Hoe is de situatie in Israël? Lees 't ND. --- Sovjet-ambtenarij doodsteek voor milieu door Willem Bouwman VASILI Primka een boelarbeider uit de Oekraïne, • rich vorig jaar lam getrokken. Hij was langs de vers van het riviertje de No°ï: champignons, aan het i kken, terwijl hij ondertussen sigaret rookte. Na een aar minuten rookgenot P ierp hij de Peuk achteloos in It water. Op dat moment Veranderde de rivier in een uurzee, die de brandweer pas a vijf uur tot bedaren kon brengen- Stroomopwaarts had Ln bulldozer een oliepijplijn waardoor dé rivier in een gr°te. vieze oliestroom Niet lang daarna werden studenten in Sverdlovsk onwel tijdens het binnenhalen van de uienoogst. Sommigen vielen flauw. Een van de joneens was militair geweest en herkende de symptomen van gasvergiftiging. Er was zoveel jif over de gewassen gespoten, dat ze niet meer geoogst konden worden. In het Proletarskayadistrict in Moskou kleurde de sneeuw 's nachts rood. Arbeiders van een chemische fabriek hadden duizenden liters rode verfstof laten lekken. Jet spul was een beetje giftig. 3e chemische fabriek waar iet geproduceerd wordt, staat nidden in een grote stad, en dat is in de Sovjetunie bij wet verboden. Bescherming van het milieu staat theoretisch hoog genoteerd in de Sovjetunie. Volgens de grondwet zijn de burgers verplicht de natuur te beschermen en de natuurlijke rijkdommen te bewaren. Kennelijk maken veel Sovjets hier geen ernst mee. De media staan bol van jobstijdingen over de vervuiling van de binnenzeeën en rivieren, het misbruik van pesticiden, woestijnvorming, en de willekeur en desinteresse bij de verantwoordelijke autoriteiten. Milieubewegingen floreren bij de beroerde toestand van je natuur in de Sovjetunie. In de afgelopen twee jaar zagen vijf sovjet-versies van Greenpeace het daglicht. De volksfronten, die opkomen voor de belangen van de verschillende deelrepublieken, gebruiken de afbraak van het mileu om het falen van de communistische partij aan te wijzen. Sommige critici gaan nog een stap verder, en zeggen dat de afbraak van het milieu niet al- leen een gevolg is van falend communistisch bestuur, maar voortvloeit uit de ideologie van het communisme. Waar de natuur beschouwd wordt als gemeenschappelijk bezit, komt men immers automatisch tot onderwaardering van natuurlijke hulpbronnen. ledereen is verantwoordelijk, en dus is niemand verantwoordelijk. Bovendien hebben de sovjet-economen sinds de jaren twintig gestreefd naar steeds hogere produktiecijfers. Vijfjarenplannen werden uitgestippeld om de achterstand op het kapitalistische Westen zo snel mogelijk in te lonen. Zorg voor het milieu en de kwaliteit van het produkt delfden al snel het onderspit voor het volvoeren van het vijf-jarenplan. De planning van de produktie riep in de loop der jaren een ambtenaren-apparaat in het leven dat gebaat was bij het instandhouden van de plan-economie. Hoe beter het plan werd uitgevoerd, hoe beter het voor de ambtenaren was. Materieel gewin maakte hen blind voor de afbraak van de natuur. ...dankzij Gorbatsjov en het schokeffect van Tsjernobyl is de teloorgang van het milieu nu als probleem erkend... Foto: De ramp bij de kerncentrale in Tsjernobylin april 1986. MICHAEL GORBATSJOV --- Aralmeer HOE absurd de planeconomie wel niet was, bewijst het drama met het Aralmeer, op de grens van Oezbekistan en Kazachstan. Eens was het de op drie na grootste binnenzee ter wereld, met een oppervlakte van Nederland en België samen. Nu is het weinig meer dan een verzameling zoutbekkens, waar in 1983 voor het laatst een vis werd gevangen. Op zeventig kilometer van de huidige kust vindt men de vroegere vissersplaatsjes. Op verlaten zandvlakten — eens de zeebodem — liggen vissersboten weg te roesten. leder jaar blaast de wind 75.000 ton zand en zout van het