engelse hegemonie vreesde en dacht aan de totstandkoming van een blok van Latijnse staten, waarbij hij, volgens een zeer positieve verklaring van de heer Albarda, Nederland aansluiting bij Vichy - Frankrijk wilde laten zoeken en waarvoor hij contact wilde opnemen met Pétain. Dit laatste wordt evenwel door de heer Welter met de meeste nadruk ontkend. Dat de heer Welter per vliegtuig naar Frankrijk wilde gaan om contact op te nemen met Pétain wordt bevestigd door de heer Dijxhoorn; echter wilde hij dit, naar deze zegt, alleen doen met het doel om zich op de hoogte te stellen, niet om aansluiting te zoeken bij Pétain. De commissie maakt ook nog gewag van een poging van de heer Plesman tot bemiddeling met de Duitsers doch de meeste ministers verklaren, hiervan wel te hebben gehoord, doch ze niet ernstig te hebben genomen. Volgens de heer Van Kleffens heeft de Nederlandse regering in 't overbrengen van deze plannen geen rol gespeeld. --- 1e Afdeling Fanfare De Sjofaar, Siegerswoude 150 pnt. le pr. Speelt Wel, Suawoude 127 pnt. 2e pr. Halleluja, Menaldum 124 pnt. 2e pr. De Bazuin, Augustinusga 150 pnt. le pr. De Bazuin, Ureterp 125 pnt. 2e pr. Concordia, Sexbierum 137 pnt. 2e pr. Concordia. Gauw e.a. 122 pnt. 2e pr. Soli Deo Gloria, Ferwoude 139 pnt. 2e pr. Kald Moed, Oosthem 144 pnt. 2e pr. Oranje, Spannum 128 pnt. 2e pr. Ere zij God, Hommerts-Jutrijp 153 pnt. le pr. Halleluja, Makkum 128 pnt. 2e pr. --- 1e Afdeling Harmonie De Bazuin, Tijnje 150 pnt. le pr. --- Super Ere-afdeling Fanfare Harmonie, Warns 156 pnt. le pr. Oranje, Minnertsga 168 pnt. le pr. (met lof der jury) Burgemeester Praamsma sprak tot besluit woorden van dank aan de organiserende Bond en alle verdere medewerkers. Tot slot nog even de 5 hoogste prijzen, tijdens dit concours toegekend: Grote wisse.krans voor 't hoogste aantal punten hele concours (168): Oranje, Minnertsga (vorig jaar gewonnen door Hallurn); Kleine wisselkrans voor op één na 't hoogste aantal punten (165): Melodia-Oranje te Ee; Ereprijs (Muziekstuk Harmonie) voor 't hoogste aantal punten in afd. Harmonie: Advendo, Franeker. Idem (Muziekstuk Fanfare) voor 't hoogst aantal punten Fanfare: Oranje, Minnertsga. Directeursprijs: Harmonie te Warns (oir. L. Dokkum). Als besluit van dit tweedaags muziekfestijn werd, uit dankbaarheid jegens de Kollumer burgerij, door Advendo te Franeker spontaan aangeboden een optocht door het dorp te houden. Met een achttal tambours voorop, bracht dit 'n groot aantal mensen op de been. De „Oude Friese Bond" kan tevreden zijn over dit concours, gunstig weer ereen flink aantal bezoekers, vooral de laatste avond. --- x (Adr.y, „HET middel tegen haaruitvcö" **"^-_______-^^^""™"^^,^^--______^^'' j UB . Voor de handel: Verkoopkantoor Ven Rooijen-ÉÉN te OldenzMl --- Voortvluchtige SS-ers gevat. Rechercheurs van de rijkspolitie, gewest, Amsterdam, hebben vannacht enkele geslaagde huiszoekingen gedaan in de omgeving van het Oudekerksplein te Amsterdam. Het was hen bekend, dat enkele voortvluchtige ex-SS-ers en een ex-lid van de Feldgendarmerie zich hier moesten ophouden. Het is hen inderdaad gelukt deze drie mannen te vinden en aan te houden. Zij waren direct na het einde van de oorlog ondergedoken en hadden kans gezien vier jaar verborgen te blijven. Een van hen was in België bij verstek ter dood veroordeeld, omdat hij deel had uitgemaakt van een commando 502 (te vergelijken met een Jagdkommando). Het ernstige vermoeden bestaat, dat hij zich schuldig heeft gemaakt aan het vermoorden van arrestanten. Hij zal niet aan België worden uitgeleverd — zo deelde men ons mede — doch het Belgische dossier zal naar Nederland worden opgezonden, zodat in Nederland bij de berechting rekening kan worden gehouden, met hetgeen hij in België heeft gedaan. De drie arrestanten hebben de Nederlandse nationaliteit. — Het Amerikaanse • Huis van Afgevaardigden heeft besloten, dat