vroegere Aralmeer naar de katoenvelden van Oezbekistan. Er is een kapitaal mee gemoeid om de velden niet te laten veranderen in woestijnen. Vanwaar eigenlijk deze roofbouw op de natuur? Omdat de planners in Moskou meenden dat het de internationalistische' taak van Oezbekistan was katoen te produceren. Daarvoor moesten de droge gebieden van deze deelrepubliek geïrrigeerd worden met het water van de Amu Darja en de Syr Darja. Beide rivieren mondden sinds mensenheugenis uit in het Aralmeer, maar nu moest hun loop verlegd worden naar de nieuwe katoenvelden van Oezbekistan. En zo verdween de visvangst op het Aralmeer in snel tempo. De visverwerkende industrie in de dorpen eromheen wordt nog in stand gehouden door vis van elders aan te voeren. De katoenindustrie in Oezbekistan heeft de omvang van een nationale catastrofe bereikt. De katoenvelden zijn de afgelopen jaren bespoten met zware landbouwgiffen, die via het grondwater in de rivieren terecht komen. De Syr Darja en de Amu Darja bestaan al voor dertig tot veertig procent uit industrieel afval- en rioolwater. Het aantal darmvirussen in de Syr Darja ligt duizenden malen hoger dan de aanvaardbare norm. Beide rivieren zijn de enige bron voor drinkwater ten behoeve van miljoenen mensen. In het stroomgebied zijn streken waar tweederde van de bevolking lijdt aan leveraandoeningen en kanker aan de slokdarm. De kindersterfte behoort er tot de hoogste ter wereld. Soms raden artsen borstvoeding af, omdat de moedermelk giftig is. De oorzaak van deze ellende is geen inschattingsfout van de planeconomen, maar doelbewuste fraude. Plaatselijke ambtenaren hebben jaar in jaar uit de katoenproduktie overdreven om maar zeker te zijn van nieuwe investeringen, die ze gedeeltelijk ten eigen gerieve aanwendden. Reeds in 1962 is gewaarschuwd voor de rampen die zich nu in Oezbekistan voltrekken, maar er was niemand die luisterde. De vanzelfsprekendheid van de planeconomie en de belangen van haar ambtenaren wogen zwaarder dan het lot van de gewone bevolking. --- Tsjernobyl DANKZIJ Gorbatsjov en het schokeffect van Tsjernobyl is de teloorgang van net milieu nu als probleem erkend. Eindelijk kunnen sovjet-burgers ageren tegen vervuiling van hun woonomgeving zonder voor dissident of patiënt te worden uitgemaakt. In veel opzichten is het echter al te laat. Drie jaar lang hebben de autoriteiten in de Oekraine en Wit-Rusland geprobeerd de gevolgen van de kernramp bij Tsjernobyl te verdoezelen. Berichten over de evacuatie van tientallen dorpen in de omtrek van Tsjernobyl hebben het wantrouwen van de bevolking tegen de ambtenarij aangewakkerd. Nieuwe cijfers over ziektegevallen en stralingsdoses zouden aanleiding tot de evacuatie geven. En anders spreekt de natuur voor zich. Eeen atoomgeleerde sprak in een interview over jonge eikeboompjes die er uitzagen als week, iel kleefkruid. De loten waren abnormaal lang en de takjes stonden onder alle mogelijke vreemde hoeken. Een journalist vertelde van een veebedrijf met 350 koeien en 87 varkens, waar voor 'Tsjernobyl' nauwelijks misgeboorten voorkwamen. In 1987 kwamen er 37 biggen en 27 kalveren met afwijkingen ter wereld, het volgende jaar respectievelijk 41 en 35. Milieu-activisten in de Sovjetunie zijn somber over de mogelijkheden het tij te keren. Van de regering verwachten zij weinig. Allereerst omdat er in de Sovjetunie nog steeds sprake is van een machtspositie van de communistische partij. Uitvoering van het milieubeleid is afhankelijk van degenen die jarenlang hebben meegewerkt aan vernietiging van het milieu. Verder is de Sovjet-regering zon logge bureaucratie dat ze niet effectief kan inspelen op de milieurampen die zich aan het voltrekken zijn. Daartoe mist het ook de middelen. Er is een nieuw staatscomité opgericht om milieuvervuiling te bestrijden, maar dat heeft onvoldoende bevoegdheden om grote vervuilers aan banden te leggen. Ten slotte mist de regering ook de ervaring en kennis om het probleem goed aan te pakken. Vaak weet men niet eens hoe de vervuiling door een chemische fabriek of de onleefbaarheid van een rivier gemeten moet worden. Veel maakt het ook niet uit wie het milieuprobleem zal aanpakken. Milieubeheer vraagt veel geld, veel meer dan de 1,3 procent van het bruto nationaal produkt dat er nu mee gemoeid is. Maar die investering is anno 1990 — terwijl de economie er slechter voorstaat dan ooit—, niet meer op te brengen. --- Emancipatie van vrouwen in beweging door drs. M. Wilckevan der Linden Is het beleid van de overheid t.a.v. emancipatie in bestuurskundig opzicht succesvol geweest. Deze vraag staat centraal in het proefschrift 'Emancipatie van vrouwen in beweging' waarop de politicologe Marijke Prins onlangs promoveerde. Aan de hand van bestuurskundige en politicologische inzichten geeft ze allereerst een overzicht van vijftien jaar emancipatiebeleid. Ze gaat uitvoerig na hoe emancipatie onderwerp is geworden van overheidsbemoeienis en hoe het emancipa-' tiebeleid vorm heeft gekregen. Vervolgens probeert ze met behulp van drie bestuurskundige modellen het gevoerde en voorgenomen beleid te beoordelen. Aan het slot van haar studie reikt ze enkele bestuurskundige alternatieven aan voor een ander en m°gelijk effectiever emancipatiebeleid. Marijke Prins benadrukt in "aar studie voortdurend dat r in het emancipatiebeleid een gebrekkige koppeling is 'ussen de 'sturing' (de wijze waarop de oplossing van emancipatie als maatschappelijk politiek probleem tot stand kan worden gebracht) en de 'besturing' (inrichting ö» uitvoering van het beleid). " wordt volgens haar veroorzaakt door de moeizame reatie tussen de vrouwenbeweging en de beleidsmakers. De Pluriforme vrouwenbewe- Smg, een veelheid van groe- Dr\.n iniatieven. is bezig met rlu emen van haar eigen wetr uien voelt Seen directe be- met de overheid. , kis er binnen de vrouwenbeging veel kritiek op het and °- waarin allerlei verkeringen gerealiseerd worlei ei ,°k het zgn tweesporenbep'P heeft volgens Marijke nns geleid tot een weinig ef- Ene -e beleidsstratetgie. erzijds wordt emancipatie opgevat als facetbeleid, dat gericht is op het versterken van het emancipatiebeleid in brede zin: emancipatie moet geïntegreerd worden in het algemene regeringsbeleid. Anderzijds is er ook sprake van zgn. sectorbeleid. Dit beleid is gericht op het versterken van de vrouwenbeweging o.a. door subsidies en ondersteuning van andere specifieke doelen zoals positieve actie. Vooral de keuze om emancipatie te benoemen als facetbeleid heeft volgens Prins zware eisen aan de organisatie gesteld. Bovendien was er onvoldoende samenhang tussen facet- en sectorbeleid. Dit beleid is gericht op de vrouwenbeweging en wil het emancipatieproces in de samenleving ondersteunen en stimuleren o.a. door subsidieverlening en specifieke maatregelen zoals positieve actie. Aan het slot van haar proefschrift doet Marijke Prins een aantal suggesties om de wisselwerking tussen overheid en vrouwenbeweging te verbeteren. Ook geeft ze een aantal aanbevelingen voor een effectiever emancipatiebeleid. Maar het blijft allemaal wat summier en vaag. Bovendien ontbreekt een inhoudelijke, principiële beoordeling van het emancipatiebeleid. Wel laat ze in haar studie duidelijk zien waar de knelpunten liggen voor een effectief beleid voor emancipatie. Verder geeft de politicologe veel interessante informatie over het emancipatiebeleid van de afgelopen vijftien jaar. Helaas is het boek door het gecompliceerde taalgebruik en het bestuurswetenschappelijk jargon moeilijk toegankelijk. Overigens heb ik me verbaasd over het grote aantal spel- en stijlfouten in deze wetenschappelijke studie. N.a.v. Marijke C.J. Prins, Emanci patie van vrouwen in bewe ging. PP&STYX Publications, Gro ningen. Prijs: f 38,50. --- Verschenen • Ds. J.M. Snoek, De Nederlandse kerken en de joden 1940--1945. Kok, Kampen. 