verplaatste personen, die de V.S. binnenkomen, onmiddellijk bij hun aankomst onder ede moeten verklaren, geen communist te zijn. --- Enquêtecommissie rapporteert: Besluit tot uitwijikng naar Londen verstandig en van beslissend belang De heer De Geer oefende verkeerde invloed uit LATER WINNENDE VASTBERADENHEID Dit tweede deel van het verslag omvat de periode van de kabinetsvorming tot en met de eerste Londense maanden. Het beeld van deze periode is voor een belangrijk deel mede bepaald door de persoon van de toenmalige minister-president jhr. mr. D. J. de Geer. Het spreekt vanzelf, dat het m Aug. 1939 gevormde kabinet-De Geer tot op zekere hoogte het stempel droeg van zijn formateur. Van de neergang van deze, voorheen alom gerespecteerde, staatsman onderging het kabinet echter later evenzeer de weerslag. De moeilijkheden, die de minister-president had met de door de oorlog ontstane situatie, werden daardoor ook de moeilijkheden van het gehele kabinet. Het kon niet uitblijven dat, waar de leiding faalde, ook de ministerraad grote moeilijkheden ondervond bij het bepalen van het politieke beleid. De ■ koers van dit beleid is niet altijd even vast en doelbewust geweest. Uiteindelijk draagt daarvoor natuurlijk niet slechts de minister-president doch het gehele kabinet de verantwoordelijkheid. Op de vraag,.in hoeverre het in Aug. 1939 gevormde kabinet reeds is gezien als een mogelijk oorlogskabinet, heeft de commissie geen duidelijk antwoord kunnen vinden; en in ieder geval is niet aan het licht gekomen, welke destijds op dit punt de opvattingen van de heer De Geer waren. Een der belangrijkste beslissingen van de gehele oorlogsperiode was het op 13 Mei 1940 door de regering te Hoek van Holland genomen besluit, de zetel der regering naar Engeland te verplaatsen. Aldus concludeert de enquête-commissie inzake het regeringsbeleid 1940 —1945 in het heden verschenen tweede deel van haar verslag. Dit feit heeft de gehele verdere oorlogvoering van Nederland beheerst; het heeft de invloed van Nederland in de bondgenootschappelijke beraadslagingen verzekerd; het heeft de organisatie van de activiteit van marine en koopvaardij in de strijd terzee mogelijk gemaakt; het heeft het internationale prestige van Nederland hoog gehouden; het heeft aan het verzet in het bezette gebied, een onontbeerlijke morele en daadwerkelijke steun verleend en tenslotte heeft het de mogelijkheid geschapen tot een effectieve voorbereiding van de bevrijding en het herstel van Nederland. Men denke zich slechts in, wat het lot van Nederland geweest zou zijn, indien dit besluit niet genomen en de regering in handen der Duitsers gevallen zou zijn. Het wilde de commissie dan ook voorkomen, dat het tijdig verplaatsen van de zetel van de regering een daad is geweest van eminent historisch en politiek belang, zodat het besluit daartoe als een van de belangrijkste creditposten op de balans van de verrichtingen van het kabinet moet worden beschouwd. --- De kwestie-De Geer. Ten aanzien van de houding van de heer De Geer begint de commissie met enige opmerkingen te maken in verband met het feit, dat deze, na de vorming van zijn kabinet, meteen met vacantie naar het Zwarte Woud is vertrokken. Het kan verwondering wekken, dat hij juist naar Duitsland ging; overigens is hij teruggekeerd op 22 Augustus 1939 toen het reeds begon te spannen, doch hü heeft zijn vacantie voortgezet in hotel Beekhuizen bij Arnhem inplaats van zich naar Den Haag te begeven, waar zijn aanwezigheid in verband met de oorlogsdreiging zeker gewenst ware geweest. De commissie wijst er op dat deze houding van de heer De Geer symptomatisch mag heten voor het later zowel voor hem zelf als voor het landsbelang zo noodlottig gebleken onvermogen zich aan te passen aan niet met zijn denkbeelden strokende internationale verhoudingen. Ofschoon van de buitengewone vergaderingen van het kabinet geen notulen