211 pag. ƒ 27,50. • Dr. G. van Roon, Protestants Nederland en Duitsland 1933--1941. Kok, Kampen. 414 pag. ƒ 42,50. • W. Post, H. Veldman, De Amerikaanse paradox. Kok'/Agora, Kampen. 207 pag. ƒ 29,-. • Prof.dr. C. van der Meer, Afscheid van het leven. Kok, Kampen. 222 pag. •M. Dieperink, God roept de vrouw. Kok/Voorhoeve, Kampen. 123 pag. ƒ 19,90. • P. Terlouw, Trouw aan oranje. De Groot Goudriaan, Kampen. 114 pag. ƒ 19,75. • M. Kopuit, Dat heeft mijn oog gezien. Kok, Kampen. 129 pag. metill./ 35,-. • Hindoeïsme binnen ieders bereik. Studiegroep Hindoeïsme, Van Ostadestraat 616, 2526 GV Den Haag. 209 pag. ƒ 14,95. • J. Timman, Het smalle pad. B. Bakker, Amsterdam. 265 pag. ƒ 29,90. • J.H. Donner, De koning, schaakstukken. B. Bakker, Amsterdam. 397 pag. ƒ 49,50 (geb./ 69,50). •I. Kadare, De brug met drie bogen. Van Gennep, Amsterdam. 110 pag. ƒ 24,90. • I. Kadare, Kroniek van de stenen stad. Van Gennep, Amsterdam. 224 pag. ƒ 34,50. • N. Benschop, Geloven is geluk. Kok, Kampen. 47 pag. met ill. ƒ 13,75. • K. Kordon, Op weg naar Bandoeng. Van Holkema en Warendorf, Houten. 191 pag. ƒ 29,90. • R. Dorrestein, e.a., De nieuwe man. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam. 96 pag. ƒ 24,90. • S. Hauser, Thailand, zacht als zijde, buigzaam als bamboe. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam. 205 pag. ƒ 34,90. • Drs. H. Coenders, Kramers nieuw woordenboek Nederlands. Argus, Amsterdam. 1536 pag./ 52,90. • G. van den Berghe, De uitbuiting van de holocaust. Houtekiet, Baarn. 196 pag. ƒ 29,50. • P. van Brabant, de vrijmetselaars. Hadewijch, Baarn. 152 pag. ƒ 29,50. • K. Aarts, H. Pols, 'De Greb'. Veen, Utrecht. 188 pag. met ill. ƒ 24,90. • L. van den Akker, Minderlicht. Terra, Zutphen. Met ill ƒ 12,50. • J.G. Fijnvandraat, Babyion, beeld en beest, 11. Medema, Vaassen. 394 pag. ƒ 42,50. • I. Kadare, De generaal van het dode leger. Pegasus, Amsterdam. 264 pag. ƒ 25,-. --- Nakomertjes Minder gelukkig tonen zich de 'nakomertjes'. Hoewel zij om hun eenzame positie wel met enige kinderen vergeleken worden, ontwikkelen zij toch een heel ander zelfbeeld. In onze samenleving zijn oudste en enige kinderen door hun ouders meestal bewust gewild en 'gepland. Dat beïnvloedt ook het verwachtingspatroon dat de ouders hebben en wat ze in hun kind aan tijd en geld investeren. Een nakomertje is vaak een 'ongelukje', en het is triest te lezen hoe ze dat ook met eigen woorden zeggen. Maar zelfs als een nakomertje een gewenst kind is, dan nog is deze positie niet bepaald voordelig. Het enige kind heeft het gevoel dat het gezinsleven om hem draait. Het nakomertje voelt dat het gezinsleven eigenlijk draait om al die groten en voelt zich daardoor eerder eenzaam. Er wordt terecht aandacht voor gevraagd dat ouders ook met een nakomertje een gezinssfeer scheppen en met dit kind een eigen jeugdherinnering opbouwen. Storend zijn in dit boek de herhaalde opmerkingen over het 'nemen' en niet-nemen' van kinderen. Zij doen tekort aan de bescheidenheid en de verwondering tegenover het leven dat God geeft. Of niet geeft. Aan het slot van het boek wordt door enkele geïnterviewden de sfeer in het grote gezin niet blindelings verheerlijkt, maar wel positief beschreven. Dat staat in schril contrast met de 1,7 kind per moeder, zoals ex-kamervoorzitter Dolman meent te moeten propageren (pag. 29). De plaats die je hebt ingenomen in het gezin, heeft natuurlijk een beperkte invloed. Je latere leven zal er niet volledig door bepaald worden. Het zal er wel een speciaal kleurtje door kunnen krijgen. Deze nuchterheid is onmisbaar om de vele interessante gegevens op hun juiste waarde te kunnen schatten. N.a.v..- Henk Mochel en José Kiestra: Enige' kinderen, uitg NCRV, Hilversum/j.H. Kok, Kampen 1988; 57 blz., prijs f 10,-. --- Je plaats in het gezin door J. Veenstra Nieuwe boeken De plaats die je hebt ingenomen in de rij van broers en zussen, heeft invloed gehad op je persoonlijkheidsontwikkeling. Daar is vrijwel iedereen het over eens. Maar je kunt er ook teveel aan toeschrijven. Er bestaan heel wat vooroordelen over oudste kinderen, jongste kinderen enz. In het NCRV-televisieprogramma 'Rondom Tien' kwam speciaal de problematiek van het 'enige' kind aan de orde. Na deze uitzending verscheen een publikatie over dit onderwerp bij Kok in Kampen. Voor de Tweede Wereldoorlog bleek een kleine tien procent van de gezinnen slechts één kind te hebben. Momenteel is dat ongeveer vijftien procent. Dat is niet direct een opvallend verschil, hoewel onvruchtbaarheid nu wel beter behandeld kan worden dan destijds. Het is opmerkelijker dat de oorzaken achter het verschijnsel 'enig kind' flink verschoven zijn. Was het krijgen van maar één kind vroeger vrijwel altijd onvrijwillig, nu heeft zon acht procent van de ouderparen daar bewust voor gekozen. Deze ouders blijken vaak in een van de grote steden te wonen, onkerkelijk te zijn en voor hun keus materiële motieven te hebben. Het opgroeien zonder broertjes en zusjes heeft ongetwijfeld belangrijke nadelen. Enige kinderen hebben later meer moeite met de concurrentiestrijd in het maatschappelijk leven en ze kunnen minder goed met conflicten omgaan. Maar dat ze vrijwel altijd verwend worden en onaangepast, egocentrisch gedrag gaan vertonen, wordt in deze publikatie tegengesproken. Het is goed dat een dergelijk vooroordeel eens onderuit gehaald wordt. Het komt namelijk ook voor dat ouders met één kind meer zorg besteden aan de karaktervorming, dan in een groot gezin gebeurt. Als de enige kinderen zelf aan het woord komen, blijkt het met de eenzaamheid in de kinderjaren nogal mee te vallen. De ouders moeten dan uiteraard wel gezorgd hebben voor voldoende omgang met leeftijdsgenootjes van buiten het gezin. Enige kinderen blijken hun alleen-zijn vooral te voelen bij het ouder worden. Het kan heel sterk op hen afkomen wanneer ze de zorg voor hun bejaarde ouders niet met broers of zussen kunnen delen. Enige kinderen blijken, evenals oudste kinderen, van hun positie ook bepaalde voordelen te kunnen hebben. De oudste, die altijd een bepaalde periode ook enig kind is, blijft vaak een voortrekkersrol vervullen. Enige en oudste kinderen worden naar verhouding meer gestimuleerd en er wordt meer van hen verwacht. Ze blijken later naar verhouding meer prestatiegericht te zijn, meer zelfvertrouwen te hebben en gemakkelijk om te gaan met mensen die boven hen staan. Deze kinderen brengen het verhoudingsgewijs ook vaker tot belangwekkende prestaties. Een paar voorbeelden uit deze publikatie. De drie astronauten die de eerste maanreis volbrachten (Amstrong, Collins en Aldrin) waren alle drie enig kind. Van de 23 astronauten die de NASA op dat moment kende, waren 21 enig of oudste kind. Toen van de 150 Tweede Kamerleden 100 enquêteformulieren terugkwamen, bleken 45 van deze 100 als oudste kind genoteerd te staan. ...enige en oudste kinderen worden naar verhouding meer gestimuleerd en er wordt meer van hen verwacht... (Foto: Jaco Klamer/ND) --- Ingezonden Avondmaalsviering (3) Ds. P. Schelling geeft in zijn ingezonden stuk als antwoord op ds. P. de Jong vooral een formele reactie, en die loopt hierop uit, dat de discussie nu maar eens kerkelijk vertaald moet worden; dat wil zeggen dat er maar eens concrete voorstellen aan classis, p.s. en g.s. gedaan moeten worden. Immers: „daar horen deze zaken". Dit is een vergissing. De