zijn gemaakt is de afwezigheid van de heer De Geer bij een der belangrijke beslissingen inzake de mobilisatie komen vast te staan. Overigens heeft dit geval naar het oordeel der commissie slechts illustratieve waarde. --- De gebeurtenissen van de Meigagen. De commissie komt dan tot de gebeurtenissen in de Meidagen, waarbij zij het vertrek van de heren Van Kleffens en Welter naar Engeland in de morgen van 10 Mei volledig billijkt. Minder goed is de commissie te spreken over het h.i. gebrekkig contact met het parlement. De regering was afwezig in de Kamerbijeenkomst van 10 Mei, die door het ontbreken van het vereiste quorum geen vergadering mag heten, doch waarbij de regering niet had mogen ontbreken. Deze bijeenkomst had een historisch karakter kunnen hebben en voor het moreel van ons volk van grote betekenis kunnen zijn. In het algemeen trouwens constateert de commissie onvoldoende aandacht van de regering gedurende de Meidagen voor het grote belang van overleg met de volksvertegenwoordiging. Na de behandeling van de kwestie der z.g. Sponeck-documenten (Sponeck was de Duitse generaal, die met zijn paradepaard, waarop hij Den Haag had moeten binnenrijden, in Nederlandse handen viel) die thans vermoedelijk in Amerika berusten en waaromtrent slechts vage inlichtingen konden worden verkregen van hen, die ze hebben gezien, komt de commissie tot het vertrek van de koninklijke familie en de regering naar Engeland. Wanneer de commissie de op dit punt afgelegde verklaringen overziet, dan moet zij veel onduidelijkheid en veel tegenstrijdigheid vaststellen, met name omtrent de vraag, welke de bemoeiingen van het kabinet zijn geweest met het vertrek van de Koningin. Ten opzichte van het vertrek van het prinselijk gezin moet geconstateerd worden, dat dit geheel buiten het kabinet is omgegaan en dat dit in deze ook geen enkel initiatief heeft ontwikkeld. Slechts de heer Van Kleffens heeft er enige bemoeienis mee gehad. Coördinatie van het beleid van het kabinet en dat van het Koninklijk Huis was in deze uit staatsrechtelijk oogpunt van het grootste belang geweest; ten aanzien van de Koningin met betrekking tot haar persoon en de taak, welke zij in het staatsbestel heeft te vervullen; ten aanzien van het prinselijk gezin voor wat betreft het belang van de voortzetting van de dynastie. Zonder meer constateren, dat de coördinatie volledig ontbroken heeft, zou te veel gezegd zijn. Wel kan naar de stellige overtuiging van de commissie uit de tegenspraak in deze verklaringen worden afgeleid, dat niet alle ministers zich positief herinneren, dat door het kabinet als zodanig een advies is uitgebracht, zodat twijfel moet ontstaan of dit inderdaad is geschied. De commissie wil niet verhelen, dat haar dit in het bijzonder bij een onderwerp als het onderhavige heeft getroffen, omdat het hiermede ging om een uitermate belangrijke staatsrechtelijke aangelegenheid, te weten de vraag hoe de regering bij een eventueel vertrek van de Koningin als eenheid zou kunnen blijven functionneren. Het niet medenemen van ambtenaren is voor de latere arbeid te Londen een grote handicap voor het kabinet geworden. Als zodanig wordt dit verzuim dan ook door alle leden van het kabinet betreurd. Het is echter wel merkwaardig, dat ook de leden van het kabinet, die verklaard hebben, dat zij reeds vroeg de overtuiging hadden, dat de regering het land zou moeten verlaten, geen • voorbereidingen hebben getroffen om een aantal bekwame ambtenaren mee te nemen. --- Rotterdam en de capitulatie. De commissie schenkt voorts aandacht aan de rondom de capitulatie gerezen vragen. Vast staat dat omstreeks half elf op de 14e Mei een Duitse officier aan kolonel Scharroo, de commandant van Rotterdam, in het bijzijn van burgemeester Oud een ultimatum heeft overhandigd, waarop binnen twee uur beslist moest worden. Kolonel Scharroo heeft hiervan generaal Winkelman op de