kerkelijke weg begint toch in de gemeente? Daór horen deze wezenlijke zaken toch grondig doorgedacht en besproken te worden? Samen, ambtsdragers met gemeenteleden. Pas daarna kan het toch ook pas in een landelijke regel worden vastgelegd. R. Sietsma, IJsselmuiden --- Akkerbouw Als een van de oplossingen voor de problemen van de landbouw wordt telkens weer schaalvergroting aanbevolen. Zo ook in het hoofdartikel van vrijdag 20 april jl. Het gaat nu dus in de landbouw, zoals het ook in andere sectoren met de kleine bedrijven is gegaan. Eerst de kleintjes weg en dan nog slechts een paar 'groten' over, en dan is de machtspositie, liefst d.m.v. grote coöperaties, een feit geworden. En daarop legt minister Braks dan ook de nadruk! • Ten aanzien van de landbouwpolitiek is het duidelijk, dat binnen de EG ons land bijna altijd aan het kortste eind trekt. En minister Braks is ervoor (ingehuurd) om niet al te lastig te worden. Dan kan je beter proberen datgene eruit halen waardoor jouw positie als minister veilig blijft! Als bijvoorbeeld de Fransen met behulp van gewasbestrijdingsmiddelen die hier te lande verboden zijn en/of niet meer gebruikt worden, en een gunstig klimaat, plus goedkope grond, doorgaan met het opvoeren van de produktie (van granen), zal de Nederlandse overheid hiertegen niet alleen moeten protesteren, maar vooral eigen landbouwers in bescherming moeten gaan nemen, desnoods met financiële middelen. Dat lijkt mij voor de Nederlandse akkerbouwer veel beter dan de schaalvergroting. Zo kan er nog toekomst mogelijk zijn voor jonge agrariërs! De club van Rome waarschuwde jaren terug voor overschotten en pleitte voor geboortebeperking. Maar wat de overschotten betreft heeft ook deze 'club' zich vergist. Nog steeds is er honger in de wereld en ook in Oost-Europa kan men nog heel wat voedsel gebruiken, althans de komende 10 a 15 jaar. Bovendien is het ene jaar het andere niet. Of beheerst de mens heel het produktie-proces volledig? G. Keizer, Groningen --- Jodenvervolging Volgens het ND van zaterdag 21 april zou de heer Kopuit aangetoond hebben, dat het een mythe is dat het Nederlandse volk met alle macht zou hebben gepoogd om de deportatie van de joden tegen te houden. En dat door te wijzen op berichten uit de oorlogstijd in bladen die o.a. wel schreven over de Elfstedentocht, maar niet over de jodenvervolging. Het betreft dan bladen die na de oorlog een verschijningsverbod kregen opgelegd. Wat de heer Kopuit hier aantoont, is dat hij geen enkel benul blijkt te hebben van wat er werkelijk IN HET GEHEIM gebeurd is en dus niet in de krant stond. Alle joden die in Nederland bij de bevrijding nog in leven waren, hadden dat toch te danken aan de Nederlanders! Als de heer Kopuit, zelf jood naar ik aanneem omdat hij hoofdredacteur van het Nieuw Israëlitisch Weekblad is, de oorlog in Nederland meegemaakt heeft, dan kan hij weten dat het Nederlanders geweest zijn die zich voor hem ingezet hebben. Ik weet uit eigen ervaring dat er vele Nederlanders waren die hun leven op het spel hebben gezet om de joden te redden. Ook weet ik dat er velen waren die het wel zouden willen, maar het niet konden, eenvoudig omdat het hun onmogelijk was. Om aan te tonen hoe moeilijk het was, slechts één voorbeeld. In Enschede aan de Ambonstraat nummer 6, een middenhuis van een rijtje van vier woningen, hebben jarenlang 5 joden verborgen gezeten zonder dat de buren ervan wisten. Het huisje heeft (het staat er nog) 3 kleine slaapkamertjes, en het gezin bestond uit vader, moeder en 3 kinderen in de leeftijd van 1 tot 4 jaar aan het begin, tot 3 tot 6 bij de bevrijding. Bovendien was er nog een onderduiker in huis (ik zelf). Er waren dus 11 personen in da^ kleine huisje, en niemand mocht weten van die 5 joden. Elk woord in de richting van de