hoogte gesteld; toen burgemeester Oud na enige moeite de generaal ook te spreken kreeg, heeft hij verklaard dat, indien het in verband met het algemeen strategisch belang of een ander belang van het land nodig zou zijn, Rotterdam met de grond gelijk te maken, dit zou moeten gebeuren; als burgemeester van Rotterdam meende hij echter verplicht te zijn, er op aan te dringen dat de stad gespaard zou worden als de zaak toch hopeloos stond. Generaal Winkelman zei, dat hij alles zou overwegen en zijn beslissing tijdig kenbaar zou maken; zijn antwoord luidde tenslotte, dat geen beslissing kon worden genomen op een ongetekend ultimatum. De heer Oud heeft voor de Commissie verklaard, deze motivering aanvechtbaar te achten; als getuige-deskundige heeft hierop professor Frangois voor de commissie verklaard dat het volkenrecht geen bepaling kent die voorschrijft dat een ultimatum getekend moet zijn. Overigens gaf professor Frangois toe, dat het in dit geval ging om een inderdaad zeer zonderling geschrift, welks authenticiteit geenszins boven alle verdenking verheven was. De commissie deelt in haar grootst mogelijke meerderheid het standpunt van professor Frangois en generaal Winkelman, dat hier inderdaad sprake kon zijn van een mystificatie. Aan de andere kant heeft de commissie oog voor de vrees van Rotterdam's burgemeester, dat op het ogenblik, waarop reeds bekend was, dat de militaire situatie uiterst kritiek was en de Koningin en het kabinet het land verlaten hadden, ten aanzien van zijn stad nog risico's genomen zouden worden, die in zijn ogen militair slechts van uiterst twijfelachtige waarde zouden kunnen zijn. Verder waardeert de commissie in de heer Oud, dat hij deze kwestie pas nu ter sprake heeft gebracht. --- Niet te lang gewacht. Met betrekking tot de door de heer Frangois opgeworpen vraag of generaal Winkelman voor de bepaling van zijn standpunt ten opzichte van het eerste ultimatum inzake Rotterdam niet te lang tijd heeft genomen, kan de commissie het met hem eens zijn, dat het inderdaad om minuten ging. Bij een vluggere afdoening had, achteraf bezien, wellicht de mogelijkheid bestaan, dat de opperbevelhebber vóór de afloop van de termijn, gesteld bij het eerste ultimatum, kennis had gekregen van het tweede en daarop zijn beslissing had kunnen geven. De commissie heeft echter volledig begrip voor de voor een enkel mens nauwelijks te dragen verantwoordelijkheid, die op dat moment op generaal Winkelman rustte; temeer daar in de gegeven omstandigheden het te nemen besluit niet alleen beslissend was voor het lot van Rotterdam, doch ook voor de strijd in het gehele land en daarmede tevens van invloed op de geallieerde oorlogvoering in haar geheel. En dit, terwijl de opperbevelhebber niet in de gelegenheid was met de regering overleg te plegen. Het is de commissie bij haar beschouwing over de op het bombardement van Rotterdam betrekking hebbende vraagstukken niet mogelijk geweest een definitief oordeel uit te spreken. Ten aanzien van het in de middag van de 14e Mei door generaal Winkelman genomen besluit om in het hele land, met uitzondering van Zeeland, de wapens neer te leggen, is de commissie van oordeel, dat dit op dat moment onvermijdelijk was teneinde land en volk te sparen voor een onoverzienbare catastrophe, die militair beschouwd van geen betekenis geweest zou zijn. --- Op zoek naar compromis met de Duitsers. Uiterst belangrijk is dat gedeelte van het rapport dat handelt over de pogingen vooral van de heer De Geer om contact te zoeken met de Duitsers teneinde te onderzoeken in hoeverre de oorlog met Duitsland door een compromis beëindigd kon worden. Een voorstel dienaangaande, door de heer De Geer in het kabinet gedaan, heeft kennelijk achtereenvolgens twee formuleringen gehad. Het voorstel, waarvan de redactie in het memorandum van de heer Gerbrandy is opgenomen en dat tot strekking had, via een neutrale mogendheid bij Hitler te informeren op welke grondslag vruchtbare besprekingen ter bevordering van de vrede zouden kunnen worden geopend, was de tweede versie, die door de heer De Geer aan de ministerraad en wel in de vergadering van 24 Juli 1940 is voorgelegd. Daaraan was echter in de vergadering van 22 Juli 1940 voorafgegaan een voorstel van veel verdere strekking, dat de bedoeling had, dat Nederland door een bespreking rechtstreeks contact met Hitler zou zoeken,, waarvoor per vliegtuig een deputatie naar het continent zou moeten worden gezonden. De commissie heeft uit al hetgeen haar daaromtrent bekend is geworden de indruk gekregen, dat de heer De Geer dit laatste voornemen zo nodig ook wilde ten uitvoer leggen zonder medewerking of medeweten van de Engelsen. De door de commissie gehoorde oudministers hebben allen verklaard, dat zij deze plannen van de heer De Geer terstond, als zijnde onuitvoerbaar en onwenselijk, scherp hebben bestreden. --- Kentering in het najaar. De commissie onderscheidt hier tussen twee perioden, waarbij de kentering valt in het vroege najaar van 1940. Nadien is de opvatting, dat de oorlog tot het bittere einde, tot de volkomen nederlaag van Duitsland, voortgezet moest worden, geleidelijk aan in het kabinet gemeengoed geworden. Voordien was dat geenszins het geval. De redenen van dit laatste zijn vele. Vooral de nederlaag van Frankrijk maakte een verpletterende indruk. Daarop volgde de dreiging van een aanval op Engeland, dat, voorzover naar buiten bleek, allerminst voorbereid was om de aanval af te slaan. In deze sfeer ontstond de gedachtenwisseling tussen weifelmoedigheid en onverzettelijkheid, beide ongetwijfeld in verschillende gradaties aanwezig. Geheel anders werd de toestand, toen eerst de luchtaanval op Engeland was afgeslagen. Het vertrouwen begon te groeien. De kracht en de vastberadenheid, door het Britse volk aan de dag gelegd, deelden zich in voortdurend sterkere mate aan anderen mede. In het Nederlandse kabinet kwamen bij dit alles nog persoonlijke factoren. In het bijzonder het feit, dat de ministerpresident (wiens houding blijkbaar door de ineenstorting van Frankrijk beslissend is beïnvloed) niet inzag, dat het een ideologische strijd was, waarbij het ging om de waarde van de mensen waardoor hij slechts de mening kon verdedigen, dat voortzetting van de oorlog tot een gemeenschappelijke ramp zou leiden, werkte bij de beraadslagingen in het kabinet belemmerend op de vorming van vaststaande ideeën over de uiteindelijke doelstellingen van de oorlog. Toen eenmaal de heer De Geer als ministerpresident vervangen was door een voorstander van de strijd tot het uiterste, kon het proces van het rijpen van het juiste inzicht in deze snellere voortgang vinden, Kenmerkend voor de eerste periode zijn ook de ideeën als die van de heer Welter met betrekking tot het vormen van een tegenwicht tegen Engeland door een z.g. Latijns blok, waarvan de onmogelijkheid reeds spoedig bleek door de houding van enige der daartoe behorende dictatoriaal geregeerde staten. Tengevolge van het voorschrift der enquêtewet, dat haar verbiedt vragen te stellen over de beraadslagingen in de ministerraad, is de commissie niet in staat de vraag te beantwoorden, welke ministers in de eerste periode wel en welke niet de noodzaak om de oorlog tot het bittere einde voort te zetten, aanvaardden. --- Nationaal-socialistische machtsbegeerte. Generaal Winkelman heeft van 13 tot 29 Mei 1940 het hoogste burgerlijke gezag in Nederland in handen gehad. Over de aard van het civiele gezag gedurende die periode ontving de commissie een brief van dr. H. W. van der Vaart Smit, een thans gedetineerd N.5.8.