aanwezigheid van de joden zou het gevaar vergroten. Ook de kinderen mochten van hun aanwezigheid niet weten, want hoe gemakkelijk zou een kind van 3 of 4 jaar niet iets kunnen zeggen dat gehoord zou worden door 'verkeerde' oren (er woonde 30 meter verder een NSB'er). Er moest ook eten zijn voor die 11 personen. Er moest ook verwarming zijn in meer vertrekken. Er moesten ook schuilplaatsen zijn voor het geval dat er een huiszoeking zou plaatsvinden. Die is er ook geweest, niet omdat de Duitsers joden zochten, maar wel onderduikers. Niets gevonden. Maar dat is een verhaal apart. Zou de heer Kopuit mij kunnen vertellen hoe dat daar mogelijk was? Ik zou zo nog vele adressen kunnen aanwijzen waar in de oorlog joden verborgen zijn geweest. Zoals Veenstraat 418 (thans Heutinkstraat), Hyacinthstraat 1 en in de Ambonstraat waren zeker nog twee andere adressen waar joden verborgen waren. Deze gevallen hebben NOOIT in de krant gestaan. Het was in de oorlog geheim en dat is het daarna voor een groot deel ook gebleven. In het kleine kringetje waarin ik leefde, gebeurde het in diep geheim. Zo waren er VELEN die zich ook met levensgevaar hebben ingespannen om de joden te redden. Wie er echter aan begon, moest wel beseffen dat er GEEN WEG TERUG WAS. Daarom heb ik ook begrip voor hen die er niet aan begonnen, hoe graag ze dat ook zouden willen. Het was nl. vrijwel een onmogelijke zaak. Daarom acht ik de opmerking van de heer Kopuit, met een woorspeling anti-Nederland-isme, en vervalsing van datgene wat er werkelijk gebeurde in de oorlog tegen Nederland, om de joden uit de handen van de Duitsers te houden. Joh. Wolters, Kampen --- Kerkelijke eenheid (2) B. Henneveld te Wijk bij Duurstede, haalt in zijn ingezonden van 21-4 woorden uit de Bergrede aan, Matt. 5 vers 41: twee mijlen gaan als je tot één wordt geprest. Aangenomen dat de bedoeling is dat men t.o.v. de Chr. Geref. Kerk en de Nederl. Geref. Kerk tegemoetkomend moet zijn, wil ik erop wijzen dat het bij de Bergrede om het werkprogram van de (ware) kerk gaat: hoe broeders en zusters zich tegenover elkaar hebben te gedragen. Prof. Schilder schrijft in het verband van Matt. 5 vers 22 (zie Joh. 18:22) : „Neen de Christus zegt hier niet 'raka', want die man is nog zijn 'broeder', 't Pinksterfeest zal dat veranderen, allicht..." (Schriftoverdenkingen III). In de Bergrede, ook in vers 41, gaat het dus over broeders; daarom mogen wij dat vers niet toepassen op de 'kerkelijke eenheid' van vandaag. Verder worden in dit verband woorden uit Handel. 21 gebezigd en de vrijgemaakten eveneens als voorbeeld voorgehouden: Paulus brengt - ondanks zijn afwijzen van de schaduwendienst - offers in Jeruzalem (vers 26), om de Joden tegemoet te komen. Ik wil erop attenderen dat het hier over Joden gaat die a.h.w. bezig zijn tot het geloof te komen; zij zijn wel ijveraars voor de wet, maar hebben Christus nog niet verworpen, zoals de groep van de synagoge; ook hebben zij zich (nog) niet bij de gemeente gevoegd. (Het gaat, evenals in Handel. 2 over joden die overal vandaan komen ter ere van het feest in Jeruzalem). Daarom is Paulus hier 'de Joden een Jood' geworden om hen aldus te winnen; zie 1 Kor. 9 vers 20. Paulus handelwijze kan, wat de 'kerkelijke eenheid' betreft, geenszins ten voorbeeld gesteld worden, daar de partijen van vandaag geheel andere zijn dan die in Handel. 21. Calvijn veroordeelt trouwens Paulus doen, evenals hij de raad van Jacobus (vers 23 en 24) veroordeelt. In dit ingezonden worden nog woorden van dr. K. Sietsma aangehaald die (m.a.w.) luiden: Om zalig te worden' moeten wij ons bij de ware kerk voegen of oprecht vergeving vragen als wij dat niet gedaan hebben (en ons dus bekeren). Opmerking: Dit zijn duidelijke goede woorden naar de Schrift gesproken. D.J. Venema-Meyerink, Leusden ---