-er, waarin wordt gewaagd van een poging, hier te lande een waarnemende burgerlijke regering op te richten, Deze had dan tot doel aan 'n Duits bestuur te ontkomen. Er zou op 15 Mei zijn vergaderd ten huize van dr. Colijn, die zelf voor deze idee voelde — aldus dr. Van der Vaart Smit — en er werd gedacht aan een kabinet met als formateur mr. J. B. Kan. Burkersroda, de Duitse gezant, wilde wel meewerken en ook Mussert gaf zijn zegen. Als nationaal -socialistische vertegenwoordigers zouden Van der Vaart Smit zelf en mr. Wester-, man deel uitmaken van dit kabinet. Generaal Winkelman wiens steun men nodig had, talmde echter eindeloos, onzeker of zijn „volmacht" hem deze handeling veroorloofde. Generaal Winkelman zelf verwijst dit verhaal naar het rijk der fabelen. Van de heer Van der Vaart Smit hoorde hij, naar hij ■ verklaarde, dit thans voor het eerst. Een andere getuige in deze zaak was do oud-burgemeester van Den Haag, mr. S. J. R. de Monchy, die op 14 Mei met generaal Winkelman heeft gesproken over de instelling van een raad van advies voor burgerlijke diensten en die daarna bezoek heeft gehad van de heren Van der Vaart Smit en Westerman. De heer De Monchy kende de eerste niet maar de laatste des te beter en hij was daarom op zijn hoede. Van het gesprek kan hij zich geen juiste voorstelling meer maken; hij ontkent echter met alle beslistheid, dat hij zijn medewerking had toegezegd en zelf Financiën voor zijn rekening wilde nemen. De commissie meent, dat van het verhaal van dr. Van der Vaart Smit niet veel is overgebleven. Mr. Westerman heeft verklaard, dat het bij enkele inleidende besprekingen is gebleven en dat de plannen minder scherp omlijnd zijn geweest dan Van der Vaart Smit het doet voorkomen. Beiden achtten echter voor de verwezenlijking daarvan de medewerking van generaal Winkelman noodzakelijk. Dat zij gepoogd hebben deze medewerking te verkrijgen werpt wel een bijzonder licht op de machtsbegeerte in hun kring. --- Londen of Nederlandsch-Indië. De vraag, of de regering zou moeten worden verplaatst naar Nederlands-Indië is op 24 Juni 1940 door het kabinet bevestigend beantwoord. Tegen waren slechts de heren Albarda, Bolkestein en Van den Tempel. Dit besluit kon niet tot uitvoering worden gebracht, aangezien de gezondheidstoestand van de Koningin zich tegen het zich vestigen in de tropen verzette. Een gedachte, inhoudende dat een gedeelte van het kabinet zich naar Batavia zou begeven, heeft niet tot een besluit geleid. Tenslotte werd in Januari 1941 het besluit genomen, in Londen het centrum van de oorlogvoering te blijven. Wei begaven de heren Van Kleffens en Welter zich korte tijd voor overleg naar Nederlands-Indië. Het gemelde besluit kan in het licht van het verdere oorlogsverloop niet anders dan zeer verstandig worden genoemd. --- Ontslag en vertrek van de heer De Geer. Naar het oordeel van de commissie was het aan de heer De Geer verleende ontslag het logische gevolg van het feit, dat in de hieraan voorafgaande tijd meer en meer gebleken was, dat samenwerking tussen hem en de andere leden van de regering niet meer mogelijk was. Zijn besluit in Augustus 1940 om met vacantie naar Zwitserland te gaan, mag misschien de onmiddellijke aanleiding tot het ontslag geweest zijn; hoofdzaak was, dat in het kabinet steeds meer de opvatting, dat de oorlog tot het bittere einde moest worden voortgezet, als de enig mogelijke werd beschouwd, zodat voor een representant van een andere opvatting daarin geen plaats meer was en deze zeker niet de leiding daarvan kon hebben. De commissie is overigens de mening toegedaan, dat krachtiger pogingen hadden moeten worden aangewend om de heer De Geer van zijn in November 1940 kenbaar gemaakt voornemen om naar Nederland terug te keren, af te houden. Haar inziens had een speciale missie zich naar Lissabon moeten begeven om met de heer De Geer te spreken. De betrekkelijk gunstige afloop is zeker niet te voorzien geweest, zodat de regering, die met alle eventualiteiten rekening behoorde te houden, de mogelijke terugkeer van de heer De Geer naar Nederland als een vraagstuk van de allerhoogste importantie had behoren te behandelen. De commissie geeft voorts nog een overzicht van de pogingen, door de heer De Geer gedaan om nog meer brochures te doen verschijnen dan die, welke verschenen zijn, en beschrijft ontmoetingen van de heer De Geer met zekere Van Lynden, die niemand anders dan de beruchte Van der Waals blijkt te zijn geweest. Deze bracht, zogenaamd uit naam van de Koningin, aan de heer De Geer het verzoek over, lid te worden van een uit vijf man bestaand „nationaal comité voor de overgangstijd". De heer De Geer stemde aanvankelijk toe maar is, volgens eigen zeggen, later gaan twijfelen, o.a. door de „demonische triomf" die hij las in de ogen van zijn gast. Het rapport eindigt met enige opmerkingen over de behandeling van twee Kamerleden en één oud-Kamerlid (t.w. de heren Schaepman, Van Embden en Veraart) door de Londense regering, waaromtrent zij opmerkt, dat die weinig blijk geeft van deferentie jegens leden van de Staten-Generaal; en fcmtrent enige klachten inzake het doorgeven van inlichtingen door de toenmalige particuliere secretaris der Koningin, de heer Van 't Sant, aan sommige mogendheden, klachten die zij niet bewezen acht. --- De week van de Franse intellectuele katholieken. „De week die in Parijs de Franse intellectuele katholieken tesamenbracht, begon met een redevoering van Jacques Maritain, oud-ambassadeur van Frankrijk bij de Heilige Stoel. Een van de bijeenkomsten die de meeste mensen trok, was die, waar „de vrijheid van de kunst en literatuur tegenover het geloof" werd behandeld door Paul Claudel, van de academie Frangaise. Deze gaf ook zijn eigen visie over dit onderwerp: „Wat de geopenbaarde vrijheid aan de kunstenaar brengt, zo zeide hij, is minder onderworpenheid dan wel vrijheid. Het gaat bij de kunst en het geloof niet om een concordaat, maar om een huwelijk. Ik geloof, dat kunst vooral bestaat in een bepaalde overgang van de ziel van de „producent" en die van de „consument". Laten wij zeggen, dat de kunstenaar vry is om zich aan zijn fantasie over te geven. Hij heeft niet zozeer vrijheid nodig als wel bevrijding. De waarheid zal ons bevrijden. Is het niet opmerkelijk, zo besloot Paul Claudel,' dat de bevrijder van de mensheid een kruis heeft gekozen? Dit kruis is het, dat aan de schouders van de christelijke kunstenaar gehecht blijft, zoals de vleugels van de grote adelaar waarover in de apocalypse gesproken wordt". --- Muziekfeest en bondsconcours KOLLUM. Hieronder volgen de uitslagen van de tweede dag (Donderdag) van het te Kollum georganiseerde concours: Marswedstrijd: Hosanna, Harlingen (2e Afd) 33 pnt. le pr. Speelt Wel, Suawoude (le Afd.) 28 pnt. 3e pr. Concertwedstrijd: 4e Afd. Fanfare: Looft den Heer, Dronrijp 154 pnt. le pr. 3e Afd. Fanfare: Looft den Heer,' Beetgumermolen 152 pnt. le pr. De Bazuin, St. Jac. Par. 126 pnt. 2e pr. 2e Afd. Fanfare: Hosanna, Harlingen 150 pnt. le pr. Juliana, Paesens 141 pnt. 2e pr. Excelsior, Oude Bildtzijl 150 pnt. le pr. Wilhelmina, Oosterend 151 pnt. le pr. Concordia, Gaast 143 pnt. 2e pr. Advendo, Molkwerum 143 pnt. 2e pr. Excelsior, Scharnegoutum 136 pnt. 2e pr. --- Afd. Uitmuntendheid Fanfare De Eendracht, Marrum 153 pnt. le pr. Studio, Heidenschap 150 pnt. le pr. Concordia, Weisrijp 136 pnt. 2e pr. Excelsior, Ferwerd 144 pnt. 2e pr. De Bazuin, Berlikum 144 pnt. 2e pr. Na een optocht door het dorp, werd het een zestal corpsen deelnamen, werd het concours besloten met het optreden van een tiental corpsen uit de hoogste afdelingen, waarvan de uitslag luidt: --- Afd. Uitmuntendheid Harmonie. Advendo, Franeker 157 pnt. le pr. --- Ere-afdeling Fanfare De Bazuin, Kollumerpomp 160 pnt. le pr. De Bazuin, Nidwier 151 pnt. le pr. Ket Heidebloempje, H.-Opeinde, 132 pnt. 2e pr. Wilhelmina. Kollum 140 pnt. 2e pr. De Woudklank, Oudega H.O.N. 159 pnt. le pr. Concordia, IJlst 150 pnt. le pr. Concordia, Gaastmeer 109 pnt. 3e pr. ---